Skip to main content

Full text of "Mundus Subterraneus, in XII libros digestus; quo divinum subterrestris mundi opificium, mira ergasteriorum naturæ in eo distributio, verbo pantámorphou Protei regnum, universæ denique naturæ majestas"

See other formats


i' •■ 





7it)/<?(iiinei 

Jo . .Pan l: J'c/ior del i n . 3lj 



fSTfieo}. ^sf/jHuim /cu/nft't-. 



<TtT 




Athanasii Kircheri 

E S O C. J ESU 

M U N D U S 

SUBTERRANEUS, 






In XII Libros digeftus; 

Qj) 



■ 



DivinumSubterreftrisMundi Opificium, mira 

Ergafteriorum Naturae in eo diftributio 3 verbo 7ravTcly,op(poi> 

ProteiRegnum y 






Univerfie denique Nature MajeB as & divitU fumma 

rerum varietate exponuntur. <*yfbditorum ejfeBuurn caufie acri indagine 
incjuifitrt demonjlrantur ; cognitteper Art is &* S\(jtur<e conjugium ad 
humane vitae necejfarium ufurn vario experimetitorum apparatu, 
necnon novo modo y frratione applicantnr. 

TO M U S I. 

ALEXANDRUM VII. 

PONT. OPT. MAX. 




JMSTE LO T> AMI, 



Apud Joannem Janssonium & Elizeum WeveRstraten* 

Anno cla lac ikv. CwnTriyHe^m. 




JOANNES PAULUS OLIVA 

SOCIETATIS JESU 

VICARIUS GENERALIS. 

IVm'Duodecim Libros de Mundo Subtcrranco P. Atha- 
[nasiiKircheri noflrte Societatis Sacerdotis, tres ejufdem 
S octet am Theologi recognoverint , Ci> in lucem edi pojje probave- 
rint i poteJlatemfacimm i ut typis mandetur,Jiiis ad quos pertinet^ it a vi- 
debitur ; cujus rei gratia has liter as mam nojlrafubfcriptm y nojlroqne 
StgiUo munitas damns y Ityna 19 Aprilis 1662. 

JOAN. PAULUS OLIVA. 



Imprimatur, fi videbitur Reverendifi] Patr. Mag. Sac. Palat. Apoft, 
OTTAVIANUS PATRACENSIS Epifc. Vicegerens. 



Imprimatur, F. RAYMUNDUS CAPISUCCUS, 

Mag. S, Pal, Apoft. 






1 




5* II 





m 






m i 



a" 



'i-W~ 







runatutm hoe men-tales tnvtctu~$ft)erh'a VuMu Jupmuunq* deceits etfoairk adamalhie Verum= 
Jnluit, dtrt exfe nata, lenakijofo ejt ; C^uUa, nun tafts, THtna nfaceee poJ-eJir, J 

■nutnana.se/eoSdrneniia metrh CDum J^iuc(j<rnstiutm,Jlechimd) e.XTJMCthti;Orfruk 
wjniuft'iur e.Knucuit- l nn>me?tt<i-aue caU ; L/uatct^JL £JGdJ*'!DJU,fiifmctt ara ^Dei^ 






ALEXANDRO VII. 

PONTIFICI 

MAXIMO, 

ATHANASIUS KIRCHERUS 

Soc. Jesu 

FELICITATE M. 

BEATISSIME PATER, 

Um Tu in publica M undi luce, 
Romance Urbis Majeftati 8c 
San&itati augufte ftudes : dum 
benencentiffimasDei Matris,ac 
San£ti Tui Thomi de Vil- 
lanova Antiftitis Templa domi 8c foris 
magnificentiflimd aedilitate , qua exornas, 
qua condis a fundamentis ; dum nova 8c fe- 
lici aeternitatis albo infcripta piorum no- 
mina, e£ qua unicus in terris polles , pri- 
ma fupremaque poft Deum authoritate rite 
aris admoves , tabulifque facris infcribis ; 
bene de Romana , optime de Coeleili Urbe 
mereri pergis , ea quam in Te laeti fufpici- 
mus , excelfitate ac foliditate fapientise , ac 
Ecclefiafticae difciplinas legibus exempli f- 
que firmatae : nee annum ullum finis ef- 




* 



fluere, 



DEDICATI O. 
fluere, quin eum heroico quopiam opere 
memorise commences , velut elogio aftuo- 
fo . Ego verb interea in inferiores partes 
terra iter adorno : illic etiam Apoftolici 
Tu i regni partem aliquam reperturus in 
loco , ubi felices animse velut in exilio cla- 
ves Tuas expectant , quibus Ecclefiae 
thefauros eis aperias , & tanquam viati- 
cum ad patriam citius adeundam fuppedi- 
tes. Ut autem in fubterranea difclufi a 
nobis & reconditioris Mundi adyta , mihi 
pedem intrepide liceat introferre ; ad in- 
trodu&iones , quas meditor , propitio 
T u o fidere mihi eft opus : ad cujus lucem 
poflim tenebras illas defcribere luculen- 
ter , ne tenebrse conculcent me in laby rin- 
tho inferioris Mundi errantem Stlaboran- 
tem , id eft, majus dolium verfantem, quam 
aliquando ingreflus fuerit , verfaritque 
Diogenes . Enimvero cum olim in arca- 
num templi penetrale , feu adytum , ne- 
mini aditus , nifi Sacerdoti patuerit , T e 
fummum Sacerdotem pro duce habeo, 
cujus aufpiciis ingrediar templum illud, 
quod fub hoc templo , quod nos incolimus, 
veluti tenebricofam admirabilitatis fuse , 
ac negotiorum abfconditorum Balilicam 
condidit , atque in ilia pofuit auguftas te- 
nebras 



D E D I C A T I O. 

nebras latibulum fuum Deus. Ad hunc 
mihi penetrare paranti , adefto beatiffima 
T u a luce , ut meas has tenebras collo- 
cem in bono lumine vultus Tui. Rima- 
bor ego terrae vifcera , 8c oftia tenebrofa 
videbo , ut ex illis introfpe&is thefauros 
lucis erudiam. Templa fub templis 8c in 
Germania vidifti olim, 8c in Vaticano T u o 
nunc vides . Ita veluti fub Mundo mun- 
dus (utDE i templum) latet, habetque non 
pauca myfteria , veluti minerales , ut vo- 
cant, aurilatentis venas. Inde mihi eruen- 
dum eft exile tributum ingenii , quod In- 
genio illi Tuoac Sapientiae tarn varie o- 
pulentsependam uti tefferam obligationis, 
qu3 me quoque adftringis , dum minimam 
Societatem J e s u amas ut Pater. Erit vero 
id folatium reditionis mese , cum d terrse 
profundis reduxinveniam Vaticanum P e- 
t r i forum , T u o amphitheatro fuccin- 
£tum ; ejufdem Cathedram in templi ca- 
pite confpicuam ; 8c alia hifce plura. Di- 
gnare itaque , Beatissime Pater, 
oculo fideris T u i , obfcurum hoc mu- 
nus ; aperi manum Tu a m ut Librum ac- 
cipias , ac libri Authorem impleas benedi- 
6tione : 8c qui decretam T i b i a S. P. Q; R. 
ftatuam non admififti , hoc etiam ipfo seter- 

nis 



DEDICATIO. 

nis immortalis Capitolii honoribus longe 
digniffimus , admitte primas has Mundi 
Subterranei live tenebras , five umbras ; ut 
in illis Beatiflima turn Sapientiae , tumuti- 
lis ad omnia Pietatis Turn imago magis re- 
fplendeat, tenebrafque meas faciat erudite 
luce fplendefcere-?. 
















, .. • 






I . 



- 



i ■ 



[J iup 







PRIVILEGIUM 

CbsarEjE Majestatis. 

EOPOLDtJS Diving favente dementia , electus Romanontm Im? 
perator, femper Auguftus , ac Germanise , Hungarian, Bohemiae , Dalma- 
tian, Croatiae, Sclavoniae, Sec. Rex, Archidux Auftriae , DuxBurgundiae, 
Styriae , Carinthiae , Carniolae & Wirttembergae , Comes Tyrolis , &c. 
Agnofcimus & notum facimus tenore praefentium Univerfis ■, Quod 
cum fideles Nobis dilecli Joannes Janssonius&Eliseus 
Weyerstraet, Bibliopolae Amftelodamenfes Nobis humillime ex 
poni currarint, fe rei litterariae publicae, bono.orania Patris Athanasii Kirche- 
r i b Societate J e s u Opera, five hucufque edita, cujufmodi funt Ars Magnet ka , Mufar- 
gia, Ars UWagna litcis ejr umbra, Obelifcus Pamphtlius-, Oedipus zJEgtptiacuf , Itinerarium 
Extatkum e&lejle & terreflre , Scrutinium Phyfico-Medkum depefte, caeteraque minutiora 
opufcula , five impofterum edenda, utpote Mundum fubterranexm , Artem magnam fciendl 
feu Artem Comb'mator'um , ac etiam HetrurU & Lath Veteris Geographko-Phyfico-Politkam de- 
fcriptionem , Chinam llluftratam , D'tatriben de occultis ntwmvrum Myfteriis , Arcam Noe & 
Turrim Babel , praelo fuo committer* excudendaque fufcepiffe j Vereriautem ne forte alii 
etiam Typographi , privato quaeftui intenti , eadem opera, velintotovel in parte recu- 
dendo , fe fraudulent^ imitatione , ac finiftris artibus iperato laborum 8c impenfarum fua- 
rum fructu privaturi fint ; DemifTe proinde fupplicando ut fuae hoc loco indemnitati Pri- 
vilegio noftro Caefareo confulere clementer dignaremur. Nos fane pro benigno noftro 
inremlitterariamjuvandamaffeclu, humillimis eorundemprecibusdeefTenoIuimus: Ac 
proinde tenore praeientium omnibus ac fingulis Typographis , Bibliopolis , & alii quibuf- 
cunque librariam negociationem exercentibus flrmiter inhibemus & vetamus.ne qnis fupra 
memorata Patris Athanasii Kircher/ Opera per viginti annorum fpaciuma 
prima editionis die computandum intra Sacri Romani Imperii , Regriorumque & Provin- 
ciarum noftrarum haereditariarum fines fimili aut alio quo vis typo vel forma , mntatifve; 
librorum titulis five in toto five in parte recudere , aut alteri recudendum dare , vel alibi 
imprefTum adducere , vendere , aperte vel occulte diftrahere citra voluntatem praefatf 
Patris Kircheri Authoris , & praedidtorum Bibliopolarum Janssonii 6c 
Weyerstraet, eorundemque haeredum aufit , aut prefumat. Si quis vero fecus fa* 
ciendo interdi&um hoc noftrum , fpernere, violare aut tranfgredi conatus fuent , eum 
non folum hujufmodi libris , perperam quippe recufis & adductis (quos quideni fupradicti 
Bibliopolae, vel Magiftratus loci illiusauxiliofibivcndicarepoterunt ) de fa&o privan- 
dum, fed & poena in fuper decern marcharum auri puri , Fifco Noftro Imperiali, &iniu- 
riam paffi feu pafTorum ufibus ex aequa pendenda decernimus irremiffibiliter plectendum. 
Dummodo tamen praedicti omnes libri bonis moribus , Imperiique Conftitutionibus con- 
trarii quidpiam non contineant , hujufquenoftri privilegii Caefarei tenorem pro publica 
notitia in fronte imprefliim exhibeantj&dicti Bibliopole quaterna utminimum exemnlaria 
propriis fuis fumptibus quam primum ad Cancellariam noftram Imperialem aulicam tranf- 
mittant. Mandamus igitur univerfis ac fingulis noftris & Sacri Imperii , Reo-norumque ac 
Provinciarum noftrarum haereditariarum Subditis, cujufcunque Itatus , gradus, ordinis 
conditions aut dignitatis exiftant, tarn Ecclefiafticis quam Saecularibus , praefertimvert) 
iis qui in Magiftratu conftituti , vel proprio vel fuperiorum nomine & loco juris & juftitia: 
adminiftrationem exerceant , nequemquam Privilegium hocnoftrum Caefareum "temerc 
& impun^ tranfgredi aut violare patiantur , quin potius contumaces , fi quos compererinr 
praefcripta poena mulctari, aliifque modis idoneis coerceri curent ; quatenus &ipfiean- 
dera mul&am evitare raaluerint. Harum teftimonio lrtterariim , quas manus noftrae Sub- 
fcriptione, & SigilU Noftri Caefarei appreflSone munitas dabamus in Arce Noftra Regia 
Potonii , die vigefima o&ava menfis Julii , Anno Domini millefimo fexcentefimo fexage- 
fimo fecundo, Regnorum Noftrorum Romani quinto , Hungarici octavo, Boheraici verb 
fexto. 

LEOPOLD US. 

Wtlderkm Baro de Wdderdorjf. 

Locus Sigilli. 
tsfdmctodatum Sac. Caf Majeftatis proprittm. 

J. Walderode. 



PRIVILEGIUM 



Caroli II. 




» A R O L U S II. Dei gratia Magna? Britannia; , Francis & Hiberniae 
Rex , Fidei Defenfor , &c. Omnibus & fingulis has praefentes Literas in- 
jfpe(2uris,Salutem. Quum Joannes J a ns so nius &El iz e us 
( Weyerstraet Typographi ac Bibliopolas Amftelodamenfes quod- 
dam Opus A th a n a s ii Kircheri, infcriptuna MUNDUS 
'SUBTERRANEUS, prado fuo commiferint excudendumque fufce- 
pennt ; Ne autem tale incasptum fumptibus haud mediocribus conftiturum ipfis in da- 
mnum ac detrimentum vertat , fi aliis eundem Librum citra ipforum voluntatem imprime- 
re vel imitan liceat , ideo humillime fupplicarunt, ut ipforum induftria; Regali Noftro Pri- 
vilege confuieremus , Noftros faltem Subditos ab injuriofa alieni Laboris occupatione 
coercendo : Nos quidem pro affedtu quo Literas atque rem Literariam am ple&i & pro- 
moverecupimus, acquis ipforum precibus annuere dignati fumus ; Ac proinde vetamus 
cautumque effe volumus , Ne quis e Noftris prasdi&um Kircheri Opus in Regnis 
Dominnfve Noftn , fimili vel alia forma in toto vel in parte pro termino Decennii proxime 
fecutun typis excudere, vel alibi imprefTum vendere , infciis invitifve prsefatis Joanne 
Janssonio & Elizeo Weyerstraet aut hasredibus ipforum, aufit : Qui 
fecus fecent , Regias Noftrs authoritatis contemptum alias haud impune feret, Librorum 
vero contra tenorem prasfentium vel excuforum vel inve&orum confifcatione muldabi- 
tur , ipfis Janssonio & Weyerstraet vel ipfornm hseredibus, aut Mandata- 
riisadrefarciendamja&uramtribuenda. Dabantur apud Palatium NofUum Weftmona- 
fterienfe decimo quinto die Menfis Augufti, Anno Domini 1 664. Regnique Noftri deci- 
mofexto. 

Admandatwi Sttcr* <I(egU Majeftatis 

GUIL. MORICE. 



ExtraB uyt de Trivikgie. 



E Staten van Hollandt ende Weft-Vrieflandt hebben geconfenteert en Ge- 

odroyeertaenjo annes- Janssonius enEnzEE Weyersraet 

g| Boeck-yerkoopers tot Amfterdam, dat fy voor den tijdt van vijfthien achter-een- 



volgende Jaren naeft-komende , alleen hier te Lande fullen mogen Drucken, 
doen Drucken en uytgeven alle de Wercken van AthanasiusKircherus, het 
fy in Latijn, Frans,Hooghduydts of Neerduydts ; verbiedende alle Ingefetenen van defe 
Landen de voorfz . Wercken in 't geheel often- deele na te Drucken , doen Drucken , uyt- 
geven ende verkoopen , of elders nae gedruckt, binnen de gemelde Landen te brengen, 
op pene van de nae-gedruckte Exemplaren, en alfulcke fojnme van Penningen , als blijckt 
by de Brieven van Octroy daer van verleent. 

Cedaen in de Vergadev'mge van de Hoog.gemelte Heeren St of en 
van Hollandt, in 's Gravenhage, den 1 9 Ianuarii 166 f . 

Geteeckent Johan de Wit, ut - 

Ter Ordonnantievan de Hoog-gemelte Heejen Staten 
van Hollandt. 

Herbert van Beaumont, 



PRjEFATIO 

M U N D U M 

SUBTERRANEUM. 

Caput I. 

De occqfione hujus Opens , &f Author is 

Itineribus. 

Organum agit ^/fundus denis vocale regijiris 
l^erum in eo quot funt entia , tot metrajunt. 

EH D EV S Harmo/ies, in quo Sapientia Tatri* 
Qua bene dijfiofuit , Uv^julolt^ unit amor. 

Hie amor harmonia eH, hoc <S\£widw amore ligatur* 
Qgycwov hunc sj\dundum U\(wninis ejje negas ? 

Ta eft , Le&or Benevole. Organum hoc, Optimo 
jure hujus Operis argumentum , quod Mundi 
Subterranei nomine infcripfimus,dici poteft. Or- 
ganum verb harmonicum , in numero , pondere, 
ScmenfuraTriuniusprovidentiffimiNuminis opificio ita 
difpofitum adaptatumque , ut quamvis in intimis Terras la- 
tibulis , occultifque receffibus operationis inftrumenta re- 
condita habeat 5 Tales tamen per fubterreftres confertos 
immenfas multitudinis tubos & fiftulas > edit fonorum mo- 
dulos 5 tantamvocumdiverlilIimarumvarietatem, utnil in 
fublunaris Mundi ambitu obvium fit , quod fympathica 
quadam harmonia, non fuo numero, non fuo pondere, non 
denique fua menfura imbuatur. Duodecim verb Libris,vel- 
uti totidem inftrudum regiftris , organum hoc comple6ti- 
mur , queis univerfa Naturae Majeftas & divitias, fumma re- 
rum varietate explicantur, quod & expofiturus audax fane, 
infolens & Herculeo pedtori forfan impar facinus commit- 
tere videri poffim 5 dum multo fublimiorime carpento^ 
quamquo olim Proferpinam a Plutone raptam Mythologi 
ferunt , in abdita incognitaque fubterranei Mundi regna, 
inintima Geocofmicae Monarchic penetralia abditofque 
receflfus , itinere nullis , quod fciam , hucufque non dicam 

# * atten- 




PRAFATIO. 

attentato tritoque veftigiis , fed ne humance quidem men- 
tis conceptu penetrato , intromittere inconfultius , tento > 
At nil moror 5 Audeo , audeo inquam ingredi & aggredi 
iter , non tarn mea voluntate fufceptum , quam nefcio quo 
Divini Numinis impulfu perfuafum., nee non Illuftrium vi- 
rorum precibus extortum. Novi non defuifle hoc illumina- 
ti feculi decurfu viros Geographici ftudii cultu illuftres,qui 
ad externam Geocofini faciem egregio fane conatu,nec mi- 
nori cum laude nominifque immortalitate explicandam 
fummis expenfis impigre defiidarint , qui tamen^ quod uni- 
ce deeffe videbatur , ad internam Telluris Oeconomiam, 
atqueabdita latentis Nature facramenta non dicam pene- 
trant , fed ne mente quidem pertigerit , inventus eft nemo. 
Hinc fadhimeftjUt vel maxime mentis oculos reflexerim ad 
admirandum Geocofini interioris Organum , ejufque ftru- 
fturam , hucufque five ob inacceflfa Naturae latibula negle- 
&am, five ob inclu&abiles in ea penetranda difficultates, 
paffim defpedtam 3 conceperam jam dudum argumentum 
hoc uti rarum 3 infolens & praeftantiflimum , ita quoque in 
quo omnis humani ingenii induftria defudaret , dignifsi- 
mum 5 Multa, fateor, legeram apud plerofque Hiftoriae Na- 
turalis fcriptores, de abditis Nature fubterraneas miraculis, 
quae tamen proprii experimenti defe&u non tarn rite & fin- 
cere explorata^quam fimplici relatione 3 cui multumfidi non 
poffet 3 recenfita credebam $ cwvfyw fingulorum require- 
bam^hanc unicam ad concepti moliminis executionem vel- 
uti perneceffariam efflagitabam j Ifthoc ingenti cogitatio- 
num aeftu exagitatus , accidit lit eodem tempore Superio- 
rum juffu iter in Siciliam & Melitam, in Excell.™ Principis 
Friderici Landgravii Hafsiae , modb Cardinalis dignifsimi, 
cui a confefsionibus eram,comitatu fufciperem ; hanc occa- 
fionem veluti a Divina Numinis providentia mihi fubmi- 
niftratam , nee non moliminibus meis tandem in executio- 
nem deducendis mire peropportunam interpretabar. Nee 
fpes me fefellit. Siciliam ingreftus^iftiufinodi, quod tot jam 
votis exoptaram, naturae fub mira rerum varietate fe expli- 
cantis theatrum affecutus fum > dumquicquid in toto Geo- 
cofmo mirum, rarum^infolitum atque admiratione dignum 
occurrit 3 in hoc veluti in epitome quadam fagacis Naturae 
induftria contra&um comperi. Ingenti itaque fingulorum 
explorandorum accenfus defiderio^infigni triremiumMeli- 

tenfium 



P R R F A T I CX 

tenfium commodo , fupramemorato Haffiae Landgravio 
tunc temporis Architalaflb 3 conatus mcos pro eo 5 quo in me 
meaque ftudia ferebatur affectum ardenter promovente;in- 
ftitutum meum profecutus fum;& antea omnia quod maxi- 
me defideraram ALtnam , omnium prodigioforum in uni- 
verfa Sicilia fefe exerentium effe6hium fontem confcendi, 
ut admiranda, qax de eo omnium feculorum Hiftorici fcri- 
pferant 3 proprio experimento g$ tIw cwrtycw comperirem ? 
DeindeALolias fiveHepheftiasInfulas 3 & prce ceteris Stron- 
gylum 3 &: quern Vulcanum vocant 3 Fretum quoque Mamer- 
tinum ob incredibiles aeftuum reciprocationes 3 non minus 
periculofum 3 quamnaufragiisinfame, triduanq fcrutinio, 
fummo ftudio exploravispraeterea famof^Scyll^CharybdiC- 
que/^iros motus, ebullitionumque viciffitudines 3 fingulo- 
rumqtie fymptomatum rationes tanquam inftitutomeo op- 
pido confentaneas 3 ingenti mentis aeftu 3 asftui Scyllaso forfan 
non minori difcuffi ; Qna?cunque verb ftupenda in fingulis 
occurrebant 3 palimpfefto commiffa domum redux , exa6ta 
rationis trutina ponderatas expenditure & Lector in hujiis 
Operis decurfu ad fufcepti operis comprobationem opor- 
tunis locis fufiffime defcripta reperiet. 

Hifce omnibus rite obfervatis 3 placuit Divine bonitati, 
aliud mihi aperire theatrum 3 & formidabile ac prorfus fu- 
neftis tragicifque cafibus refertum 3 non utique alio fine, 
quantum ex mea parte 3 nifi ut vifa inefFabili irati Numinis, 
in Natura 3 operantis potentia 3 argumentum meum , non 
iis tantum , qax curiofioris animi pruritum demulcirent, 
fed qua? timorem Dei & oecultas indiciorum abyflfos in^ 
timis pectoris medullis infererent , eopiofa fegete amplifi- 
carem : dum enim expeditis terra , marique obfervationi^ 
bus, Romam rediturus 3 dportunamitineris aufpicandi oc- 
cafionem operirem 3 riefcio fane 5 qua providentia fa&um 
fit , ut tanto tempore Meffan§ contra voluntatem meam de- 
tentus 3 in tanta atque adeo multiplici difcedendi oportu-^ 
nitate 3 omnis nihilominus oportunitatis inops 3 lemper re- 
ftiterim 3 & quemadmodum oecultas Divinae providentix 
femitas 3 quibus mortales improvidos , plufquam paterna 
cura &: follicitudine 3 ducit 3 fatis mirari non poflumus 3 ita 
quoque eas 3 utpote ab humani ingenii limitibus remoti£ 
fimas 3 inveftigare minime concemim eft 5 Veritatis ta- 
men lumen turn primum nobis oboritur , ubi nos ex 

#* 2 varus 



P R A F A T I O. 

variis eventuum cafibus , e variis rerum difcriminibus ere- 
ptos,ad ejus immenfam bonitatem pietatemque 3 qua unice 
fulcimur,, internis mentis oculis converterimus^quod & ex 
di&a mea in Meffanenfi portumora luculenter patuit; certe 
apparebat 3 Deum Opt. Max. non folum fecutorum ac jam 
jamimpendentium malorum me teftem oculatum y fed& 
ad nominis fui gloriam, meaeque probationem fidei, earun- 
dem quadantenus participem fieri voluifle 5 ut nimirum eas 
calamitateSj quas omnibus retro feculis nee Afia,cum duo- 
decim ejus primarise urbes olim conciderunt? nee Italia un- 
quam accidiffe legit majores ; cum nimirum exiguo tempo- 
ris fpatio, tpta pene citerioris Calabria portio in vaftitatem 
abiit , non folum fcriptis meis narrare 3 fed & de periculis, 
& imminentis mortis anguftiis 3 eorum 3 qui in fimili ftatu 
conftituuntur>proprio experimento indicarepoffem. Itaque 
res ita fefe habuit. 

Caput II. 

De horrendis Terr<£ motibm anno 1638. in Cala- 
bria exortis , quibus quatuordecim dierum Jfracio Author magno 
vittf fu# periculo prtefens y ejus occajione magna 
J\Taturte arcana didicit. 

EGo itaque anno 1638. una cum duobus Religiofis tertii 
Ordinis S. Francifci , aliifque duobus faecularibus con- 
du£ta cymba , 24 die Martii Meflana folventes , eo ipfo die 
Pelorum Sicilian promontorium attigimus, ubi triduum fu- 
ftinentes, cum nullo non calamitatisgenereconfliximus, 
adebomnes loci 5 aerifque injuria in nos confpiraflevideban- 
turrerant autemhaec omnia fiiturae tragoediae qusedam veluti 
profceniajfemel atque iterum difceflum tentavimus^fed fru- 
ftra, Temper in eundem locum repulfi 5 cum invito mari, turn 
occulta Dei manu 3 utpoftea patuitj nos remorante, reverfi 
fiiimus 5 quod nifi factum efTet, omnes nos in S. Euphemia, 
quo properabamus , & ubi negotiorum caufa aliquantifper 
fubfiftere cogitabamus, manfiflet fepulchrum 5 unde ex nac 
mirabili Divinae providential difpofitione didicimus,quam 
faepe homo nefciat 3 quid petat>& quam vanas & caducaeho- 
minum , nifi divine voluntati fubmittantur fulcianturque, 
fint difpofitiones. Illucefcente itaque die Sabbathi palma- 
rum 5 quae erat 27 Martii , nos diuturnioris morae pertaefi 

violen- 



PRAFATIO. 

violentam quafi profe&ionem occepimus. v Mare eo ipfo die 
prater folitum #ftuabat 3 &ingentes circaScyllas potiffimum 
locum tot naufragiis infamem 3 vortices turbinato defcenfu 
agebat 3 ita ut non nobis tantum' 3 fed &c plerifque nautis res 
infolita horrorem incuteret. Contrario itaque nobis maris 
seftu phafelum verfus Tyndaridas feu Mylas direximus 3 ut 
inde proruente Euronoto 3 breviori & reitiori tranfitu per 
Sinum Cujacium ad littora Calabrix propelleremur 5 at ubi 
pun&um illud maris 3 quodLiparas inter 3 Mylas & Promon- 
torium Vaticanum ferme medium, eft, attigimus 5 Ego At- 
nam & Strongylum diligentius intuitus 3 eos ingentes fiimo- 
rum glohos 3 montium adinftar 3 praeter folitum eru<5tare no- 
tabam 3 quibus longe lateque diffuils 3 non Lipararum tantum, 
fed & Sicilian quoque afpe&us ex oculis penitus tollebatur ; 
augebant horrorem fubterranei quidam velutimugitus 3 quos 
percipiebamus 3 & fragores cum odore fulphureo 3 qui nefcio 
quid fatale & funeftum infufurrantes in totius Calabriae & 
Sicilix exitium 3 qitod parabant 3 unanimi confenfu confpi- 
raffe videbantur. Ego hujufinodi impendentium calamita- 
turn prodromis exterritus nautas omnibus 3 quibus pote- 
ram 3 modis precibufque follicitabam 3 ut reli&a ora Lipari- 
tana 3 Promontorium Vaticanum re&a peterent 3 addens in 
magno nos difcrimine verfari 3 ne maris asftu abrepti 3 iter pa- 
raremus irremeabile : Nam Strongylo cum effemus vicing 
eum tamen utpote fumo obvelatum non cernebamus 3 fra- 
gores folum cum odore fulphureo graveolente 3 quem exha- 
labat 3 fenfimus : praeterea mare ipfum fervere 3 & in aquas 
bullientis morem agitari 3 coelo prasfertim filente & fereni- 
tateclaro, aliafque hujufinodi infolitas alter ationes fubire 
omnes mirabamur : qui tempore pluviae lacum unquam vi- 
dit 3 innumeris bullulis ferventem 3 is de maris bullientis fer- 
vore 3 hoc ipfo tempore judicium fbrmare poterit. Porro 
cum jam capiti Vaticano appropinquaffemus 3 durantibus 
adhuc iifdem maris fymptomatis 3 ego futuras calamitates 
quafi praefentifcens 3 ex inaflueta mentis anguftia animum 
meum conftringente 3 palam fociis meis ingentem mox ter- 
raemotum fecuturum 3 prsedixi 5 imbvalde mevereri 3 ne 
totus hie pendentium fcopulorum tra&us proftratus cor- 
rueret 3 ac proinde ei non nimium appropinquaremus : 
augurium probavit eventus 3 poft duas enim circiter ho- 
ras 3 magnam hujus Promontorii partem una cum vici- 

** 3 nis 



P R A F A T I O. 

nis habitationibus concidifTe audivimus : Interim iterno- 
ftrum profecuti 3 Tropasam incolumes omnes &furnmogau- 
dio tandem appulimus^ignari iis periculis^quae paulb ante ia 
fetvido mari vix evaferamus 3 modb primum nos infeftan- 
dos etfi morti vicinos nos effe , coelo praefertim fereno 3 & 
fine nube illa 3 ne quidem fufpicari poteramus. Verum enim 
verb vix Collegii noftri limina fubieram, cum ecce fiibter- 
raneumeumque formidabilem adinftar curruum fumma ve- 
locitate agitatorum fonum & ftrepitum 3 adeb vehemens & 
horribilis terras motus excepit , ut Collegium una cum op- 
pidofubje6toquemonte veluti in bilance librari videren- 
tur 5 Terra adeb vehementi motu fubfultabat 3 ut ego pedi- 
bus amplius confiftere non valens , fubitb in terram illifus 
prono vultu profternerer y ea quae ante mecum animo pras- 
fentifcente volueram ipfb fa£fco incurrens, animam Deo in- 
ceffanter, defperata jam vita commendabam. Oquamin 
hoc anguftiae pundro omnia Mundi gaud i a defipiebant 5 
quam uno i£tu oculi omnis honor 3 dignitas, imperium 3 fa- 
pientia 5 nil aliud nifi fumus 3 bulla, ftipula a vento rapta effe 
videbantur 5 dum in porta aeternitatis ftans, animam corpo- 
reis folutam vinculis ad incorruptibilis vitae ufuram capef. 
fendam tranfinittere pararem 5 quod fane ipfo momento 
contigiffet., nifi Deo Opt. Max. me fingulari gratia fua a 
ruina murorum praefervatum , ad duriora pro Nominis fui 
honore & gloria fuftincnda deftinare vifiim effet. Inhac 
mentis lu6ta , ingentem formidinem cum tegularum caden- 
tium fragores, tumfatifcentium murorum crepitus incutie- 
bant^dum quo fugerem^aut qua ex parte me fervare poflem, 
ruinam jam jam ex omni parte muris minitantibus 3 difpice- 
re non poffem 5 Refiimpto tamen animo evafi, ita tamen at- 
tonitus, ut cum redditus mihi eflem, fine pileo & pallio me 
reperirem, quibus tamen recuperatis 5 fine mora urbem fu- 
giens, ad cymbam noftram me contuli 3 hac eadem mentis 
confternatione, turn Patres noftri^tum quotquot me conco- 
mitabantur 3 laborarunt, dum unufquifque de falute fua fol- 
licitus, ut poterat, vitae fuga , veluti muti atque omni vocis 
ufu deftituti 3 confulere fatageret. Poftero die^quae erat Do- 
minica palmarum, iter noftrum profecuti 3 mari fervente & 
mirum in modum tumido Rochettam pervenimus , at de- 
fcenfione fa6ta 3 febris Terrg recrudefcens , ita ingenti earn 
concuffit paroxyfmo^ ut cymba ob ingens periculum 3 quod 

ex 



PRAFATIO. 

ex intolerabili Telluris rabie nobis imminebat 3 repetenda 
foret. Erat ibidem domus vicina peregrinis hofpitibus re- 
cipiendis apta 3 in quam nos nonnihil quietis capiendo gra- 
tia xecepimus 5 at recrudefcente Terras tremore 5 ego ingen- 
tis ruinae nobis imminentis prasfagus 5 aperte dixi, qui vitam 
in tuto collocare defiderat 3 is mecum littus repetat , ac pro- 
inde hifce commoti verbis comites continub relidta domo 
me fecuti funt. Vix ad dimidium hora? nobis in littore com- 
morari concefTum fuit 5 cum ecce denuo Terra folito majori 
ferocia feviens,& complura ex circumfltis locis , &: hofpi- 
tium^quod paulo ante deferueramus 3 vehementi infiiltu con- 
cutiens , non nifi lapidum calcifque acervo poft fe reliito, 
poftravit,gratias proinde^quas potuimus, maximas Divinae 
Majeftati egimus, quas nos a tarn imminenti periculo per 
occultos inftin&us eripuerat. Locum itaque in quo a tanta 
terras excandefcentia tutos fecurofque nos confervaremus, 
dum quaerimus^ulterius progreffi, Lopizium^medium Tro- 
peaminter, & S. Euphemiam Caftellum pertigimus, ubi fa* 
vorem ventorum 5 quo flnum transfretare poffemus 3 ope- 
rientes 3 abuna*partemare vorticibusexasftuans 3 ab altera par- 
te ingens caftellorum pagorumque ftrages, quo nos vertete- 
mus nefcii 3 incredibilem metum incutiebant* Hifce calami- 
tatibus dum ja£tamur 3 ego curiofius intuitus Strongylum 60 
fere milliarium intercapedine diffitum.illum infolito modo 
furere notavi, totus enim ignibus oppletus videbatur 3 tanta 
copia, ut montes flammeos eru&are videretur, fpedtaculum 
vifu horrendum , & animo quantumvis intrepido formi- 
dandum. Interea fonus quidam adinftar tonitrui 3 verum ob 
remotam, qua oriebatur 3 diftantiam 3 paulo obtuilor perci- 
piebatur, qui tamen femper majus majufque in fubterraneis 
cuniculis incrementum fumebat 3 donee locum fubterra- 
neum, cui infiftebamus, teneret 5 ubi tanto fremitu & indi- 
gnatione concuflit terram 3 ut pedibus amplius confiftere 
impotens, arrepto, quo quifque poterat, obvio virgulto aut 
frutice maritimo, ne membra nimia concuflatione laxaren- 
tur, fiiftinere fe cogeretur. 

Contigit hac eadem hora res sterna & immortali me- 
moria digna 3 fubverfio videlicet celeberrimi oppidi , quod 
S.Euphemiam dicunt: Erat hoc in extrema finus ora fitum, 
fub Equitum Melitenlium jurifdi&ione. Cum itaque ad 
Lopicium 3 ex vehementi Terras fubfiiltatione, veluti exani- 

** 4 mes 



PRAFATIO. 

mes in terra proftrati 3 tandem fubfidente Nature paroxi- 
fmo,oculis in circumjacentia loca conjeitis , ingenti nebu- 
la y paulo ante memoratum oppidum circumdatum vidiffe- 
mus 3 ter fane poft meridiem hora tertia prcefertim coelo fe- 
reno mira & infolita nobis videbatur $ diffipata verb paula- 
tim nebula oppidum qua^fivimus,, fed non invenimus , mi- 
rum di£hi 3 lacu putidiflimo in ejus locum enato. Quaefivi- 
mus homines, qui de infolito rei eventu, nonnihil certi no- 
bis enarrare poifet , fed formidabilis cafus tantxque ftragis 
nunciuuv non reperimus. Nautae ad hoc fpe6taculum vel- 
uti attoniti, & incredibili formidine perculfi , proje&is re- 
mis tundentes pe£tora Divinam implorabant Mifericor- 
diam^propediemnonnifieandemfbrtem, aut ultimi Ju- 
dicii diem exfpe6taturi : Confortati tandem ac poenitentiae 
facramento expiati, Deo duce inter tumentes maris flu- 
£tus littus oppofitum tenuerunt ; ubi exfcenflone faita de- 
nub homines quaefivimus , fed practerpueruminlittorefe- 
dentem veluti ftupore attonitum , inventus eft nemo ; hie 
interrogatus a nobis , quidnam S. Euphemiae contigiffet> 
fed muto locuti nihil extoriimus , metus enim vehemens 
6c formidabilis eventus linguam animumque ita confterna- 
rat, ut nee verbis commiferatione plenis , nee ullo charita- 
tis officio ejus animum devincire nobis poflfemus 5 cibum 
oblatum omnem penitus nimio dolore & moerore oppref- 
fus averfabatut 3 digitis folum extenfis San6t-Euphemianam 
cataftrophen innuere videbatur. Confolationis itaque 
omnis expers, vultuque fubtrifti & capta mentehomini 
limilis 5 a nobis recedens in proximam fefe fylvam prori- 
puit, nunquam amplius vifiis. Nos itineri infiftentes Nica- 
ftrum , Amanteam, Paulam , Belvederium tranfeuntes 3 nil 
aliud ad 200 millia pafluum, nifi cadaveraurbium > caftello- 
rum ftrages horrendas reperimus, hominibus per apertos 
campos palantibus 3 &prautimore veluti exarefcentibusjUl- 
timi Judicii diem jam jam imminere dixiffes. His magno 
noftri ftupore fimul & dolore vifis , tandem inter ingentia 
seftuantis maris pericula,infelici fane itinere Neapolim tan- 
dem tenuimus . Quid jam mihi accident , fequentibus Le- 
ctori paucis exponam, 



Ca« 



PR&FATIO. 

Caput II L 

De Montis Vtfuvii^ reliquarumque Infularum 

exp/ordtione ab (lA^uthorefaBa. 

POft tanta mari terraque exantlata difcrimina , poft ex- 
ploratam incredibilem Naturae in fubterraneis cunicu- 
lis operands potentiam y ingens animum meum fubiit defi- 
derium cognofcendi 3 num & Vefuvius nonnulla cum 
Strongylo , & Atna occulta negotiationis 3 in tarn potenti 
Naturae bello, obtinuiflet commercia i Porticum conceffi, 
ad radices montis fitum oppidum 5 hinc fideli & viarum 
gnaro comite ruftico 5 opima fanb merqede condudx^media 
no6te montem per difficiles 3 falebrofas arduafque vias con- 
fcendi, cujuscrateremcumjamobtinuiflem, horrendum 
di6tu 5 totum igne illuminatum vidi cum intolerabili fiil- 
phuris & bituminis ardentis mephiti. Hie prorfiis ad inufi- 
tatum rei fpe&aculum attonitus^inferorum domicilium me 
intueri credebam , in quo praeter daemonum horrenda pha£ 
mata 3 nil adeo aliud deeffe videbatur. Horrendi percipie- 
bantur montis mugitus & fremitus 3 putor inexplicabilis 5 fii- 
mi fiibfiifcis ignium globis mixti 3 quos ex undecim diverfis 
locis, turn fundus j turn latera montis continuo eru&abant, 
identidem me illud erudtare cogebant: O Altitudo divitia- 
rum fapientiae & fcientiae D ei 5 quam incomprehenfibiles 
fiint viae tuae ! Si potentiam tuam tarn formidandis Naturae 
portends contra praevaricantis humani generis malitiam o- 
ftendis 3 quid erit in illo noviflimo die 3 quo Terra ira furoris 
tui fubmerfa 5 elementa calore fblventur. Aurora itaque il~ 
lucefcente, ego, ut totius interioris montis conftitutionem 
ea 3 qua fieri poterat 3 diligentia explorarem, locum tutum & 
adfirmandaveftigiafecurumelegi 5 qux erat rupes ingens 
fiiperficie plana > ad quam per declive montis aliquoufque 
aditus patebat ; me demili 5 hie deprompto Pantometro 
montis dimenfionem exorfus 5 crateris ambitum 300 fere 
millia paffuum , 800 verb paflus profunditatem geometrico 
ratiocinio continere deprehendi. Mons undique pr&ru- 
ptus 5 nulla 3 qua aditus ad interiora patebat^declinitate data, 
inexcavati cylindri formam &&$ rascals, ambitu fiio de- 
fcendebat 3 & quamvis fundus oculis noftris ftri&iori peri- 

pneria 



PRAFATIO. 

pheria conclufus videretur ,, id tamen juxta opticas rationes 
& leges , non nifi ex maxima a crateris intima fiiperficie, 
diftantia & profunditate contingebat. In Centro fundi Na- 
tura fuum veluti focum conftituiffe videbatur 5 vere Vulca- 
nic culinae officinam fempiterno fumi flammarumque pro- 
fluvio fervidam 3 in decoquendis fulphure, bitumine, cacte- 
rifque mineralium fpeciebus, eliquandis exurendifque. Oc- 
culta quodam molimine funeftifque ftragibus paulb poft e- 
dendis occupatam : fiquidem halitus intus conclufi 3 uti 
contineri nefcii 5 it a tanto impetu & vehementia horrendis 
fragoribus fociata impofitum fibi onusdifcutiebat 3 utmons 
terr^ tremore agitari videretur : quod quandocunque acci- 
debat 3 partes fupremas montis molliores 3 qu# ex cinere 3 plu- 
viis | caeterifque Mineralium quifquiliis coagmentabantur, 
tremore concuftae folutaeque, collium inftar in barathri fun- 
dum concidentes 9 ex varia foni reflexione 3 eum fragorem 5 
quantum quifpiam etiam lmperterriti pectoris vir fuftinere 
Vix poffet , concitabant . Materia 5 que ex centro montis 
continub eruitabatur 3 novum veluti montem efficiebat, 
mira ftriarum varietate praeditum 3 quam varia mineralium 
liquefa&orum ebullitio in omnes circumferenti§ partes 
fluxu fiio 3 coloreque nunc viridi ex xrc 9 modofiilvoex 
fulphure,, arfenico & fandaraca, jam rubro ex cinnabrio 
minioque 3 jam nigro , ex vitriolo aquis mix to 3 vel ex ipfis 
cineribus ciiieritio 3 ingeniofo Naturae penicillo efforma- 
bat : verum haec omnia in appofita figura Lector confide- 
rat* Monticulus hie poft ultimum montis incendium quod 
anno 1631. contigit adeo excreverat , ut inde conje&urare 
licuerit 3 futurum aliquando 3 ut in eandem > quam olim ob- 
tinebat 3 altitudinem fit fiirre&urus , nifi alio incendio fu- 
perveniente deftruatur 3 quod hoc eodem quo haec fcribo, 
anno 1660, contigit : fiquidem novo & horrendo incendio 
feviens moiis, adeo montis verticem crateremque disjecit, 
ut multo hodie demiffior 3 quam quo eum paulo ante de- 
fcripfi, appareat , & confeqiienter uti majoris circumferen- 
tial ita profunditatis minoris reperiatur. His omnibus ritQ 
illuftratis Neapolim reverfus 3 poftero die in Infulam Ana- 
riam 3 quam & Ifchiam vocant 3 famx celebritate veteris 
fcriptoribus notiffimam y & hinc in phlegrasos Puteolani 
campi campos Vulcaniumque forum me contuli 5 qu#cun- 
que turn veteres 5 turn Neoterici de iis locis admiranda re- 

tulerunt. 



P R A F A T I O. 

tulerunt 3 veriffima efle compcri y quibus ne hoc loco reci- 
tando tempus perdam 5 fingula Le£tor in Operis hujus fe- 
rie oportune inferta reperiet. 

Obfervatis omnibus fupradi&is Naturae operum , nee 
non fubterraneorum effe&uum , qu& recenfuimus , prodi- 
o-iis,continu6 mecum volvere coepi^qucenam in fubterranea 
Oeconomia vis eflfe poflet, tantarum tamque potentium re- 
rum effe£trix> intime quoque non infrequenter fubridebam 
eorum falfa perfuafione deluforum placitum , qui Geo- 
cofmimolem a Deo Geoplafta ex limo Terras cafuali po- 
tius aut fortuita limi congerie 3 quam certa ratione forma- 
tam coagmentatamque fuiffe 3 flmplicius opinarentur omni 
interiori conclavium apparatu i omni reconditoriorum 
Naturae ufu orbam , omnibus aquaedudtuum incilibus de- 
ftitutam , folum limo , lutoque poft diluvium haud fecus 
ac caflei quoddam coagulum condenfatam 5 cceteroquin 
Telluris quoddam veluti iroatov a^fl^inutilc pondus confoli- 
datum defidere, nefcio qua mentis pervicacia perperam fibi 
perfuadent 3 quibus verb turn divinorum operum Majeftas, 
turn fublimium a Natura conftitutorum finium providentia 
innotefcit : hi fane interiorem Geocofmi fabricam multo 
a communi hominum conceptu difFerentem conftitutio- 
nem habere fatebuntur ^utpote in qua aeterna D e i fapientia, 
cum fundamenta poneret Orbis Terrarum , in ea mira arte 
elaboranda, &: juxta archite&onicam amuffimin ea rite dif 
ponenda 5 nee non ad neceffarios totius Nature ufus in in- 
numera elementorum receptacula difponenda cum inefFa- 
bili quadam induftria luferit > non minori fane quam in hu- 
mani corporis , tot vitalium membrorum officinis diftin- 
6ti 3 totvenarum 3 nervorum > fibrarum, mufculorumque 
du£tibus inftrudi , tot caecis meatuum fyphonibus pertufi, 
fabrica conftituenda allaborarit. Qua de caufa fblito mo- 
lientis ingenii ardore inftimulatus nullum non lapidem 
movi, ut quantum fieri poffet , ad adeo abftrufam in fubter- 
raneo Vuicani regno latentium rerum fyftafin profimdius 
penetrarem , minime iis a me hucuique obfervatis conten- 
tus , quidquid in Geographicarum relationum monumen- 
tiSj quod turn terreni globi formam 3 turn particularium re- 
gionum naturam proprietatemque concernebat > deprom- 
pfi , Authores veteres & novos Europae , Afiae 9 African, 
Americas Hiftoricos y Phylologos> Geographos, Oceanea- 

rumque 



P R m F A T I O. 

rumque expeditionum circa univerfum Telluris globum 
fufcepta molimina , quxque in novarum Regionum ma- 
riumque incognitorum inventione detedta fuerunt 5 nature 
prodigia, pari cura colledia intime ponderavi. Acceffit hit 
ce ditilllmum relationum a Patribus noftris ex Indiis hue 
Romam, quot trienniis adventantibus , fa£tarum fiibfi- 
dium j dum quascunque terra marique admiratione digna 
viderant &c explorarant 3 fcriptis comprehenfa mihi talium 
rerum avido,, liberali fane animo communicarunt. Ex qua- 
rum contemplatione rerum dici vix poteft, quanta animum 
meum ad rerum turn proprio periculo expertarum 3 turn 
aliorum meis haud incongrua relatione acceptarum por- 
tenta^invaferit admiratio j admirationem verb quam ardens 
caufarum inquirendarum exceperit defiderium. Singulis 
itaque cum fingulis combinatorial Artis fubfidio ad incu- 
dem redu&is , dum continuo ftudiofie mentis aeftu altius at 
furgo., tandem argumenti hucufque forfan intentati , id eft, 
Mundi Subterranei fabricam orditus, quantum ingenii mei 
imbecillitas permifit > rite conceptam,, Reip. Litterari# jam 
dudum promiffam, &c multiplici remorarum obice impedi- 
tam, tandem ad Divini Numinis gloriam bonique commu- 
nis emolumentum in publicam lucem edidi. In quibus o- 
mnibus explorandis unicus Divinae Glorias fcopus mihi 
propofitus eft , ut videlicet illuc 5 unde veluti a bonorum 
omnium origine cun£ta profluxerunt,ad Deum Opt. Max. 
reducantur 3 qui fit femper laudatus y finemenfura benedi- 
6lus , atque femper omnium pofsibilium Creaturarum affe- 
£tu in perpetuas amatus seternitates. Vale Ledor coeptifque 
fave^. 



PR&- 



V R M F A T I O 






S E C U N d a; 




In qvia cor urn , quifuam in hoc Opere injigni 

variorum obfervatiomm augmento operant contu- 
lerunt y mentiofit. 

'Utti multorum precibus hujus Operis curam fuf- 
cepiffem^variifque ad tot tamque portentofos Na- 
ture partus , qui nondicamin extremis Indiarum 
oris 3 led vel in (ingulis Europe Provinciis nullibi 
non fe fpe&andos prsebent y legitima authoritate ftabiliert- 
dos fiibfidiis indigerem , operae pretium me fa6hirum exi- 
ftimavi 3 fi adpraecipuas Europae Provincias potifsimum ad 
Societatis noftrse peritifsimos viros litteras expedirem, 
queis fufcepti Operis inftituto expofito rogarem 5 ut il quid 
in eorum regionibus lateret in aquis, montibus , fpeluncis, 
fluminibus, fodinis y herbis 3 animalibus alibi incognitum^ 
vel exotica Naturae proprietate admiratione dignum^ad me 
tranfmittere non gravarentur fcriptum , fadum s fiquidem 
percepta Operis quod moliebar defignatione , finguli ea 
qua licuit cura &: diligentia obftetricantes partui manus 
uti adhibere non funt dedignati 3 ita quoque non immerito 
ingratus videri poffem , fi prxftitam in boni communis 
emolumentum operam , filentio involutam praterirem. 
Quare eorum nomina vel in primo hujus voluminis ve- 
ftibulo , ad ea immortalitati confecranda s exhibere li- 
buio. 

Ferdinandus III. gloriofae mem. Rom. Imper. Tem- 
per Auguftus j qui pro fapientia fua, & omnigenas fcientiae 
amplitudine 3 qua Mundo claruit , uti primus hujus Operis 
motor extitit > ita quoque qua litteris 3 qua nummario 
fubfidio , me quantumvis indignum > b ad Operis incepti 
executionem follicitare non deftitit. Quern fecutus haud 
difparis ingenii 5 & virtu turn paternarum fectator , &in 
Imperio fucceflfor Leopoldus I. us Auguftus , dereli- 
li&am morte gloriofifsimi Parentis operis telam fapiens 
Filius denuo orditus , tandem juffu fuo continuatoque fub- 
lidio ad finem perduxit 5 mediatore Serenifsimo Archi- 
duce Lcopoldo (fuilielmo , qui pro fmgulari fuo in me meaque 

* * * ftudia 



, P R A F A T I O II. 

ftudia affe&u,huic unice incubuit^ne quidquam eorum qux 
turn ad Operum meorum editionem , turn potiffimum ad 
Mundi Subterranei Opus praelo parandum neceflaria fo- 
rent 3 deforet. Quibus meritb veluti primis ac munificis 
ftudiorum meorum Mecasnatibus , fi quidpiam a 20 anno- 
rum decurfii laude dignum in Reip. Litt. bonum a me 
prodiit j id gratam pofteritatem iis acceptam ferre velim. 
Hifce accefllt Emin. us Francifcus (jeorgius S. R. J. Eleifcor & 
Archiepifcopus Moguntin. necnon Carolus Ludovicus Sere- 
niffimus S. R. J. Eledor Palatinus ] qui inceptam pperis 
defignationem , copiofis fane fubfidiis urgere non defti- 
terunt . Horum exemplum fecuti Sereniff Auguft. Dux 
Brunfvicenfis & Lunaeburgenfis 3 uti & Hungarian primus 
Francifcus de Lippay Archiepifcopus Strigonienlls j deinde 
Eccellent. mus c Bemardus y S. R. J. Comes de Martinez > me- 
ritiffimus pro tempore Boemici Regni Burggravius & Pro- 
rex , una cum Fratre zS\faximiliauo fecuhdum in eodem 
Regno locum dignitatis obtinente , infigni liberalitate 
opus hoc nullo non tempore promoverunt & follicita- 
runt : Haec verb mea molimina cum inaudiflet SerenifT 
Archidux Ferdinandm Qtrottts quidquid in Tyrolenfi inti- 
mum confiliarium colligi & tranfmitti juflit. Hofce fe- 
cuti funt jP, y. ^Andreas S chafer &c foannesEiffert Soc. No- 
ftrae 5 hi quidquid in Hungaria in mineralium fodinis de- 
fiderari potuit curiofum , rarum 3 infblitum , in fiibfi- 
dium operis incredibili cura & diligentia undique con- 
quifitum , necnon Authentica Prarfe&orum fodinarum 
atteftatione ftabilitum tranfmiferunt , quorum opera non 
hoc Prxfens Opus dumtaxat , fed & Mufeum meum 
diverfiffimis omnium mineralium fpeciebus locupleta- 
tum una cum Mundo Subterraneo , veluti de prasdivite 
thefauro 3 merito , uti fuo loco patebit y gloriari poterit : 
Quid vera ad operis perfe&ionem contulerint fubfidii 
P. P. N. N. ex India hue Romam negotiorum caufa ad ve- 
nae, T.zjTi/Tdrtinus a^fartinius , C P. Francifcus T)orville , C P. Hya~ 
cinthus de zPrfagiJlris, *P .Thilippus ^far'mus^nc^ac complures 
Galli, Hifpani, Lufitani, hujus decurfu operis 9 ubi llngulo- 
rum nomina adducam \ manifeftabitur. Quibus omnibus, 
uti par eft , gratias habemus maximas & immortales. Ego 
verb, cum ita a natura conftitutus fim, ut iis qux abAutho- 
ribus 3 circa rerum naturalium virtutes &c prodigia tra- 

dita 



PRAFATIO II. 

dita funt , facile fidem non habeam 5 nifi mc vcl relationes 
^ viris fide digniflimis indubia atteftatione communicatae 5 
vel propria experientia , & fenfata rerum infpedtio certifli- 
mum redderent : Ad hanc veritatem obtinendam 5 dici vix 
poteft quantum jamacompluribus annis temporis infumen- 
dum , quantum expenfarum faciundum 5 quaiiti denique 
labores exantlandi fuerint 3 dum varia ad res ipfas naturae 
prodigiofas 3 propriis oculis examinandas inftituenda iti- 
nera 5 abditi fodinarum recefllis penetrandi 3 profunda fub- 
terraneorum vifcerum latibula exploranda ? Vulcania Na- 
ture ergafteria adeunda , lapidum faxorumque fodinx exa- 
minandse 3 adeoque nihil quod ad operis ftabilimentum 3 
quovis modo conducere videbatur 3 omiffum fuerit 5 ne 
quoque idem mihi , quod iis Authoribus accidit 3 qui de 
Lapidum, Gemmarum 3 Metallorum > caeterorumque foffi- 
Hum differentiis 3 herbarumque fpeciebus diverfiffimis , iis 
ne nomine quidem notis 3 inutili labore inconfiiltius fcri- 
bunt 3 ne dicam defcribunt 3 contingeret : di£barum rerum 
peritiflimos., ipfos 5 inquam 3 Chimicos 3 Aurifabros 3 Gem- 
marios, quin & foffores , in meos adfcivi Magiftros 3 quof- 
que praefentes non habuf 3 per litteras de obortis difficulta- 
tibus confulendos duxi 5 quorum inftrudione eruditior 9 
atque excultior, paulo folidiori fundamento de occultis re- 
rum miraculis me philofbphari pofle expertus fum 3 adeo- 
que tibi 3 Lector 3 perfuadeas velim 3 nil hoc in Opere abdi- 
tarum caufarum occurrere y quod experiments a me faftis 
comprobatum non fit 5 dum nefcio quo inftin6tu impulfus 
firmiter mihi perfiiaderem 3 tunc me intimas rerum nam- 
ralium caufas adeptum dici poffe : fi idem quod natura 
infita fibi facultate facit 3 ego ad vivumejufdemprototy- 
pon iis in rebus y in quibus Natura fe imitari patitur 3 arte 
conficerem. Quo, nifi mea mefallat^^o^W^, faltempro 
modulo meo id praeftiti 3 ut fi obortarum difficultatum 
fcopulus intima penetratione 3 non fiiperaffe y aliis fal- 
tem 3 femitis jam complanatis 3 ad proximas rerum 
caufas aditum aperuiffe videri poffim. Erit forfan non- 
nemo alius felicioris ingenii for tern na6tus 3 qui hujus 
(tAriadnei fili du6tu penitiora veritatis adita fuo tempore 
fit aperturus . Ego quod pro ingenii mei imbecillitate 
potui & debui 5 juxta concreditum mihi a Patre lumi- 
num talentum 3 pra^ftiti : neque quifpiam fibi perfuadeat, 

# * # 2 alio 



PRAFATIO II. 

alio me fine hxc fcripfifle , quam unico illo , qu# eft glo- 
ria Dei , qui eft: mirabilis in operibus fuis 5 ft verb ex hoc 
nonnihil aut laudis 3 aut finiftras cenfurae in me emcrferit, 
nihil moror : cum aliam laborum meorum mercedem non 
ambiam , nifi ilium , qui eft merces magna nimis , & fpes 
omnium finium terrae. Valc^. 




IN- 



■ 



INDEX 

ARGUMENTO R U M 

in hoc Opere content orum. 



v r m f a T i o 

E occajione hujus Opens, ejr Author is itineribus. 

De horrendu terramotibus anno 1638. in Calabria, exortis , quibus quatuorde* 
cim dierum (patio Author magno vita fua periculo prajens , ejus occajione 
magna Nature arcana didicit. 
III. De Montis Vefuvii, reliquarumque Infularum exploratione ab Author e facta* 

Liber Primus. 




S e c t 1 o T")E mirifica Centri Natura, & 
Prima. •^-'Maximo Dei opificio. Pag. 1 

C a p. I. Explications definitionum. 2 

II. De Line a Direct ionis. 9 

III. Par ado xa de Centro Terra. 14 

Sect. 2. Demotu gravium ad Centrum 
Univerfi 20 

Cap. I. Definitio motus localis corporum ejr 
impetus. 2 1 

I I. De accelerato motu naturali rjr 'violent gra- 

vium , ejufque proportione ad tempus, 
quo diffumjpatium conficit. 2 2 

III. De motu gravium fupra plana inclina- 

ta. 2f 



IV. De motu pendulorum. 28 

V. De motu projeffilium parabolico , ejr miris 

ejus ejfeciibus. 30 

Sect. 3. Utilitates quse ex Cofinocentri- 
ca arte deduci pofTunt. 3 s 

Caput Unicum. Jguomodo velocity 
motus gravium ad centrum deter minari 
pojstt. ibid. 

Sect. 4. Centro fbphia applicata. 38 

Cap. I. ibid. 

II. De pendulorum motibus. 41 

III. De ufu ejr emolument diSiorum. 4 3 
iy. De pendulorum ufu in rebus ad Geometriam 

JpctJantibus. 48 



Liber II. 
De admirando Globi Terreni opificio. 



C A P. 1. 1P\ Efine ejr fcopo Geocofmi, ?f 

I I. -*-^ idea Globi Terreni in mente Di- 

vina exifiens. f6 

III. De Mundanorum globorum feu fie liar um 

natura ejr compofitione , ejr quomodo in 
Mundum infer tot em influant. 56 

I V. De Sole ejr admirando ejus opificio, viribus, 

% proprietatibus , quibus in Mundum Ter- 
renum in fluit. $7 

V. De Corporis Lunaris natura ejr ejfetlibus. 6z 
V I. De proportione Globi Terra adSolemac Lu- 

nam. 64 

V I I. De extima Telluris firuciura,ejufque ma- 

gnitudine. ibid. 

VIII. De Montibus Geocofmi, eorumque necefii- 

tate. 67 

IX. De arcana Montium confiitutione. 6 8 

X. De Montibus in particulars , ejr arcana eo- 

rundem ad ufus humanos architetJu- 
ra. 70 

X I. De ignivomisfeu Vulcaniis montibus. 7 f 
XII. Utrum Montes cum tempore decrefcant, 
aut denub accrefcant , (jr de mira ter re- 
fir mm partium transformations 7 6 



XIII. De Aquis five Oceano Geocofmum am- 
bient e , mariumque per occult os meatui 
communications. 8 y 

XIV. De altitudine montium ejr profundifate 

Oceani mariumque , ubi ejr Caucafi mon- 
tis alt it udo ab Ariftotele afferta difcti- 
titur. 89 

XV. De inaqualitate Mundi, maris , cuijungi* 

tur hijioria memorabiLh fupra diet a. 9 8 

XVI. Dimenfiofreti Siculi ab Auihore facia an~ 

#01638. 99 

XVII. De magnetica Telluris confiitutione, five 
de offatura Telluris. 103 

XVIII. Geocofmusfive corpus terrenum mini- 
me homogenea , fed heterogenea natura 
eft ; (jr de mira rerum varietate , qua 
corpus terrenum confiat, & quodnam ve» 
rum ejr proprium elementum terrefire, 
fit. 10& 

XIX. De inter iori Geocofmi confiitutione, offi- 
cinis & analogia ad humani corporis 
membra. 1 1 o 

XX. Pi! Antris , hiatibus & inntimeris terra 

meatibus. 118 



** * i 



Liber 



INDEX ARGUMENTORUM. 



SEeT.T. T^E natura Elementi Aquei, live 

-*-^de Mari , motibufque continuis, 

quibus id nullo non tempore agita- 

tur, & de miris effectibus , quos in 

Mundo Subterraneo prasftat* 121 

C A P. I. De diverjitate motuum , quibus m/ire 
nullo non tempore agitatur. ibid. 

II. 'De Motu general 'i maris, qui eft ex Oriente 

in Occident em. 123 

III. Be Motibus, quos Cur rentes vacant , Jive 

repercujfos, aut refiexos. 1 24 

IV. De Motu generali CAtaris , ejufque circa 

Orbem Terrenum effectibus. 125- 

Sect. 2. 

C a p. I. De fee undo motu Claris generali , ex 
duobus contrariis CMotibus compofito,ejr 
quern &(lum Maris , five fluxum ejr re- 
fluxum, accejfum quoque ejr recejj'um, 
aut intumefcentiam ejr detumefcentiam 
<JAiaris vacant. 128 

I I. J^uanam virtute aut qualitate Luna mare 

move at. 229 

III. Cur CMare potifiimum vim fuam tempore 

Novilunii ejr Plenilunii exerat. 132 
I V. Cur UWare non femper fex horisfluat aut 
rejluat in diverfis Orb is Terr* partibus, 
ejr unde tarn irregulares Maris motus 
proveniant. 136 

V. Cur Londini in Fluvio Tamefis tunc maxima 

LMaris intumefcentia accidat , quando 



Liber III. Hydrographicus. 

Eorealibusfigms, ejr in Euro-bore a plaga 
confiituta , tunc maxima intumefcentia 
contingat , tribus videlicet horis ante- 
quam Meridianum Londinenfem pertin- 

gat. 14.0- 

V I. Cur in Oslh Garumna GalIUflumine,aqua 

feptenis horis crefiat, tribus verb tantum 
decrefcat; Contra verb in Senega Africa 

fluvio , aqua maris quaternis horis cre- 

feat, octants deer ef cat. 142 

VII. 143 

VIII. Cur LMare Aujlrale , vulgb del Zur, 
juxta Panamam tarn mfolitos ejr incrc- 
dibiles fluxus ejr refluxusfaciat. Contra, 
in Mari Boreali, vulgo deiNordJuxta 
portum Norubre di Dios , caterifque 
Continentis America littoribus vixfen- 

fibilem tjlum caufet. 1 44 

IX. 146 

X. De Gurgite amirabili Norvegi£, omnium to- 
tius Orbis Terr arum celeberrimo ejr ma* 

145 



Ximo. 

Sect. 3. Ars Plemmyrica. 1 f j 

C a p. I. De ufu ejr praxi &fius mar'tni in re 
Nautica. ibid. 

II. DeOceaniPericyclofifeuCirculatione. if 8 

III. Defalfedine Maris, ejufque origine, necefii- 

tate , aliifque Oceani mariumque acci- 
dent ibus. 



161 

Luna in quadrant is Aufiro-Zephyrea IV. TJtrum tequalis fit Maris falfedo per univer- 
parte confiituta fuer it j contra Luna in fat Oceanifemitas di/perfit. 1 6 $ 



Liber I 

Sect. I. T~"\E natura ignis fubterranei, ejus 
■*-^ fitu <3c operationibus . 16% 

Cap. I. Denecefiitate ejr effentia ignis Subterra- 
neis ejr utrum verum elementumfit. \6% 

II. ^uodnam fit verum ignis element um , & 

ubinamproprius ipfius locus fit. 170 

III. De igne Subterraneo per omnia diffujb, & 

cur in nonnullis locis fit perpetuus , in 
aliis non. 17 f 

IV. De Phlegrdo Campo in Agro Puteolano. 178 

V. LMontes ignivomi in extrema tellurisfuper- 

ficie Jpeffabiles terram ignibus plenam 

effefatis demonfirant. 179 

V I. Deperenni duratione ignis, & pabulo feu 

foment ejufdem. 183 

VII. Ethna defer iptio, in quavelutiinproto- 

typo quodamfubterraneorum ignium, eo- 
rumque pabuli indefcientis rationes , ut 
dicifolet, adoculum demonfirantur. 1 8<S 

VIII. Crateris Ethnaidefiriptio. . 187 

S e c T. 2. De Aeris & Ventorum caufis, na- 
tura, viribus & varietate , qui turn in 
extera Geocofmi fuperficie, turn in 
internis Subterraneis cavernofis re- 
gionibus dominantur. 191 

Cap. I. De multiplici Ventorum caufa , eorum 
divifione & definitione. ibid. 



V. Pyrologus. 

II. De Vento generali , & quomodo , quave de 

caufa nafcatur. 193 

III. De Ventis periodicis feu anniverfariis, quos 

Etefias Gr&ci vocant , & de caufis eo- 
rum. 196 

IV. *De anniverfariis ventis in Oceana a nautis 

Hiffanis , B at avis 7 Lufitanis& Anglii 
obfervatis. 198 

V. Caufie diver forum Ventorum explicantur. 200 
V I. De tranfuerfali Ventorum motu ejufque 

caufa. 211 

VII. Unde proveniat tremor , undulatio, & di- 

verfi gradus intenfionis & remifiionis 1 
impetus ventorum,<& quomodo eaperfo- 
num cognofiipofs'int. 212 

VIII. De natura & propriet ate Ventorum. 215 

I X. De artificialium Ventorum , qui turn ad re- 

creationem, turn ad emolumentum homi- 
nibus conferunt, product tone. 218 

X. Thulium ejje met eorum, quod genefin fuam 

non ex Subterraneo Mundo fortiatur , 
quodque in eo omnis generis metcora,non 
fecus ac in e xtema fuperficie , &aerea 
re'gione producantur. 219 

X I. Omnes meteorologies imprefiiones , qua in 
fublimi nafcuntur , originem fuam ab 
ignibus Subterraneis trahere demon- 
firantur. 223 

Liber 



INDEX ARGUMENTORUM. 



I B E R V. 



De Lacuum, Fontium, Fluminumque origine. 



Sect.I. T^\EFontium,Fluininum, Lacuum 

-*--'origine , eorumque diverfana- 

tura, viribus, proprietatibus. 226 

C a p. I. De multiplici caufa or iginis fontium. 

227 

I I. 2V principals generalique turn fontium turn 

fluminum caufa . 229 

III. De reliquis modts & rationibus. 2 3 f 

IV. De lacuum in plamtiebus origi ne. 241 

Se c T. 2. De variis Aquarum differentiis & 
qualitatibus. 243 

C a p. I. De aqua Font ana fimplici , & de ejus 
bonitate & malitia. ibid. 

II. De Aquilegiis , five defignis, per qua, ubi- 

nam aqua alicubifub terra late at , cogno- 
fcere quis pofiit. 244 

III. De aquis mix t is feu compofitis me die a- 

mentis ingenere, earumque caufis, ejr de 
mixtionis cum miner alibus diver fo modo 
& ratione. 24.6 

IV. De mixturis aquarum me die at arum. 25-1 
V.. Hydrometri defer iptio , quo aquarum gravi- 

tas & levitas exploratur. 2 5 4 

VI. De aftu & calore Thermarum, ejufque cau- 
fa , ejr quomodo ea adeo differ enti mine- 
ralium tincJura mifceantur. 256 

Sect. 3. DeThermis, & Aquis medicatis, 
earumque mirificis viribus & pro- 
prietatibus in fpecie , quae omnes ex 



Subterraneis originem habere de- 
monftratur. 2?? 

C A P. I. De princip alibus Thermis feu aquis 
medicatis , qua in Geocofmi fuperficie 
pafiim occurrunt. ibid. 

1 1. Unde medicatafacultas thermarum>contra y 
tot ac tarn differcntes morbos profluat. 

270 

Sect. 4. Demiraculis Aquarum, & prodi- 
giofa quorundam fontium natura&r 
proprietate. 275 

Cap. I. De Color e,fapore, odore, mephiti'm non- 
nullis fontibus thermifque elucefcenti- 
bus. 274 

I I. 2>£ aquarum nonnullarum gravitate & le- 

vitate, earumque miraculis . 276 

III. De aquis lethiferis cjrferobibus Charoneis 

deliteria vipollentibus. 281 

I V. De fontium nonnullorum fluxu & refiuxu, 

ej? varia aquarum mutationc , uti& dd 
fontibus annona caritatem pranuncian- 
tibus. 282 

V. De met amor photic a vi fontium , fluviorum, 

lacuum, qua ejecfa quavis infaxaaliaf- 
que metallicafjpecics convertunt. 2 8 6 
V I. De reliquis aquarum miraculis. 288 

VII. De varia lacuum, fluminum, fontium me- 
tamorphofi, terrejlriumque partium mu- 
tationibus. 290 



L I BER VI. 

De quarto rerum mturalium Elemento , quam Terram , dicimus , iifque qui ex 
eodem producuntur, primis.Subterranei Mundi fruclibus. 



Sect. I. T^E mira Terras varietate , & an 

-*--^vere & proprie Elementum fit, 

& quodnam &c qualenam per r illud 

intelligi debeat. 2 9 $- 

C A P. I. De Elemento Terra. ibid. 

I I. De magna varietate rerum , qua in Terreni 

globi utero continentur. 296 

III. De incredibili varietate rerum , quafalis 

virtute una cum caterorum Elemento- 
rum auxiliariis copiis , in vafio Mega- 
cojmi utero producuntur , ejrprimoqui- 
dem defile ejufque differentiis. 297 

IV. De differentiis falium. 299 

V. De modo fitlium extrahendor urn. 302 

Sect. 2. 

C a p. I. De Nitro , ejufque' ffeciebus Salnitro, 
K^iphronitro, Halinitro. 304 

II. De Salinitro tertia falls ffecie. 307 

III. De Salnitri Generations , Natura , viri- 

bus. 307 

I V. De Nitrofipulveris pyrii conficiendi modo 



& ratione, ejufque variis in arte Pyro* 
bolica ufibus . 309 

Sect. 3. De Alumine, tertia falis fpecie. 3 1 2 

Cap. I. De Nomine , Definitione, & Varietate 
Aluminis. ibid. 

I I. De Natura , ^ualitate , & Prapararatione 

\_Aluminis. 313 

III. De viribus me diets, cater ifque ufibus Alu- 

minis. 3 1 S 

Sect. 4. De Vitriolo, ejufque miris proprie- 
tatibus. 316 

Cap. I. De definitione , divifione & ortu Vi- 
trtoli. ibid. 

I I. XJtrum Ferrum vere & realiter in aJls,me- 

diante fj>irituVitrioli,convcrti pofiit. 319 

III. De varietate, viribus , & proprietatibus, 

ufuque Vitrioli. 321 

IV. De Vitriolo facJitio. 322 
Appendix. De quadruplet falium gene- 
re, 323 

Liber 



INDEX ARGUMENTORUM. 



Liber 



VII. 



De Mineralium feu Foffilium , quae proprie tcrreum Elementum fapiunt, Natura, 

Proprietary, & Ufu ; & de perenni Geocofmi qux per eorum mo- 

tum fit, pericyclofi & revolutione. 



Sect. I. T^J B Terreftribus portionibus, 

4r^ arenaceifque corporibus , quse 
in Geocofmi utero concluduntur. 

326 

Cap. I. De Arena,Sabulo,Glarea,Cinere. ibid. 

II. De £)ualitate UJuque Arena. 327 

III. Pericyclofs Nature mirabilis, 329 

Sect. 2. De Hylocinefi Globi Terreftris, 
idett , de magna & perpetua Terre- 
ftris Materia^ feparatione, Arenas, Sa- 
buli , Glareae motu facta , feu de Ar- 
gillas , Lapidum , metallicarumque 
mifturarum refolutione. 330 



Cap. I. De mutationis Geocofmu* Caufis. ibid. 

I I. J^uid Terra proprie fit , unde generetur , & 

•varus terrefiribmfubJlantiu^Has Ter- 
ras vulgo 'vocant. 333 

III. Vnde tanta Terr arum differentia nafca- 

tur. 335: 

IV. De Ufu variarum Terr arum. 337 

V. Derequifiiis ad cult ur am Agrorum. 34.0 

VI. De Terrefiribm corporibus , cpua fingulis 

Tlafiis (jr Tictoribm in ufumveniunt. 

343 
K^Anacephaleofs Diclorum. 34? 

Catalogue Librorum a P.^thanafio Kirchero 
} Soc. Iefu hattentu editor urn, 3 4,6 




LIBER 




Fol.i 

LIBER PRIMUS 

CENTROGRAPHICUS, 

CENTROSOPHIA 

D I C I T U R. 

S E C T I O I. 

2> mirifica Centri UsQttwA & maximo T>ei Opificio. 

p R JE F A T I O. 

Ubterranei Mundi admiranda in lucem edu&uro mihi , ab eo difcepta- g*g«' 
tionis noftrxprimordia ordiri vifum fuit, quod omnium non imme- 
rito bails & fundamentum effe cognofcitur . Itaque quemadmodum 
in univerfaCorporei Mundi fabrica, entiumque ordinibus , infinita 
Dei potentia ; ita in Centri conftru&ione potifllmum admirabilis & 
inexhaufta Opificis elucet fapientia. Latetineo, nefcioquid , prorfus admirabile, 
velipfius 5 utitadicam,divinitatisxmulum, in quo maximum cum minimoproxime 
coincidit, dum omnia in totius Mundi amplitudine elucefcentia corpora complicat, 
omniainfederivat,cogitque, & extra feevolvit omnia ; opus vere admirabile , opus 
dextrxExcelfi , non nifi Omnipotentis Dei virtute fiindatum ; qui ut ex centro 
omnes eduxit mundanx Compagis propagines ; ita in idem reducit omnia , omnia- 
que eidem connexa voluit, tarn conftanti lege , tanta corporum colligatione , ut faci- 
lius fit totius Mundi compagemdiflblvi, quam, ut corpora abhac lege,ineffabilidi- 
vinx providentix difpofitione femel lata, removeantur. Hue refpiciunt primum, 
omnia coeleftium globorum Syftemata , dum perenni fuavertiginead nihil alludunt 
aliud,quamadid, fine quo fruftra ilia in rerum natura aDeoprodu&avideripoflint, 
utpote nullos unquam infiuxuum fuorum effe&us fortitura. Elementaris Mundi Sy- 
ftema adeo a Centro neceiTariam habet dependentiam , ut fine hoc neque ullam in ef- 
ricientia rerum operationem , nee in generabilium rerum propagatione ullam ener- 
piamobtinereporTit. Ettametfihoc,tefte 2Wo, clo^crv K, olt{jLov minimum fcilicet 
inconfpicuum,& individuum fit^adeo tamen virtute fua magnum eft,ut omnia fulciat, 
omnia confervet, omnia animet,corroboret omnia : fine hoc, nullus rerum ordo,nulla 
elementorum efficacia ; fine hoc, nullum in fubterraneo Mundo mineralis naturae in- 
crementum , nulla vegetative poteftas,nulla fenfitivae operatio finem mum nancifce- 
retur. Verbo,Mundum in nihilum abire prorms necefle foret j & ne Lectori aiara. % 
7rct^^o|aproferrevideamur, omnia hucufque di&a in hu)us Centrofophix ferie 
nobis demonftranda duximus. Et, ut folidiori methodo procedamus,primo Defini- 
tiones, Axiomata, aliaque ad artem perfedtam formandam necefiaria prxmittemus. 

DEFINITIONES. 

1. JJnherJi medium y punclumefi. n( T s . 



Unherfi medium immobile, quod Centrum Mundi dicitur, ilkdque appetunt omnia. 

3 . CentrumgraVitatis, cujufque ret gravis ? eft ejufdemgravis medium. 

4. Centrum magnitudinis , eHpunclum medium cujufiisfigur* , per quodfgura quomodoli* 

betfechjfemper in partes diVtditur aquales. 

5 . Centrum Virtutis eUphjfici corporis medium , ex quo maxime Virtm ejmfe exerit. 

6 . Linea direciionis esl , qua motmgr avium dirigit , & ducla intetligitur a Centro, ufque ad 

"Veriicem 7 per Centrum reigrayis. 

A Ca- 



LIBER PRIMUS 



Caput I. 



Explicationes Definitionum. 



Quid fit 
Centrum. 



Definitio I, 

Centrum eft minimum ejr primum inffatiopun- 
ffum, fimplex, omnis compofitionis rjr divifio- 
nis expers, neque totum, neque quantum , ne- 
quc magnum , neque ulli quanto commenfura- 
bile ; est tamen id, quod omnia gravianat u- 
raliter appetunt - a quo levin omnia furfum 
feruntur. 



I 



"^Otum hoc xetTcc -Aw Svcthvw k. ailvQiriv 
itademonftro. 

Si Centrale pundum non eft mini- 
mum in fpatio, ergo minus illo aliquid in fpa- 
tio prsecedere poteft -, fed hoc eft impoffibi- 
le , cum pundo minus ailignari non poffitj 
Eft ergo minimum in fpatio , & confequen- 
ter primum -, fi ergo primum , erit fimplex ; 
fi fimplex, ergo omnis compofitionis expers; 
fi omnis compofitionis expers , ergo indivifi- 
bile ; fi indivifibile, ergo neque quantum, ne- 
que totum dici poteft , cum partibus careat ; 
fi non quantum neque totum , ergo neque 
magnum ; & quia non magnum , neque ma- 
jus, minus aut equale erit ; & confequenter 
nee menfura, nee menfiiratum, aut commen- 
furabile quanto dici debet j ergb e conver- 
fo , quia nulli quanto commeniurabile eft, 
nulli quanto comparari poteft, & quoniam 
non comparabile cum quanto, quantum efte 
non poteft , & quoniam non eft quantum, 
non eft divifibile , & quoniam non eftdivifi- 
bile , non eft partibile , & quia non eft parti- 
bile , non eft totum , & quia non eft totum, , 
non habet partes , & quia non habet partes, 
ideo fimplex , & quia limplex , ideo mini- 
mum & primum in fpatio, & quia primum eft 
in fpatio , ideo in eo fitum habet , & quia 
fitum habet , pofitionem quoque in fpatio 
habet,8t confequenter refpedum adpunda, 
lineas , angulos , fuperficies , corpora , que 
funt in fpatio dicit 3 unde nafcitnr illud pa- 
radoxum. 

Centrum Mundi , tametfi fit pundum, il- 
lud tamen quodammodo quantccunque 
commenfiiratur peripheric , ita , ut circum- 
ferentise & liiperncies etiam cujufvis Circuli 
maximi , videantur in unum quafi Centrale 
pundum contrahi, fectmdum omnes fui par- 
tes , iifqne commenfurari -, fiquidem, telle 
Proclo , circumferentia ex omni parte cum 
Centro conjungitur , & omnes fui partes in 
Centrale pundum cogit & contrahit;fi eniin 
expundo quodam inlniti circuli concentri- 
ci defcribantur , & ex maximo omnium cir- 
culorum per omnes intermedios linee in 
Centrum, unde defcripti funt, ducantur, cer- 
tnm eft, circulum minimum, quo minor duci 



non poteft, cum Centro coincidere : ut pro- 
inde vel ex hoc capite cognofcas neceffa- 
riam Centri cum circumferentia dependen- 
tiam,itautnec Centrum fine circumferentia, 
nee circumferentiam fine Centro concipe- 
re poflis j cum enim divina Sapientia ex Cen- 
tro orbem evolverit, tolle Centrum , neque 
ulla erit corporum evolutio j fi nulla corpo- 
rum evolutio , nulla erit Mundi amplitudo ; 
fi nulla amplitudo , nulla erit mundalium 
corporum in mundo difpofitio , nullus ordo, 
influxus nullus , neque motus. Que omnia 
cum abfiirda fint , omnia igitur ad Centrum, 
e quo evoluta funt , ordmantur. Centrum 
itaque eft, quod omnia appetunt y Centrum 
eft,quod omnia ambiunt ; Centrum eft,quod 
omnia refpiciunt , utpote ad Univerfi con- 
fervationem unionemque corporum perne- 
ceflarium. Virtute Centri omnes naturalium 
& elementarium motuum virtutes emanant i 
fine Centri virtute neque vegetable incre- 
mentum fumere , neque avis volare , neque 
quadrupes incedere , neque ullam homo 
actionem corpoream , uti poftea demonftra- 
bitur, exercere pofTet. Omnia itaque a Cen- 
tro funt , omnia ad Centrum ordinantur . 
Verum ut hec omnia luculentius patefiant, 
primum diiferentiam inter Centrum magni- 
tudes & gravitatis explicandam cenfui-" 



mus. 



DEFINI- 
TIO II, 



nitu- 



Definitio II. 

Centrum magnityJinis e Ft punctum medium cu- 
jufvis figure, per quodfigura bifecatur. 

/"^Entrum , fecundnm totam latitudinem Qufd fit 
v - > fuam fumptum , dicitur cujufque rei me- M a ntru 
dium, eft que pundum quantitatis continue dims 
6c finite,fignatum five adu five potentia, vel 
in ipfa quantitate ejufque termino , vel' ex- 
tra, cum certo five extenfionis , five interca- 
pedinis, five habitudinis partium refpeduad 
id, cujus dicitur Centrum , competitque hac 
ratione non tantum corporibus , feci & fu- 
perficiebus & lineis ; Proprie autem Cen- 
trum figure, eft illud pundum in circulo & 
Sphera medium , a quo omnes linee ad pe- 
ripheriam dude inter fe funt equales -, In 
redilineis vero eft pundum , in quo o- 
mnes rede linee , vel angulos oppofitos 
jungentes , bifariam fecantur , vel ab an- 
guhs dude ad laterum oppofitorum bi- 
partitas fediones in eafdem rationes divi- 
duntur. 

Centrum magnitudims pundum eft,quod 
undique'equaliter ratione magnitudinis , ex- 
tenfionifque ab extremis abelt, Convenit 

hec 



CENTROGRAPHICUS. 



ha*c quidem omni quantitati finite, lincis vi- 
delicet , fuperficiebus , & corporibus , fed 
non fingulis ; Lineae enim ordinate , atque 
utrinque terminate , Centrum , id puncl'um 
eft, quod earn bifecat : In fuperficiebus verb 
folus circulus inter corpora Sphaera eft , cui 
Centrum magnitudinis propric competit; 
improprie tameri locum habet in polygonis 
& poiyedris regularibus , in quibus ipfa late- 
ra & "ihti> aeque ab hoc Centro abfunt,prout 
tota conliderantur , non autem fecundum 
partes. Atque hac ratione Centrum magni- 
tudinis etiam extra illam quantitatem , cujus 
Centrum dicitur , reperiri poteft , ut in lineis 
curvis in feipfas recurrentibus accidit, qualis 
eft circularis & elliptica inZonis,coronifque 
fuperficierum ac corporibus annulatis.Apud 
Arabes'Geometras punctum magnitudinis id 
vocari lego , quod lineas rectas bifecat ; fii- 
perficies in duas aequales partes dividit ; in 
corporibus verb id punftum , per quod pla- 
num quomodocunque tranfiens, eodem mo- 
do,ut de fuperficie dictum eft : corpus aequa- 
liter bipartitur,ita ut partes illse feorfim fum- 
ptae aequales fint. Ex quibus patet, Centrum 
magnitudinis & Centrum figure in lineis & 
fuperficiebus,uti & incorporibus,idem pror- 
fus efle. 

DefiniTio III. 

Centrum gravitatis cujufcunque gravis, eH ejuf- 
dem gravis medium \ Univerf vero medium, 
id eft , quod appetunt omnia, Centrum Mundi 
dicitur. 

jid fit TTramque definitionem ex Ariftotele de- 
ivitads fumptam , ejufdem verbis ac raxioiiibus 

licet comprobare:Is enim,dum terram Sphae- 
ricam efle adftruit, inter alias validiflimas ra- 
tiones hanc affert : Videre autem , inquit, 
non est difficile modicum infiHentes (jr divi- 
dentes , quomodo cenfemus quantumvis ma- 
gnitudinem habentem gravitatem ad medium 
ipfum ferri. Intentam animi cogitationem, 
omni fepofita confufione , exigere primum 
videtur Philofophus , ad hanc naturalium 
virium ac motuum contemplationem 3 de- 
inde ad medium fern omnia gravia mani- 
feftis verbis expreflit ; medium autem aptce 
dici in Sphaera Centrum vel ipfa Sphaerae de- 
finitio,qua ufus eft Ciceix>,manifefte demon- 
ftrat i fie enim de Mundo ait. Ergo globo- 
fus est fabric atus , quod crCpaA^oetSyjg Gr£ci vo- 
cant , cujus omnis extremitas paribus a me- 
dio radiis attingitur. Haec Cicero. De Cen- 
tro autem gravitatis fie idem Ariftoteles. 
CMhnifeflum enim eH , quod non quoadufque 
tangat Centri extremum , fed oportet pr£va- 
lere , quod eH majus , donee utique fui ipfius 
medio medium ipfum acceperit. Haec Arifto- 
teiis ratio aptiflima fane eft ad Centri gra- 
vitatis naturam percipiendam , quam ita ex- 
plico. Si enim fublata de medio terra , intel- 



ligamus corpus quodcunquc grave a. Lunae, 
verbi gratia , concavo demitti , ad Centrum 
utique movebitur , ncque quiefcet , cum ex- 
trema fui parte Centrum contigerit ; non 
enim eft in Centro vis aiiqua, ut multipu- 
tant , magnetic a , quae corpora attracla te- 
neat , ne inde moveantur , led in ipfis gra- 
vibus potius , atque in fingulis corum parti- 
bus eft appetitus quidam , qui duc'it ad Cen- 
trum : Cum ergo pars ilia cxtrema corpo- 
ris, quae Centrum contingit, quaeque, 11 ab a- 
liis gravioribus eflet fejundta , quiefceret, 
comprimatur ab aliis gravioribus , qua: illi 
fuperftant , &t refiftere non poflit potenti- 
bus,neceflarium eft earn cedere, a Centro di- 
moveri , atque in oppofitain partem ferri", 
donee totidem iecum partes aeque ponde- 
rantes attulerit , quot ex hac parte fuperiorc 
manent. Haec autem omnia quae dixi , ad u- 
nam tantummodo lineam pertinent , per 
quam grave illud recta viamotum eft -, atque 
hoc , quod in ea linea praedicti motus hacle- 
nus comprobavimus , idem prorfus in alia 
quavis linea cujufvis alterius motus , qui a. 
concavo Lunae ad Centrum Mundi fieret,pa- 
ri ratione oftendetur : Ex quo fit, corpus il- 
lud non prius pofle qiyefcere , quam fuo 
ipfius medio medium Mundi contingat-.tunc 
enim fuarum partium aequo undique ponde- 
rantium pondere corpus illud aequeponde- 
ratum ftabit. Quae omnia Plato in Phaedro 
confirmat his verbis : Hoc itaque ratum fi- 
xumque in animum induxi meum , primum fi 
ipfa terra in medio eH Univerf , a Ceelo circum- 
quaque aquis circundata fpaciis , nullias quidem 
ill Am rei pr&fidio indigcre neque a'eris , neque 
alius cujufpiam neceffariifulcro uti,ne cadat. Ve- 
rum ad earn retinendam jatis ejje\ quodCcelum 
fibi quaquaverfum fimile fit , ^ i^g $$ cunrjg 
iav'ppoTncu/ & quod ipfa terra ft &quilibris - 3 res 
enim aquilibris infimilis cujufdam aquique me- 
dio confiituta non poterit aut magis aut minus 
aliorfum dcclinari , qpodque fmiliter & eodem 
fe habet modo, in neutram inclin at partem , fed 
conflanter permanet . Atque fie eidem Centri 
gravitatis definitio & PappoAlexandrino tra- 
dita appofite conveniet : Centrum , inquit, 
gr emit at is uniufcujufque corporis puncfum quod- 
dam interpofitum , a quo fi grave quoddamap- 
penfum mente concipiatur, dumfertur , quiefcit, 
ejrfervat earn, quam inprincipio habebat pofitio- 
nem, neque in ipfa latione circumvertitur. quam 
paulo clarius ponit Fridericus Commandi- 
nus 1. de Centro gravitatis : Centrum, inquit, 
gravitatis uniufcujufque folidte figure eH pun- 
Bum illud intra pofitum, circa quod undique par- 
tes aqualium moment orum confflunt ; quod ita 
exphcamusnos. Cum in corporibus , &fi- 
gura & pondus expendi poflit, & tarn pon- 
dus quam figura in aliquibus corporibus fibi 
conveniant , ut in Sphaera & fimilibus vide- 
re eft -, nontamen id femper contingit , cum 
in plerifque corporibus longe diverfa fit fi- 
gure & ponderis ratio , 5c figurae me- 
A 2 dium 



LIBER. PRIMUS 



dinm longe diftet a ponderis medio ; Rede 
igitur monet , ponderis tantum rationem 
habendam, non magnitudinis aut raolis , id- 
que innuit, dum gravis medium, dixit ; dum 
verb dicit , fi per tale Centrum ducatur pla- 
num, figuram quomodocunque fecans, fem- 
per in partes asquiponderantes ipfam divi- 
det; Secare & dividere non ita accipienda 
.funt, ut feparationem ab invicem partium fi- 
gnificent ; fit enim plerumque, ut grave , ju- 
xta planum aliquod , per Centrum gravitatis 
tranfiens,divifum in duas partes asquiponde- 
rantes minime dividatur ; e6 quod,poftquam 
divifa? funt gravis partes, quselibet earum ad 
fuum Centrum habeat rationem , nonam- 
plius ad prius,quod erat totius, Centrum. Ex 
quo fit, diverfam fbrtiri plerumque rationem 
ponderis, refpedtu unius Centri, ab ea,quam 
habuerunt refpedtu alterius. Cujus rei ea 
potiffimum ratio exhiberi poteft , qu6d par- 
tes quo magis vel minus diftent a Centro, e6 
magis vel minus ponderant , ut infra often- 
detur. 

Senfus igitur eorum verborum erit hujus- 
modi. Si planum intelligatur quomodocun- 
que tranfiens per Centrum gravitatis , circa 
prsedicl:um planum partes sequiponderantes 
femper erunt. Quod verb nonnulli exifti- 
ment , Centrum magnitudinis & gravitatis 
idem effe ex eo , qubd Centrum gravitatis 
nullibi gravitet, perperam fentiunt j tametfi 
enim Centrum ex fe & fua natura non gravi- 
tet, eft tamen fundanientum in corpore gra- 
vi, cujus intuitu corpus, fe&ione in quotcun- 
que partes per id fa&a , femper partes aequi- 
ponderantes relinquat , quod in Centro ma- 
gnitudinis nunquam fit; Si enim globus dare- 
tur , cujus unurn hemifphserium ex plumbo, 
alterum ex ligno compofitum fit, certum eft, 
in hoc globo Centrum magnitudinis a Cen- 
tro gravitatis differre,ita quidem ut Centrum 
magnitudinis medium globi recte poflidere 
dici poflit , utpote medium figure ; Cen- 
trum verb gravitatis tanto a medio recedet 
longius , quantb levior fuerit portio hemi- 
fphxrii, ex qua globus conftituitur ; ad pun- 
cl:um videlicet, juxta quod fi fecetur globus, 
partes relinquet lforropas five aequiponde- 
rantes : Verum tamen eft , in globo homo- 
geneo , & nulla differentis materia? mixtu- 
ra compofito , Centrum turn magnitudinis, 
turn gravitatis coincidere , idemque prorfiis 
effe. 

Pari itaque ratione in Terraqueo globo 
fieri putandum eft s cum enim aqua ad terre- 
ftrium partium ftrucluram differentis ponde- 
ris rationem habeat , certum eft , Centrum 
gravitatis in terreno globo a Centro magni- 
tudinis diverfum effe ; Centro tamen mundi 
femper cOngruere , ucpote quod vi innata in 
illud, uti & omnia alia, feratur. Sed rem hoc 
exemplo confirmo. Sit globus Terra? A B. 
Centrum gravitatis C , congruat cum Cen- 
tro mundi C eodem 5 fecetur jam divina po- 




tentia fegmen- 

mentum D E, 

vel quodlibet a- 

liud j quo abla- 

to certum eft, 

Centrum gravi- 

vitatis nori jam 

in C remanere 

amplius , fed in 

F j atque adeb 

mundi Centro congruat, ei mox fefe accom- 

modaturum , ut fie juxta Centrum gravitatis 

asquilibratum fubfiftat. 

COROLLARIUM. 

Hinc patet, Terram, fi divina potentia ex- 
tra Centrum Mundi elevaretur, non,uti non- 
nulli exiftimant , conftituram , fed dimiflam 
fua virtute propria , uti omnia gravia , Cen- 
trum Mundi repetituram effe. Patet quoque, 
magnam inter Centrum gravitatis & magni- 
tudinis differentiam efle. Sicuti itaque Sphae- 
rae proprium eft , ex eo tantum , quod pun- 
d:um habeat in medio ab asqualibus undique 
partibus circundatum,ut Sphaera in duas par- 
tes aequales dividatur , a piano per illud me- 
dium tranfeunte 5 neque enim ulla ratione in 
duas dividi poteft aequales partes , piano per 
medium non tranfeunte - f fie etiam ex eo, 
quod unumquodque grave habet fuum gra- 
vitatis medium , in duas aequales partes feca* 
bitur a piano per Centrum tranfeunte,neque 
a piano intelligi poterit in duas aequas partes 
dividi, quin prsediclum planum per illud me- 
dium tranfeat. Sequuntur Canones. 

Canones de Centro <rraYitatis & manii-* 

V» cr> d> 

tudinis. 

Si non effet Centrum gravitatis in rebus 
exiftens , nullus ex confequenti daretur rao- 
tus ; fi nullus motus daretur, omnia torpefce- 
rent , immb univerfam Naturam in Chaos 
fuum reverti, necefle foret ; idcircb Natura 
ppovida rebus gravibus appetitum indidit ad 
Centrum,quod omnia appetunt; verum cum 
ad Centrum defcendere non pofTent virtute 
propria, id neceffarib requiri videbatur,quo(£ 
eorum ad centrum Univerfi appetitum ill 
motu fiio dirigeret , quod quidem nihil aliud 
eft , quam Centrum gravitatis unicuique rei 
gravi proprium ; fiib hoc enim omnia termi- 
num mum confequuntur. Quomodb verb 
hoc Centrum in fingulis corporibus exiftat, 
& quomodo inveniri poflit , reftat explican- 
dum, utpote fine cujus notitia, qu£ in decur- 
fii hujus operis dicturi fumus,perfe&e intelli- 
gi non poffint. 

Notandum itaque , Centrum gravitatis in 
corporibus folidis exiftens , plene concipi 
non pofle,nifi id prius in fuperficiebusfe&o- 
rumcorporum demo nftretur; Nam uti ex fe- 
quentibuspatebit,cum hujufmodi Centrum, 

utpote 



CENTROGRAPHICUS. 



utpotc cOrporibus folidis intrinfecum , ocu- 
lis non pateat j id fane ex occulto in aper- 
tum, nifi per fuperficiem,quse per fe&ionem 
didtorum corporum folum patefit , deduci 
minime poterit ; Centrum enim gravitatis, 
quod in fuperficie quapiam exiftere demon- 
ftratur , id quoque Centrum gravitatis in ea 
fuperficie , quse per medium fecti corporis 
pun&um tranfit , exiftimandum eft ; ac pro- 
inde nemo miretur, fi nos Centrum gravita- 
tis infuperficiebus, quae omnis gravitatis ex- 
pertes nint, inquirere videat : hoc enim, non 
nifi in ordine ad fblidi corporis Centrum 
gravitatis inveniendum,a nobis difponi,tunc 
patebit, cum fequentia penitius intellexerit. 
Sed exemplo rem oftendamus ; in globo, & 
cubo homogeneae materiae , Centrum gravi- 
tatis cum intrinfecum fit , non patet ; fed fi 
di&a corpora per medium , quacunque par- 
te, bifariam fecueris,ecce mox ex pera&a fe- 
cl:ione duae relinquentur fuperficies , quarum 
medium magnitudinis punclum , Centrum 
quoque gravitatis eft , quibus connexis de- 
nub m unum corpus 3 id in fphaera autcubo 
Centrum gravitatis eft, quod id in fuperficie 
exhibebat,& fie de aliis pari pacto juaicabis. 
Quibus quidem praemonitis jam materiam 
inceptam profequamur. 



A N 



O N I. 



In omnibus Figuris regularibus Centrum 
naagnitudinis & gravitatis idem eft. 

Sint itaque Figurae regulares Circulus, 
quadratum, pentagonum,triangulum aequi- 

cturum , & quo- 
niam A circulus 
eft,certum eft, Cen- 
trum circuli idem 
efle cum Centro 




gravitatis , & patet 
id ex definitione 
fecunda & tertia ; 
quemadmodum e- 
nim in circulo fe- 
clio per Centrum facia circulum fempet bi- 
fariam, id eft , in duos hemicyclos dirimit se- 
quales 3 ita fi per Centrum gravitatis feclio 
inftitueretur , omnes hemicycli forentaequi- 
ponderantes. Quod ergo de Circulo dici- 
tur , de quadrato quoque dici poteft , cujus 
Centrum magnitudinis & gravitatis ibi eft, 

ubi diagomae linese 
C D , & E F fefe in- 
terfecant in pundto 
S ; per hoc enim quo- 
modocunque fe&io 
inftituatur,femper & 
quantitate & ponde- 
re partes relinquit x- 
quales ; idem de qua- 
vis polygonia figura regulari dici debet ; Si 
enim figuram circulo circumfenbas , erit 
Centrum circuli & figura circumfcriptae 





prorfus idem ; unde figura per id quomodo- 
cunquefedta femper partes , turn quantitate 
turn ponderc pares, 
relinquit. In trian- 
guli aequilatero Cen- 
trum magnitudinis 
& gravitatis ibi eft, 
ubi linea D L , I M, 
N O , fe interfe- 
cant i unde per hoc $c 
Centrum inftituta 
bifeclio, femper partes relinquit & pondere 
& quantitate asquales. 

Canon II. 

Centrum gravitatis & magnitudinis in 
quadratis , parallelogrammis , Rhombis 3c 
Rhomboidibus lllud proprie punclum eft, 
ubi diagoniae lineae feu diametri didtarum 
figurarum fefe interfecant : ut in Figura 
S B C D apparet. 




ANON 



III. 



In polygonis regularibus quorumcunque 
laterum , Centrum circuli lllis circumfcripti. 
Centrum magnitudinis & gravitatis eft. Vide 
Figuras E F. 





Canon IV. 

Intrianguli re&angulis lineis cujufcunque 
fpeciei , Centrum gravitatis & magnitudinis 
habebis hoc pacto. Sit triangulus Ifofceles 
ABC, cujus peri- 
metn Centrum quae- 
ritur : bifedtis tnbus 
lateribus in pundtis 
D E F, dudaque per- 
pendiculari A F , ac- 
cipiatur E G sequalis 
F C, fecabitjungens 
pundtum D G, per- 
pendicularem A F in I , quod d'eo efle 
Centrum gravitatis &• magnitudinis Ifofcelis 
ABC; quod ita demonftro. Jun&isenim 
D F, F E, ED, erit DEFE paralle- 
A 3 logram- 




LIBER PRIMUS 




logrammum, juxta 2. 6. quare juxta 29. 1. 
anguli D G E , . & F D G asquaies funt; 
fed & eidem angulo sequalis eft angulus 
G D E ad balin D G trianguli Ifofcelis 
D E G per 5-. 1 . ergo etiam anguli F D G, 
& G D E asquales funt , atque adco angu- 
lus totus G D E per redtam D G bifcdtus 
eft ; fed & angulus DIE per redtam A E 
bifedtus eft, ergo commune pundtum fedtio- 
nis I, eft trianguli Ifofcelis ABC centrum 
gravitatis quxfitum , juxta hoc enim bife- 
dum , partes femper relinquit gravitate x- 
quales. 

Sit deinde triangulus fcalenus A B C , in 
quo li ex D bafis A C pundto medio, & ex 

C in E hypothenu- 
fe AEB medium 
pundtum ex D B & 
C E lineas duxeris, 
erit pundtum inter- 
fedtionis linearum 
BD, &C Em pun- 
dto F centrum gravitatis qusefitum. Patet 
itaque omnis trianguli Centrum gravitatis 
effe inlmea redta ab angulo ad dimidiam ba- 
fin dudta , live in quo recuse linear ab angulis 
trianguli ad dimidia latera dudtse concur- 
runt ; Patet etiam , omnis trianguli centrum 
gravitatis effe pundtum, in. redta linea ab an- 
gulo ad bifedtionem bafis dudta , exiftens, 
quod linea ita dividit , ut fegmentum ad an- 
gulum, reliqui ad balin lit duplum. In trian- 
gulo ABC fiatfedtioad B C parallela per 

lineam D E , ita ut 
DAadDC, velAE 
ad E B lint dupla, di- 
co Centrum gravita- 
tis iftius trianguli effe 
pundtum F medium in 
D E linea. Quod et- 
jam habebis facillima methodo , fi alteru- 
trumcrusvel A B vel A C in tres partes x- 
quales diviferis , linea enim per f ad cathe- 
tum B C , parallela dudta & bifedta dabit 
Centrum gravitatis. Verum qui horum o- 
mnium demonftrationes defiderat , is adeat 
Archimedem , Commandinum , Lucam Va- 
lerium, Galdinum, ubi omnia fuse demon- 
ftrata reperiet. 

C * n o n V. 

In Trapezio Centrum gravitatis re* 
perire. 

Sit Trapezium A B C D, cujus Centrum 
oravitatis inquirendum ; In lineis terminan- 

tibusBC & AD, 
conjungantur pun- 
dta bifedtionis E F, 
quam in tres partes 
ajquales divides, & 
per pundta divilio- 
nis ducantur ad 






A D vel B C parallel* IH & ST ; dein- 
de ex A & F duse aliae linear ducantur in E 
& C i his pofitis fi per pundta , FC&AE, 
ubi illse lineas IH&ST interfecant , li- 
neam L M duxeris, fecabit ilia lineam E F 
in pundto G, quod eft Centrum gravitatis 
Trapezii, demonftrationem vide apud Lu- 
cam Valerium. 

Canon VI. 

Centrum gravitatis in Se?nicircula 
reperire. 

In Semicirculo verb Centrum gravitatis 
habebis , li tetragonizulam , juxta ea quse in 
Arte magna Lucis ejr Umbra lib. 3. tradidi- 
mus^defcripferis. Sit A B C femicirculus,de- 

fcribaturte- 
tragonizula 
five linea 
quadratrix, 
exAinDB 
femidiame - 
trum femi- 
circuli, quse lit A E; dico pundtum E , in quo 
delink tetragonizufa A E, pundtum effe gra- 
vitatis femicirculi ABC quantum : ratio- 
nem vide in citato loco. 

Canon VII. 

Centrum gravitatis in Parabola reperirel 

Centrum gravitatis in Parabola habebis,li 
axin B G , quas balin A C bifariam dividit, 

in quinque par- 
B tes aequales di- 

vidas; li enim 
redtam V T ad 
balin A C pa- 
rallelam per \ 
partes in axi 
d B G duxeris, 
dabit S interle- 
dtionis punctum,Centrum gravitatis in para- 
bola quaelitum. Quse omnia cum fuse a ci- 
tatis paulb ante Authoribus demonftrentur, 
iis, utpote jamtritis, non immorabimur. 

Canon VIII. 

Gravitatis Centrum in Corporibus folidis 
homogeneis reperire. 

Reftat ut breviter quoque modum often- 
damus , quo Centrum gravitatis in quibusli- 
bet corporibus folidis, reperiaturj quod qui- 
dem, uti inftituti noftri proprium , ita paulo 
penitius illud pertradtandum cenluimus,cum 
multa ex hac propolitione dependeant,in le- 
quentibus producenda. Sit itaque Centrum 
gravitatis in globo aut cubo , ex homogenea 
materia conflato reperiendum j itaproce- 

des i 




CENTROGRAPHICUS. 

Canon XI. 



desiCiim Centrum gravitatisglobi cum Cen- 
tro magnitudinis coincidat ; dico Centrum 
globi efle Centrum gravitatis quantum. 
Cum cubus quoque fit corpus regulare: dico 
Centrum cubi quod eft in diametro cubime- 
dium,efle Centrum gravitatis qusefitum. Res 
demonftratione non indiget , utpote ex fe 
clara , & ab Archimede ejuique interpretibus 
lupra citatis,fuse demonftrata. 

Canon IX. 

Centra gravitatis in Cylindris & Prifmatis 
reperire. 

Cum columna feu Cylindrus ex dudu cir- 
culi efficiatur , medium axis Cylindri P Q^ 



ZL 



y — 



R. 



y\ 



ag 




pundum B necefTario dabit Centrum gravi- 
tatis quasfitum. Idem habebis in Prilmate 
quorumcimque laterum ; Sit v. g. parallelo- 
bipedum IRS ex quadrati dudu confla- 
tum , quod axin habeat per quadratorum la- 
terum centra I S dudum,cujus medium axis 
pundum R dabit Centrum gravitatis quasfi- 
tum. Idem dePrifmate f. 6. 7. 8. &c. late- 
rum , & lie in infinitum procedendo , dicen- 
dumeft. 

Canon X. 

Centra gravitatis in Cono ejr Pyr amide 
reperire. 

In Conis & Fyramidibus quorumcunque 
laterum Centra gravitatis habebis, fi axin di- 
dorum corpomm ita dividas , ut pars ad 
verticem fit ad reliquum dupla , id eft , fi 
axemin tres aequas partes dividas , erit Cen- 
trum gravitatis tertium a vertice divifionis 
in axe pundum ; Centrum enim figure, per 
quod axis tranfit, tam bafis , quam Centrum 
plani illius paralleli , per quod fub data pro- 
portione fedio fit , Centrum etiam eft gravi- 
tatis. Vide Figuram adjundam MNOP, 

A. 





in qua Centrum gravitatis eft pundum T, & 
mFigura ABD Pyramidis, pundum C. 



Infrujlo Pyramidis Centrum gravitatis repe- 
rire. Vide Figuram Canonis V. 

Si Pyramis fit feda per planum bafi paral- 
lelum, dabit Centrum gravitatis didi frufti, 
Centrum trapezii in piano axis confidera- 
tum. Sit fruftum feda; Pyramidis B C D A, 
axis E F , trapezium vero in axis piano fit 
A B C D , cujus Centrum gravitatis , fi juxta 
Canonem V. prascedentem inveneris, verbi 
gratia G, erit illud 5c Centrum gravitatis fru- 
fti pyramidis propofiti. 

Canon XII. 

£>uinc[ue Regular ium corporum Centra gra- 
vitatis reperire. 

Quinque regularia corpora funt Cubus, 
Tetraedrum, Odaedrum. Dodecaedrum, 
Icofaedrum, quibusfi circulicircumfcriban- 
tur , erit Centrum circuli & quinque regula- 
rium corporum Centrum, prorfus idem Cen- 
trum gravitatis quasfitum . Demonftratio- 
nem videapud Stevinum Propof. 14. 

Canon XIII. 

In Hemifphdrio Centrum gravitatis 
reperire. 

Si Hemifphxrium bifariam feces , erit pla- 
num fedionis necefTario femicirculus. Si ita- 
que Centrum gravitatis in hoc piano femi- 
circulari per Canon : VI. inveneris , erit & id 
pundum quoque Centrum gravitatis in axe 
hemilphasrii quantum. Vel aliter hoc modo : 
Dividatur axis hemifphserii in odo sequas 
partes ; pundum enim, quod partes quinque 
deorfum a vertice , vel tres a bafe furfum de- 
terminat , eft Centrum gravitatis quantum. 
Idem dicendum eft de corpore paraboloei- 
de j Centrum enim gravitatis , quod planum 
parabolicum per fedionem corporis ad a- 
xem fadam refert , id quoque corporis pa- 
raboloeidis Centrum exhibebit gravitatis . 

Canon XIV, 

CWechanice per fila determinare Cenftumvra- 
v it at is in quolibet corpore. 

In extremitate corporis filum feu perpen- 
diculum demittatur , & notetur linea, quam 
filum in fuperficie lapidis figurat , deinde ap- 
plica perpendiculum in quovis alio loco la- 
pidis, & iterum fignetur linea, quam filum in 
fuperficie corporis notat ; ubi enim ha^c li- 
nea alteram priorem lineam fecuerit , ibi eft 
Centrum gravitatis in fuperficie lapidis ; Re- 
pete itaque utramque obfervationem in op- 
pofito latere corporis , & pari pado figna 
pundum linearum fe interfecantium;fi enim 

hasc 



8 

hsec duo puiicta in binis fuperficiebus obfer- 

vata , imaginatione per lineain connexa 

concipiantur , erit medium iftius lineae pun- 
&am , Centrum gravitatis quaefitum ; quod 
quidem verum eft in corponbus regulari- 
bus ; In irregularibus vero corporibus plu- 
res, ut intentum habeas , obfervationes infti- 
tuendae funt. 



COROLLA RIA 

ex die! is. 

Hinc fequitur , fi cun&a corpora Sphaeri- 
ca, Cubica, Cylindrica, Prifmatica , & fimi- 
lia hucufque demonftrata , tametfi ita exca- 
ventur , ut Orbis relinquat annulum, Cubus 
verb duodecim folida fulcra corpus cubi- 
cum connedtentia ; Cylindrus ver6 fiftularis 
evadat, & s Prifma quotcunque laterumpu- 
teum referat ; Centrum tamen gravitatis in 
vacuo fpatio imaginatione conceptum idem 
futurum , quod in folidis. Sic Centrum an- 
nuli circularis , cubi vacui , & figurarum 
caeterarum , Centrum gravitatis in medio 
imaginario erit, fuppofita Temper aequalitate 
partium homogenearum. 

J)e Centro gravitatis quod in heterogcneis 
corporibm latet. 

Canon XV. 

In Sphaera ex aequaliter ponderantibus 
conflata , Centrum gravitatis & magnitudi- 
nis, ut fupra indicavimus , idem eft ; Si verb 
ex heterogeneis feu diffimilibus conftet , 8c 
idem poteft effe, & diverfum. 

Tres hie cafus occurrunt j prior eft fi to- 
tus globus fit homogeneus , & fie Centrum 
gravitatis 8c magnitudinis , uti di&um eft, 
femper idem eft. Secundus cafus eft , fi fe- 
quenti Sphasrae v. g. plumber ab axe A B, 

aequidiftantibus 
fegmentis E F D 
& GCH re- 
fe&is , apponan- 
tur alia fegmen- 
ta aequalia,fed ex 
diffimili materia 
facl:a,v. g.exli- 
gno vel cera, 
quae fint di&a 
fegmentaEFD, 
&GCHj haeo fegmenta , cum aequiponde- 
rare fupponantur , ilia confequenter in mu- 
tilata Sphaera Centrum gravitatis & magni- 
tudinis non mutant j fed illud quod primo in 
integra Sphaera habebant, conlervant. Ter- 
tius cafus eft, fi fegmento EDF fublato, in 
ejus locum fubftituatur fegmentum ex hete- 
rogenea materia , vel ligno, cera, vitro, rae- 
tallo, auro - hoc fa&o Centrum gravitatis ab 



LIBER PRIMUS 

axe A, B, tanto verfus C accederetvicinius, 
quantb levius merit fegmentum appofitum 
EFD; vel tantb verfus F , quanto legmen- 
turn EDF, appofitum , materia Sphaeras 
fuerit gravius , Centro tamen magnitudinis 
femper fuum locum retinente,quod eft Cen- 
trum globiheterogenei. Quse de omnibus 
quoque corporibus regularibus fupra defcri- 
ptis intelligenda funt. 




CONSECTARIA 

ex diffis. 

Hinc fequitur primb , cujufcunque folidi 
Centrum gravitatis loco fuo dimoveri poffe, 
cum aliquid additur vel minuitur , vel cum 
partes alia ratione conftituuntur. Sit in cubo 
A B exconfimilimateria,ideft,homogenea 
conflato Centrum gravitatis C , dico idtn- 
plici ratione mutari polfe ; vel fi dato corpo- 
ri addatur corpus E D B G, quia fi cubo A B 
addatur pondus 

35 B T7 r 

71 



novum , Cen- 
trum necefTarib 
a fuo loco ver- 
fus partem ad- 
ditam recedet ; 
vel quod idem 
eft, fi ex A B de- 
trahaturAFIR 



•d 



A K. 



praeponderante G B D E , Centrum gravita- 
tis C pariter a fuo loco recedet verfus B D. 
Verum fi intermedio corpori B F D A utrin- 
que addantur F R & ED aequiponderantia, 
Centrum gravitatis in Cjuxta leges Isiypomctg 
manebit immotum. 

Sequitur fecund6 , Sphaeram , tametfi ex 
fegmentis variae mifturae compaginata me- 
rit, Centrum tamen gravitatis non mutare. 
Sit Sphaera A B C D , cujus fegmenta A E B 
& ejus oppofitum C H D fint ex cera, reli- 
qua ver6 duo AF C 8c B G D fint ex creta, 
A B C D verb intimum Sphaerae corpus fit ex 
plumbo. Dico Sphaeram tametfi ex hetero- 
geneae materiae fegmentis conflata fit , Cen- 
trum tamen neque gravitatis neque magni- 
tudinis mutare ; quoniam enim fegmenta 
A E B , C H D aequalia 8c ex eadem materia 
v. g. cerafacT:a,utrimque aequiponderant ex 
fiippofitione , Centrum gravitatis C a loco 
flio non recedet , juxta ea quae Archimedes 
in aequeponderantibus demonftrat ; fed 8c 
fegmenta gypfea A F C & B G D pariter ae^ 
quiponderant ; ergo cum globus ex fegmen- 
tis oppofitis , tametfi ex diverfis pondenbus* 
conflatus fit , Centrum tamen C non muta- 
bit ; ergo fi Sphaera .See. quod erat demon- 
ftrandum. Quod fi vero vel unum oppofito- 
rum fegmentorum ex diffimili materia efTet 
conftatum , tunc Centrum quoque gravitatis 
loco cedere necefTe foret, 



Caput 



CENTROGRAPHICUS, 



Caput II. 

De Linea dire&ionis. 



Linea dire&ionis ea dicitur, quae motus 
graviura dirigit , & ducla concipitur a 
Mundi Centro ad verticem gravs j 
Gravia fiquidem omnia fuo naturali pondere 
feruntur ad medium , quod terra? ambitu 
continetur , & ide6 , quae apud nos funt , o- 
mnia vel moventur vel quiefcunt , non mo- 
ventur, qubdimpediuntur &c detinentur; eo- 
rum vero, quae moventur , quaedam in motu 
impediuntur, alia verO expedita funt; quem- 
admodum in aqua patet terrae circumfufa ; 
quoniam enim iUa recta defcendere non po- 
teft , per diverticula defcenfiim parat ad 
Centrum , ufque dum excepta congruo rece- 
ptaculo requiefcat; fi vero nullum impedi- 
mentum obftet , recta defcendit Centro fuo 
copulata; Ilia vero linea quae hujufmodimo- 
tum dirigit, five quae motum dirigeret, fi im- 
pedimentum aurerretur , dicitur linea dire- 
ctions . Hanc autem lineam necefle eft a, 
Centro procedere, vel ad Centrum tendere, 
quod idem eft ; & nihil aliud eft, quam linea 
Horizonti perpend iculariter infiftens , five, 
quod idem eft, linea ex Polo HorizOntis five 
verticis per Centrum Mundi directa,axifque 
Horizontis, uti Aftronomi vocant, ipfi pror- 
fiis congruit , & proinde pro eodem fumitur 
paffim. Atqiie hae linear fi in terreni globi fii- 
perficie Confiderentilr,quoad fenfurn, paral- 
lelae funt , Ut manifefte apparet in gnomoni- 
bus fchiatericis,qui quantumvis diffiti, paral- 
leli tamen cenfentur , nullo erroris praejudi- 
cio in negotio gnomonico ; patet quoque ex 
praxi Archite6torum,qui muros fabricae nul- 
lo habito ad Centrum refpectu praecise pa- 
rallelos ad amuffim difponunt , tametfi ilii in 
Centrum ducti non amplius paralleli forent, 
fed in eo coinciderent. Sea dehifcevide, 
quse copiose fcnpfimus , lib. 3. Artis Magna 
Lttcis & Umbra. 

Propositio I. 

Omnia qtt& moventur, fub linea direUionis 
moveri necejje efl. 

TN omni corpore gravi Centrum gravitatis 
■^confiftit in linea diredtionis , & juxtaeam 
niovetur , itaut Centrum gravitatis ipfam li- 
neam diredioms motu fuo defcribat ; cum 
enimomnes partes gravis ad Centrum gravi- 
tatis comparatae aequiponderent, neceflario 
medium gravis pun&um lineam directionis 
conftituet , reliquis extremis corporis parti- 
bus motu fuo lineas pariter ad lineam dire- 
clionis parallelas defcribentibus. Sit corpus 
grave fphsericum aut cubicum AB , cujus 
Centrum gravitatis fit Ci dico Centrum gra- 




vitatis C motu fiio in D defcribere iineant 
C D, quae eft linea diredtionis , puncta verb 
A B terminantia corporis 
defcribere lineas A E tc 
B F, lineae directionis C D 
parallelas quidem in fuper- 
ficie terrae , concurrere ta- 
men circa Centrum Mun- 
di , uti & omnium partium 

! corporis gravis,inCentrum 
quod appetunt , nutantes. 

I Si quis vero neget, motum 

1 fieri per lineam directio- 

j nis, fiat itaque per A E vel 

I B F. Verum cum illae par- 

I tes extra lineam mediam 
fint, neque ullum i<n>'pj>G7nctg 
momentum in B velAfta- 
tui poflit, impoffibile eft in 
A aut B lineam dire&ionis ftatui pofTe , ergo 
neceflario linea directionis per medium cor- 
poris gravis punctual , quod Centrum gravi- 
tatis diximusjducitur^quoderat probandum, 

« 

Propositio II. 

UWotum progrefiivum hominti ad diretfionis 
lineam moveri necejfe eft. 

pRogrediatiir homo in fuperficie terrae,' 
-*■ dico progreflivum motum non fieri nifi 
fub linea directionis. Sit gl©bi terreni fuper- 
ficies ABC, Centrum ejus D, conftituatur 
homo, aut quodlibet aliud animal in loco F, 
dico hominem naturali greffii ambulare nori 
pofTe, nifi fub linea F D , quae eft linea dire- 
ctionis: hacenim via tenderet, fi defcende- 
ret ad Centrum terra; j ergo fub hac linea 
vere & pro- 
prie aequili- 
bratur & di- 
rigitur ad 
operationes 
fuas commo- 
diuspersgen- A 
das. Quod 
fi quis neget, 
tendat ita- 
que per li- 
neam F E; at 
cum haec ex- 
tra Centrum gravitatis & lineam direcrionis 
fit,ex punctol defcendet oblique^ in K ; ex K 
vero afcendere incipiet inE; qui motus cum 
naturales non fint, fed violenti, utpote extra 
lineam directionis ; impoffibile eft naturali- 
ter ullum procedere pofTe , nifi fub linea di- 
re&ionis F D, quod erat oftendendum. 

• B Con^ 




TO 



LIBER PRIMUS 



CONSECTARIUM I. 




Hinc patet , cur homines aut naves ambu- 
lantes circa fuperficiem terrenam femper e- 
redtae fint,& undique videant omnia furfum, 
ut in pun&is EGSj quia cum gravia fint , 
neceffarib juxtadiredtionis lineam feruntur 
deorfum ad Centrum , quod omnia gravia 
appetunt. . 

CONSECTARIUM II. 

Hinc patet , omne Corpus pundto infi- 
ftens, tuncftare, cum linea diredtionis per 
pundtum, cui innititur , tranfiens , per Cen- 
trum quoque gravitatis ejufdem tranfierit i 
cade re verb , fi extra gravitatis Centrum 
tranfierit. Sit globi terreni Superficies A D B. 

Centrum ejus 

C. linea dire- 
dtionis C D, 
ponatur v. g. 
pyramis apice 
iuo in pundto 

D. ita ut li- 
nea diredtionis 
praecise trans- 

b eat per Cen- 
trum gravita- 
tis pyramidis in I ; dico pyramidem manfu- 
ram eredtam : quoniam enim omnes partes 
aequiponderantes ex aequo diftant a prasdi- 
dta linea, neque ullas partes reliquas in alter- 
utram partem perducere pofiunt , fieri quo- 
que non poteft , uthoc padto aequipondera- 
ta pyramis eredta non fubfiftat . Quod fi 
vel minime ex linea diredtionis CD Cen- 
trum gravitatis declinavefit , illamcadere 
necefle eft , cum partes ab ilia parte , a qua 
Centrum gravitatis declinat , plus ponde- 
rent , quam reliquas. Sed hasc amplius in fe- 
quenti Propofitione per exempla deducen- 
tur. 

CONSECTARIUM III. 

Hinc patet quoque , fariffam aut haftam 
ingentem , manu laniftse fub linea diredtio- 
nis libratam neque ponderare , nifi pondere 
omnium leviffimo, neque cadere : cum enim 
fanffse longitudo fit fub linea diredtionis, 
neceffarib partes omnes aequiponderantes 
nutabunt in Centrum , & confequenter dex- 
teritate gladiatoris ita agitante fariffam , ut 
femper diredtam teneat fub didta linea , ilia 
neceflario ftabk , neque multum pondera- 
bit ; fi ver6 parum extra lineam declinave- 
rit, jam & pondus fortietur , & farifTa cadet, 
ita quanto magis declinaverit , tanto majo- 
rem femper & majorem gravitatem fbrtia- 
tur , donee lineas horizontal parallela infu- 
perabile pondus amplius fuftinere non pofc 
lit ; cujus quidem rei ratio non eft alia, 
nin quod farifTa O I eredta, & palrnasLa- 




niftas libere in- 
fiftens , cum o- ■« ; 
nines partes na- 
turali motu in 
Centrum fub li- 
nea diredtionis 
ferantur, confe- 
quenter pondus 
non fortiatur: 
at fi extra dire- 
dtionis lineam 
fuerit conftitu- 
ta, ut in A ; Jam 

omnes fariflae partes B C D E , utpote extra 
fitum naturalem conftitutae , cum omnes 5c 
fingulae gravitent , neceffarib pondus augeri 
necefle eft, & tanto quidem plus , quanto ho- 
rizonti fuerit vicinius ; tanto minus , quanto 
verticali fitui vicinius. 

CONSECTARIUM IV. 

Hinc patet quoque , cur funambulones in 
chorda incedentes tam conftanter ince- 
dant s quia cum pertica feu ligno tranfverfo 
quod manibus geftant, aequilibrati, fub linea 
diredtionis perpetub incedant , fit , ut aequi- 
ponderantibus extremis ligni feu perticae, 
Centrum quoque gravitatis , quod in linea 
diredtionis medium eft , perfecte sequilibre- 
tur, unde nullus cafus pertimefcendus. 

Propositio III. 

Corpora gravia tunc fiabunt , cum linea dire- . 
Blonu per medium quantitatis, cui infi- 
ftit grave, duel 'a , per Centrum 
gravitatis tranfibit. 

CIt corpus grave A BCD , cujus Cen- 
trum gravitatis E. & infiftat quantitati 
B C. Si itaque linea diredtionis F E tranf. 
iens per pundtum K medium quantitatis 
B C , tranfierit & per pundtum E , utique 
grave ftabit ; quoniam partes gravis , quas 
circumftant pundtum E, asquiponderantes 
funt ; quare neque has illas trahere poflunt, 
neque ab Hlis trani. Ex quo fit, ut totum gra- 
ve quiefcat. At fi grave augeatur ex altera 
parte quantitate C D G, ita ut Centrum gra- 
vitatis fit H, fi linea diredtionis tranfiens per 
extremum C quantitatis B C , extenfa trans- 
ient per pundtum H , di- 
co Corpus pariter ere- 
dtum manfurum. Ratio 
eft , quia fi corpus innite- 
retur pundto C tantum, 
per Confeciariumfecundum 
pr/ncedentis Propojit. illud 
ftaret. Nihil igitur obfta- 
re poterit,quo minus ftet, 
innftens toti quantitati 
Be. Iterum fi linea F C 
extenfa non tranfierit per 
pundtum H , fed illud verms E promoveat, 
Corpus grave, uti prius, ftabit j Nam fi grave 

pundto 




CENTROGRAPHICUS. 



ii 



pundto C poffit infiftere, quantb magis Ha- 
re poterit lineae C K infiftens, fuperquam 
necefTarib Centrum gravitatis exiftit > fiqui- 
dcm fieri non poteft , quantitatem A B C D 
cujus Centrum erat E,auctam ex parte,ipfius 
E Centrum gravitatis retrahere ad oppofi- 
tam partem, nimirum ad E ; quare Centrum 
neceflarib manebit inter puncta H E , linea 
directionis tranfibit inter puncta CK , atque 
adeo corpus ftabit. Unde conciuditur,quod 
fi Centrum gravitatis fuerit extra fpacium 
H E v. g. in L , vel in V , & linea directionis 
extra lineam C K feratur , corpus necefTarib 
cafurum ; fiquidem major pondere quanti- 
tas trahet minorem , ideoque cadet ex parte 
G, Vel S. quia inea gravis parte invenitur 
Centrum gravitatis, extra lineam directionis 
F E , & confequenter majus pondus immi- 
net, unde confiftefe non poteft. 

CONSECTARIUM. 

Hinc iequitur , curfubinde nonnulli muri 
reperiantur , qui proxime ruinam minentur, 
cum tamen perpetuo & firmiter perfiftant, 
cujufmodi eft murus tortus Romae extra 
portam Flammineam moembus infertus, 
quern quicunque tranfeUnt,horrefcunt , jam 
jam cafum ej us pertimefcentes , ob nimiam 
ejus inclinationem. Quare utignari rerum, 
tam infolentis eftectus, quem mif antur, cau- 
fam penitius cognofcant , hie rationem ejus 
dandam duxi. Sit itaque moles tota muri 

ABCDF.mu- 

A r — r- 1 -^ n verb fuperfi- 

cies retorta five 
inclinatafitEB 
C D , quae a li- 
nea directionis 
declinet 2ogra- 
dibus. Sit au- 
tem Centrum 
gravitatis totius 
faxeae molis G, 
in ipfa linea directionis G D. Dicoimpoffi- 
bileefTe, ut murus E B C D cadat ; cum 
enim Centrum gravitatis totius molis fit G, 
neceflarib pars muri H B D C E aequipon- 
derabit parti alteri AHGDF, & confe- 
quenter murus fub linea directionis aequi- 
libratus ftabit , quantumvis retortus !k infle- 
xus , cum pars HBDC non poffit fuperare 
pondus partis reliquae A H F D. Si verb 
portio ALEK adimeretur a tota mole, 
tunc H B C D E portionem cadere ne- 
cefle foret , cum reliqua pars L'HRD in- 
fufEciens fit ad ponderi HBDC refiften- 
dum , utpote majore minori praevalente . 
Ex quibus quidem luculenter patet , quo- 
modo fubinde montium prserupta, uti & tur- 
res , fua mole fine cafu fubfiftant. Sed de his 
vide noftrumlter Hetrufcum , de Turre Pi- 
fana. 




Propositio IV. 



Nttllm mot ws aut actio locomotiva fieri potest '; 
niftjub linea Centralis directione. 

Ivina providentia per artem fuani , hoc 
eft Naturam, ita difpofuit mundum , ut 
nulla actio locomotiva fine refpectu ad 
Centrum fieri poffit ; cujus quidem reiexem- 
pla quotidiana in motibus humanis non de-i 
liint : Qufs enim hominum in partem ante- 
riorem vel pofteriorem , aut ad latera fcfc in- 
clinare poterit, nifi linea directionis tranfiens 
perextremam partem quantitatis , cui inni- 
titur,ex ea parte in quam fe inclinat,tranieat 
etiam per Centrum gravitatis corporis , aut 
hie immineat quantitati cui innititur , caete- 
roquin neceflarib cafurus ? Huicigitur ne- 
ceflitati natura providit , docens hominem, 
cum fe inclinat , uti dixi , finiftrum pedem 
in pofteriorem extendere , qui quanVectis 
in ftatera prseponderet capiti ; quoniam , uti 
dixi, flare non potent,nifi aut linea directio- 
nis per Centrum gravitatis tranfeat , aut fal- 
tem dimittat iliud ex parte oppofita ei , in 
quam fe inclinat ; nam fi quis utrumque pe- 
dem conjunctum , ac totum corpus muro 
cuicunque erecto ab eo averfus adapter, 
atque inferiori parte muro conjuncto ma- 
nente , fci& in anteriorem partem inclina- 
re velit , neceflarib cadet , indeque difcet, 
hominem naturali quodam inftinctu du- 
ctum, quoties fe inclinat, ilia praeftare , quse 
diximus. Quae quidem homini quoque fe- 
denti eveniunt ; hie enim crura &: reli- 
quam corporis partem , quae pendet , non 
opushabet, ut dirigat ; at poftquam pedi- 
bus infiftere cupit , necefTarium eft, ut totius 
corporis Centrum gravitatis quam maxime 
fit propinquum linear directionis, qua; trans- 
eat per pedes , quibus infiftere vult j atque 
ideb corpori fubmittit pedes, caputque edu- 
cit, ut pedibus ipfis emineat , adjutufque vi- 
nbus naturalibus fe erigit ; fine qua incur- 
vatione fieri non poteft, ut fe erigat, potifli- 
mum fi lento nimis gradu fe erigit -, quoniam 
motus velocitas & impetus fubinde ex his 
praevenit, alia ne fenfu percipiantur , efficit. 
Idem dicendum de jacentibus in terra , qui 
fi fe erigere velint, primb caput , deinde ma- 
nu brachiove veluti vecte quodam fe eri- 
gunt in fedentis fitum , deinde contractis 
pedibus , tandem utraque manu adjuti , fe 
in ftantis fitum elevant j quae quidem actio- 
nes non alia de caufa fiunt , nifi ut corpus 
lineae directionis fe adaptet , & fie finem 
fuum confequatur. Quod verb funambulo- 
nes proftrati , veluti ligna , nullo ex prae- 
dictis modis , praevio , in momento fe erige- 
re videantur , id confecuti videntur ex lon- 
ga exercitatione & velocitatemotus , quae 
uti dictas actiones fub fenfiim non fiftit , ita 
quoque fpectatores , velocitate actionum 
B. % falfi, 



12 

falfi , fine ulla corporis ad lineam dire- 
ctionis adaptatione eas fieri fibi perfua- 
dent , licet lemper di&a ad lineam directio- 
nis adaptatio interveniat , tametfi ob velo- 
citatem , ut dixi, a&ionis infenfibilis. Non 
nego tamen hominem exercitatnni iubinde 
tantum fibi impetum imprimere pofle , ut 
gravium legibus fuperior iis minimi aftrin- 
gi videatur ; verum cum hie moms violen- 
tus fit , de eo non agiruus, fed tantum de na- 
tural gravium motu , qui ac~tiones hominum 
a motu locali pendentes dirigit. • 

Propositi© V. 

Animalia quadrupedia progredi non pojfunt t 

nififubperpetuolinex direffionis 

fulcimento. 

UTi in omnibus aliis,ita in animalium mo- 
tu progreffivo raira eiucet naturae provi- 
dentia , dum quadrupedia ita conltituit , ut 
impoflibile fit,illa progredi,nifi per diagona- 
lem pedum progrefliim . Expiico rem fe- 
quenti Figura. Sint quatuor pedes animalis 
A B C D ; anteriores bini AB, 
■4 ? pofterioresCD. Dico animal 

.procedere non pofle , binis pe- 
dibus unius lateris B D, vel A C 
fimul fublatis : quia hoc paclo 
linea dire&ionis E F non con- 
gruit Centro gravitatis dicli 
animalis, quod in animali confi- 
ftente feperitur in pun&o G: 
praeterea cum latus E B F D 
elevatum praeponderet lateri 
A E C F , animal neceflarib ca- 
det ; quare mira naturae fagacitate faclum 
eft, ut duo Temper pedes diagonaliter oppo- 
liti vel piano infiftant , vel eleventur , cujuf- 
modi funt A D , vel C B, hoc enim paclo 
animal perfecle ex aequiponderantia par- 
tium C B D, &, AB C, juxta Centrum gra- 
vitar's G, & lineam direclionis E F, libra- 
tur , atque adeo fine ullo casus metu proce- 
dit. Videntur hie m Romano Capitolio bini 
equi ingentes , fcalarum fummitati imminen- 
tes, ex albo marmore elaborati, quorum qui 
afcendentibus ad dextrameft, binoslatera- 
les pedes elevatos habet,alios binos laterales 
abaco infiftentes , quod magnam Sculptoris 
imperitiam arguit, cum ex praediclis fieri 
nonpoflit, utequus, vel quodvis aliud ani- 
mal , fimul & eodem tempore ejufdem late- 
ris binos pedes fine cafu elevet; Si itaque 
naturam obfervaflet , duos diagonaliter op- 
pofitos pedes elevare debuiflet, interim reli- 
quis abaco infiftentibus , uti faclum eft in 
Antonini Imperatoris equo-ameo infidentis 
fimulacro in Capitolii area, fumma omnium 
admiratione fpeclabili , in quo artifex ma- 
jori judicio eft ufus , dum equum gradientem 
ita ad naturae exemplar formavit , ut bini pe- 
des diagonaliter oppofiti tantum erigantur, 



LIBER PRIMUS 





reliquis abaco infiftentibus. Quae hlc ex oc- 
cafione apponenda duxi , ut quanto Archi- 
tects , Sculptoribus , fimilibufque artificibus 
in natura exhibenda, judicio opus fit, ap- 
pareat. 

Propositio VI. 

Volucrum motus fieri non -pot eft , niji ad line a 
Centralis direcJionem. 

^VT Atura quoque minimi pigra fuifle vi- 
+%* detur in iis , quae Volucrum generi , ad 
acliones earum rite expediendas neceflaria 
flint, providendis - t Nam five cibum capiant, 
five incedant , aut aliud quidpiam peragant, 
femper neceflarium eft , ut ratio lineae dire- 
clionis, fub qualibrantur, fervetur jUt enim 
cibum in terra capiant , obfervatione quoti- 
diana notum eft, illas,dum caput terram ver- 
fus inchnant, pedes antrorfum ita infleclere, 
ut hoc paclo aequilibratae a- 
cliones fuas facilius peragant; 
Cum verb volant , duabus alis 
quafi fiilcris fuftinentur , ne to- 
tum corpus in anteriorem aut 
pofteriorem partem praepon- 
derans inclinet, fed ex aequo corporis pon- 
dus libretur ; Quod non neret , nm linea di- 
reclionis per fulcrum & Centrum gravitatis 
tranfiret ; Et uti aliae volucres aliam corpo- 
ris conftitutionem habent, ita non defuit na- 
tura illas tali ratione formare , tali arte cor- 
pus, pedes, caudam , alas conftituere , utfic 
inoffenfae fiias inftituant operationes. Hoc 

f)aclo colli longioris avibus natura quoque 
ongiora crura dedit, utin ciconiis videre 
eft , quae ut inter volandum fe perfecle li- 
brent , eas natura docuit , ut promiflb collo 
antrorfum , crura quoque retrorfum pari in- 
tervallo extenderentur , ut fie corpus Cen- 
tro gravitatis & lineae direclionis accommo- 
dantes, volatum commodius continuarent. 
Aliud quoque librandi genus volucres a na- 
tura edocla; funt ; Nam cum anteriorem 
partem furfum elevare volunt , & pofterio- 
rem deprimere , alas, hoc eft fulcra , .quibus 
fuftinentur , in anteriorem partem exten- 
dunt ; cum verb contra inferius fuum vola- 
tum dirigunt , in pofteriorem partem alas re- 
trahunt ; hoc enim vel illo modo facile effi- 
ciunt, ut Centrum gravitatis in volantium 
corpore loco mutetur ; Eadem ratione ab ea 
parte , quae propendet , alas retrahentes , ae- 
qua trutina aves leipfas librare confiieve- 
runt , id enim faciunt , quod faceret ille, qui 
ab axe,cui infiftit ftatera, pondus removeret, 
aut axem removeret a pondere,utraque enim 
ratione pondus aequiponderaret. 



Pro- 



C E NT R O G 

Propositio VII. 

Vcgctabilis natura crefiere non potefi , nip fib lu 
ne& centralis dire&ionc. 

QUicunque plantarum incrementa cum 
.induftria confideraverit, is admirandam 
Dei fummi Optimi Maximi fapientiam fatis 
adrairari nunquam poterit , dum tot tantif- 
que adminiculis » illis ad fe confervandas 
providit , eafque iifdem lineae directionis le- 
gibus fubjecit , quas tarn impense fervant, 
ut nulla violentia eas ab hoc fitu detorquere 
poflit.Re&a itaque turn arbores, turn plantae 
in altum fe erigunt naturaii appetitu , & hoc 
mb linea directionis , utpote fine ea finem 
fiium nunquam confecuturae. Quam autem 
natura pertinax fit in juribus fuis fervandis, 
infinitae experiential in plantis factae nos do- 
cent ; Si arbons ramos per murorum rimas 
diducas,mox ubi patulum aerern na&ae funt, 
jam juris fui memores , ab Horizontal fitu 
re&itudinem appetentes, in altum fefe fur- 




culierigunt,ut inFiguraapparet,in AG & B. 
Quodfi quis ramo alicui pondus appenderit, 
utin I, cum intentione ad detorquendum 
eum deorfum , adeo tamen juris fui tenax 
eft , ut mox ab incurvatione rami , ultimus 
iurculus G deorfiim tend *re nefcius , quan- 
tum poteft & licet , fefe erigat , ut fuse lineae 
dire&ionis fefe applicet. Apparet hie natu- 
rae pertinacia in omnibus paffim arboribus 
plantifque , quae ex montium declivitate aut 
rupium parietibus,ut in N & M pitet,emer- 
gunt. Natura itaque illas juxta lineae dire- 
dtionis leges crefcere voluit , fine quibus 
finem fiium nunquam attingere poflunt. 
Quemadmodum enim homo inverfiis cibum 
potumque capere nonpoteft, utpote natu- 
rae contrario fitu pofitus ; ita plantae nutri- 
mentum, quod ex imis radicibus furfum pro- 
pagatur , inverfae capere nequeunt ; Unde 
tantus illis ineft furfum vergendi appetitus, 
ut nulla, arte ab illo dimoveri queant , potius 
moriturae , quam obfecuturae, leges, naturae 
earum contrarias , praefcribere conantibus ; 
arbor enim tanto ftabMioreft, quantb dire- 
ctor , & cum fefe fine hac rectitudine con- 
fervarenonpoflit, eum fitum appetit con- 
fervationi fuae maxime confentaneum , qui 
eft juxta lineam diredtipnis : His accedit,ar- 
bores & plantas , quod calorem & vitam a 
ccelo & fideribus expetant , naturaii quafi 
moths inftin&u in ccelum ferri , ut experien- 



RAPHICUS. 15 

tia fat fuperque docet; arbores enim quae 
in opacis locis nafcuntur , prae caeteris altius 
exfurgunt, ,ut Solaris caloris benevolo in- 
fluxu perfruantur: miratus fum non femel 
hujus appetitus vehementiam ; arbores enim 
& frutices inter muros, qui Boream fpectant 
fitae , locis earum naturae inconfentaneis ve- 
luti pertsefae , fi aut feneftram aut patulum 
foramen nadtas fuerint , rami naturaii quo- 
dam defidcrio ad Auftrinam plagam, utpote 
abundantiori calore refertam , per didta fo- 
ramina fefe infinuant, ut hoc padtobenefico 
Solis calore fcetae finem fuum nancifcantur; 
diceres, eas inftindhiquodam noffe , ut quae 
ad fe confervandum neceflaria fint , difcer- 
nant. Mi rum eft , quod Indicae navigations 
curiofi obfervarunt in nonnullis herbis, qua- 
rum prior eft ( quam Sargaflum vocant ) <Sc 
in Oceani occidentals itinere fpedtatur , in 
modum prati circumfufa, &avento agita- 
ta, non uno fixa loco , fed tempeftatum ra- 
tione mota, diverfis tradtibus fpedtandam fe 
exhibet , quod aperte monftrat , illam fundo 
rad ; cibus fixis minime inhaerere , fed avulfam 
inter medium aequae , humoris ambientis ali- 
mentovivere, radicibus e fundo abftradtis; 
caulis tantae magnitudinis eft , ut ad j-o fub- 
inde pedes pertingat, foliis veroduomm, 
trium aut quatuor palmorum longitudine 
extra aquam fe erigentibus : Mirum nature 
prodigium , multis etiam latioribus foliis ad 
iuperhciem aquae fe explicantibus , occulto 
quodam naturae confilio , ne radix aut caulis 
protenfior folia pondere fuo infra aquam 
deprimat, obnitentibus. Altera eft Oriza 
Chinae , cujus meflis non in terra, fed inipfis 
aquis perficitur , unde in ftagrfantium aqua- 
rum lacunis primb feritur , quae concepto 
roetu folia perlongum caulem extra aquae 
fiiperficiem emittit, atque libero gaudens 
acre tandem in grana adolefcit, fummo fane 
& unico Incolarum emolumento ; eft & hoc 
in hac planta admiratione dig niffimum, quod 
fi pluviarum augmento lacunae crefcant,tunc 
& vel ipfa herba pro incremento aquarura 
fefe extra aquam erigat : Quae omnia ex 
P. Martino Martini oculato tefte , & rerum 
Indicarum indagatore folertifIimo,qui, dum 
hate fcribo , Procuratoris Chinenfis munere 
hie Romae fungitur, accepi, quae & in At~ 
lante Sinico , quern non ita pridem in lucem 
mifit, fuse deicribuntur. 

Sedobjicies, ab hac lege nonnullas her- 
bas recedere 3 uti funt, ferpillum, haedera ter- 
reftris , & fimilia , quae nunquam Fe perfecT:e 
erigere videntur , fed per terreftrem fiiper- 
ficiem ferpendo , dum nunquam fe erigunt, 
alieno terra: fulcimento fuftinentur; idem 
de omnibus convolvulorum fpeciebus , de 
haedera & fimilibus plantis, quae vel arborum 
vel murorum fulcris vivunt,.dicendum eft. 
Refpondeo , nullum ex ferpillis efle , quae 
non furfum erigi appetat , & cmn id folia 
non poflint , utpote caule deftituta , caulis 
B 3 tanien 



»4 



LIBER PRIMUS 



tamen qui lemen , florem & fru&um fert, ex 
Centro plants , femper , quibufcunquemo- 
dis poteft., feerigit , ut hoc litu , fuse fpeciei 
propagationem conlervet, line qua finem 
fiium non confequeretur. Pari ratione con- 
volvulus & lupulus , cum line pedamento vi- 
yere non poflint, aliena fulcra appetunt, fru- 
tices, arbores,ca2terafque ftirpes , ut inde & 
yitam & nutnmentum acquirant , lingulari 
quodam inftin&:u, arripiunt ; & convolvulus 
quidem mira naturse induftriay cum mole 
caulis, thyrlive impedita, recte afcendere 
non poffit , in helices contorquens , conum, 
cujusaxis fulcrum eft, efformat; hoc enim 
pa<5to , dum obliquo liru in helices torto pe- 
damentum ambit, tenacius adhseret , & co- 
piofius vim fuam in flonbus & leminibus pa- 
randis exerit : Handera verb tyrannica qua- 
dam vi arbores & murorum parietes invadit, 
ut vitam, quamimbecilli caulis conftitutione 
pedumque debilitate obtinere nequit, alieni 
juris invalione confervet. Ex his apparet lu- 
culenter, nihil in tota vegetabilis naturae ce- 
conomia latere , quod non ad lineam dire- 
£tionis lele dirigat , ut tandem a natura libi 
prsefcriptum finem aflequatur. 

Propositio VIII. 

Omnes Miner ales naturx. operationes in fubter- 

raneomundo, vcl ad Centrum, vein 

Centro fiunt. 

IN SubterraneoMundo,qui eft mineralium 
omnium matrix & receptaculum , prseter 
aquam & ignem , quorum hie a Centro , ilia 
ad Centrum vergit, funt quoque fucci, fales, 
terreftrium facultatum mifcellse , metalla & 
lapides omnis generis , quorum quidem o- 
maium origo non nifi a Centro Mundi de- 



pendet.Eft enim SubterraneusMundus inftar 
diftillatoriae cujufdanf fornacis , in qua ignis 
Sc aqua conjuncl:a , mediantibus fpintibus, 
vaponbus & exhalationibus , per innumeros 
canales in abdita diverforum montium ca- 
vernarumque fubterranearum receptacula, 
quse funt veluti Aiembia quasdam , derivata, 
omnia machinantur mineralis naturae opifi- 
cia; ita quidem, uthumidumin vifceribus 
latitans , le habeat per mo dum principii acti- 
vi, ex quorum reciproca actione & paffione, 
ipiritus in terrellnbus partibus latentes ex- 
citati, per vapores & exhalationes , pro cu- 
jufv'is terreftris portionis natura fk qualitate, 
fundant ejus mineralis eflentiam, cujus fper- 
maticam rationem dicla terreftris portio 
continet. Quas quidem omnia cum fieri non 
poffint , nili cum refpeclxi ad Centrum , fa- 
pienter a natura provilum eft, utleviaa Cen- 
tro ad circumferentiam , gravia verb , cujuf. 
modi humidum eft , contra a circumferentia 
ad Centrum tenderent ; Ex hujufmodi enim 
conjugio, paranympha natura mediante , re- 
rum omnium fubterranearum generationes 
emanare necefle eft. Verum cum de hifce, 
ex profeflb , in tototertio libro&ifhiri limus, 
fupervacaneum effe vifum ruit , hoc loco fu- 
iius tarn amplum argumentum defcribere. 
Quare lufficiathoc loco demonftralTe,omnes 
fubterranei mundi adtiones neceflarium ad 
mundi Centrum refpectum dicere : Si enim 
tollas Centrum, jam , ut fupra demonftravi- 
mus,omnia quiefcent,omnis erunt motus ex- 
pertia corpora; & ceflante motu, omnium re- 
rum generationes ceflare necefle eft. Quod 
itaque levia furfum vergant , deorliim gravia 
ad fubterraneas generationes perhciendas, 
tendant; lolum & unicum Terrse Centrum 
caufa eft. 



Caput III. 

Paradoxa de Centro Terras 



Paradoxum I. 

Jjhiomodo Pons ligncus , eircularis , E//ipticus y 
quadrat us , triangularis , in aere pendulum Jine 
ullofulcro adificari pofiit . 

SUppono primb , Univerfam Terram 
Centro Vicinam ad multa milliaria con- 
cavam efle. Quo polito , li circa Cen- 
trum Terrae pons ligneus aut laxeus circula- 
ris aut ellipticus fiat , dico ilium line fulcro 
in aere conftiturum. 

Sit circa Centrum Terrse I pons ligneus 
A B C D ; cujus omnes & lingular partes, 
cum in Centrum inclinent,juxta I definet: 
sequiponderatus neceflarib haerebit in aere 
ex omni parte seque gravitans . Quod li quif- 
piam neget. Quielcat itaque in aliquo pun- 



Chorum A B 
CD; Sed 
quoniam in 
nullo dicto- 
rum puncto- 
rum Cen- 
trum gravi- 
tatis totius 
molis eft jux- 
ta Can. i & 
2. fieri quor 
que non po- 
teft , ut ibi 
quiefcat , fed juxta Iforropicas leges, omnes 
partes fe accommodabunt ad Centrum me- 
dii , live Centrum mundi , quod cum Cen- 
tro gravitatis coincidere firpra ample often- 
dimus , ut ibi firmum ftatum nancifcantur ; 

cum 




CENTROGRAPHICUS. 



cum impoffibile fit , aliter eum confiftere 
pofTe. Pons erg6 ligneus circularis , aut ex 
quacunque alia materia conftru&us , necef- 
fario in aere circa Centrum Terra? fine ful- 
cro fubfiftet, quod eratoftendendum. Idem 
fieret , fi annulus feu rotaingens in Centrum 
Terre conjiceretur. Idem fieret in ponte ad 
eilipticam formam conftructo , hac tamen 
differentia , quod quatuor tantum loca 
A B C D planam haberent fuperficiem, reli- 



»$ 




qua fuperficies a B & D verfus C, aut a B 
& D verfus A, furfum tenderent , & mon- 
tuofum quid exprimerent , atque ade6 ho- 
mines in H & M , etiam in oppofitis locis, 
in eiliptica fiiperficie fiirfum afcenderent, 
ufque dum quatuor <lid:is pundtis A BCD 
re£a fuperficiei infifterent. 

CONSECTARIUM. 

Hincpatet, JiFons quifpiam forma qua- 
drata aut prifmatica circa Terre Centrum 
fieret , eum in aere pariter pendulum fubfti- 
turum : Cum enim Centrum gravitatis qua- 
drati & trianguli equilateris idem lit cum 
Centro magnitudinis , uti fupra demonftra- 
vimus Can. 1 . neceflario pons ad talium cor- 
porum leges conftruclus , pendebit in aere : 
Sic enim omnibus & fingulis mo lis partibus 
in Centrum equa vi inclinantibus , pons e- 
quilibratus confiftet , cum non fit ratio , cur 
ex una parte plus quam ex altera verfus Cen- 
trum incli- 
-° net ; decli- 
nat autem, 
li fieri po- 
teft pontis, 
NBHM, 
portio A B 
D M ma- 
gis verfus 
Centrum I, 
quam por- 
tio. N H A D. Ergo hoc cafii equale fupera- 
bit equale, ergo partes ille equipondera- 
bunt , & non equijfonderabunt ; quod cum 
abfiirdum fit & contra hypothefin, ergo par- 
tibus circum circa equiponderantibus , & 
equa in Centrum vi vergentibus , pons qua- 
drate figure in aeremanebit pendulus,quod 
erat oftendendum. Idem dicendum eft de 
ponte triangulari ABCDEF; Differentia 
tamen inter partem circularem & quadratam 





auttriangu- 
larem hec 
eft , quod 
homo pon- 
tem qua- 
dratum per- 
ambulans , 
in quatuor 
tantum lo- 
cisACDE, 
re&am fu- 
perficiem inveniret , fi quidem ab A , ver- 
fus B , continu6 afcenderet, a B verb ver- 
fus C, continub defcenderet , paripactoin 
triangulari ponte A B C D E F in pundtis 
B DE planum imaginari debemus , a quibus 
verfus ACE, perpetu6 ex E B D pun&is 
afcenderetur aut defcenderetur. Ita quidem 
ut quatuor cornua quadrate fabrics aut tria 
trigone , fe habeant inftar montium , quo- 
rum radices funt in locis , vel in triangulari 
BDF, apices verb eorum fint in quadrate 
punclis B H N M; in triangulari vero A E C, 
cum receffiis a piano circulari nihil aliud fit, 
quam vel afcenfus a piano in altum, velde- 
fcenfus ex alto in planum. Apparet hec ra- 
tio quoque in fuperficie globi terreni in 
montibus, qui quantb decliviores funt, tantb 
linea directionis, juxta quam incedimus,acu- 
tiorem cum decliyitatemontis angulum con- 
ficit , &: confequenterhomo fe violenter ad 
lineam diredtionis toto corpore detorquere 
debet ; hec autem detorfio uti violenta , ita 
contra naturam eft , utproindenon mirum 
fit , hominem in arduorum montium afcen- 
fu tantopere fatigari . Quod autem de pon- 
tibus circa Centrum Terre immediate con- 
ftituendis diximus, idem dicendum eft de 
fimilibus fabricis circa fuperficiem Terre in 
aere conftruendis. Sed oftendamus nego- 
tium. Fiat divina potentia circa fuperficiem 
Terre C B D,pons triangularis ABEDFC; 
trahantur jam linee diredionis verfus exti- 
mam fuper- 
ficiem pon- 
tis , certum 
eft , homi- 
nem ex B 
progreflu- 
rum verfus 
A , conti- 
nuo afcen- 
furum ve- 
luti editifli- ^ 
mummontem, neque ullo loco rectum in- 
fiftere pofle , nifi in pundtis E B D ,• ubi vi- 
delicet linea directionis normaliter in pon- 
tis latera incidit ; in progreflu vero uti linee 
direclionis inter E 8c A monftrant , piano 
pontis amplius rectus infiftere nequit, neque 
linee dire&ionis amplius normaliter in late- 
re pontis incident , fed angulos tantb facient 
cum lateribus pontis acutiores, quanto apici 
A, plus appropinquaverint. Hinc fit , ut ho- 

minem p 




i6 



LIBER PRIMUS 



rninem, ut fe fob iineas centralis difpofitione 
fuftineat , incurvato verfus declivitatem cor- 
pore , & extremis pedum digitis infiftere 
oporteat, cum in declivitate montis , line ca- 
fuspericulo, ftare rectum impoifibilefit. 

CONSECTARIUM. 

Hinc patet , in Centro Terras , nullam fa- 
bricam ufui hominum aptam , nifi circula- 
rem, efle pofle. 

Paradoxum II. 

T Gnis, Aqua, arena , aliaque corpora liqui- 
-* da in Centro Terras in Sphasram mox fe 
conformabunt. 

Deducatur divina potentia per canalem in 
Centrum Terras magna vis aquae ; Dico earn 
in Centro Terras mox in Sphasram fe con- 
formaturam ; Cum enim Centrum gravita- 
tis alicujus Sphasras homogeneas, uti in primo 
Canone oftendimus , idem fit cum Centro 
magnitudinis Sphasras , certum eft , aquam 
aliter confiftere non pofle,nifi fob forma glo- 
bi aquei ; confiftat enim , fi fieri poflit , fob 
forma quadrati autalterius cujufcunque fi- 
guras , ergo aqua hoc ftatu circa cornua qua- 
drati , contra naturam ftabit & violenter -, at 
hoc eft abfurdum j ergo necelTari6 fe in glo- 
bum conformabit , hoc enim fitu, partes fin- 
guise in Centrum aequavi inclinantes fe per- 
fectius foftinebunt , & ex omni parte asqui- 
ponderatas confiftent. Idem de arena fluida 
dicendumeft. 

CONSECTARIUM 

experitnenti. 

Hinc fequitur , quod fi quis quatuor di- 
verfi generis liquores , qui quatuor elementa 
gravitate & levitate fua referant, proutin 
Arte Magnetica fieri debere docuimus , infe- 
ratphialas fphericas, experientia docet , in 
foperficie terras dictos liquores Horizonti 
parallelos , unum alteri incubituros , ita ut 
graviffimus , qui terram refert , infimum lo- 
cum ; fecun- 
dus aerei co- 
lons, aquam 
referens, fe- 
cundum in 
phiala locum 
fopra ter- 
reum liquo- 
rem obti- 
neatj tertius 
aereus fopra 
aqueum, ter- 
tium ; quar- 
tus denique 
igneus fopra 
aereum , quartum & fupremum in phiala lo- 
cum occupet, atque adeo omnes difcreti & 





impermixtibiles in foperficie tefras eum fi- 
tum tenebunt , quam phiala A B exhibet. 
Defcendat jam 
quis cum dicta 
phiala , divina 
potentia verfus 
Centrum terra?; 
Dico , quod 
quanto dicti li- 
quores plus ap- 
propinquave- 
rint Centro ter- 
ras, tanto in kn- 
fibiliores arcus 
fe contrahent; 
Ubi vero phiala Centro terra; congruent, 
turn liquores finguii juxta fitum , quern circa 
terram quatuor elementa habent,fe fphasrice 
component, ita ut liquor terreus in integram 
fphasram fe contrahat , tres verb reliqui li- 
quores circumambientes , finguii fefe circa 
terreum component , fecundum analogiam 
quandam , quae in dementis vulgo concipi- 
tur , & figura H hie adjuncta fatis demon- 
ftrat. Ratio ex prascedentibus luculenter pa- 
tet ; Cum enim liquores hi impermixtibiles 
lint, & unus altero femper gravior ; necefla- 
rio graviffimus , terras , in Sphasras niodnm, 
partibus ejufdem rationis in medium incli- 
nantibus , fe accommodabit -, aqueus vero 
liquor , graviori incumbens , cum eidem mi- 
fceri nefciat, in annuli formam circa terreum 
icfc globum , & aerius circa aqueum , & 
igneus circa aerium, miro quodam naturas 
artificio conformabunt : Quod quidem nul- 
libi nifi in Centro terras contingerepoteft,8c 
forfan in fpacio imaginario,extra hunc Mun- 
dum fenfibilem , fi dicta phiala divina poten- 
tia eo transferretur. Vide quae de hif ce fu- 
fius egimus in Arte Magnetica. lib. 3. 

CONSE-CTARIUM II. 

Hinc patet vana 8z ftupida nonnullorum 
Chimicorum jactantia , qui per Chimicos li- 
quores in fphasras conglobatos , totius na- 
turas artificium,id eft,fenfibilisMundi orbes, 
atque ade6 totius Mundi opificium in vitrea 
fphas ra extra Centrum terras , fe reprasfen- 
tare pofTe gloriantur ; quod cum non dicam 
humanas , fed & angelicas potentias limites 
excedat, utpote foli omnipotentis Dei vir- 
tuti refervatum , mirari fatis non pofliim, ru- 
dem hujufinodi hominum ignorantiam, dum 
tarn enormes Mundo affanias ofFundere non 
verecundantur , dum aut non errare fe , dum 
talia cogitant , fibi perfo'adent , aut dum er- 
rare fe videntjfoos tarn palmares fucos a vera 
Philofbphia deprehendi non pofle , confi- 
dentiusfibiimaginantur. Ceffet igitur jam 
vana de tarn infano opificio Chimico , pras- 
concepta apud plebem opinio - y illudque nifi 
in Centro terras confici nonpofle , certb fibi 
omnes perfuadeant; 

CoK- 



CENTROGRAPHICUS. 17 

ficiem dudarum breviflima ; iterum Globu- 
lus hie in quolibet fibi fuppofiti Globi plum- 



CONSECTARIUM III. 



Si verum eft , quod unanimi fere omnium 
Sanctorum Patrum confenfu traditur, Infer- 
num in infimo Terrae loco a Deo conftitu- 
tum , ut -qui peccatorum gravitate a Deo fe 
quam longiflime removerunt , ultimum me- 
ritb & remotiflimum in fenfibili natura lo- 
cum occupent ; qui cum alius efle non pollit, 
quam ingens ilia ignei crateris circa Cen- 
trum Univerfi conftituta Voraeo ; Certe ex 
praemifEs luculenter patet , port univerfalem 
carnis refurredionem , damnatorum corpo- 
ra omnia in unum globumcoacervanda,cum 
nulla ibi fiiperficies nil! circularis concipi 

{>oflit. Quemadmodum itaque haleces do- 
hs , ita ea conglobata pcenas peccatis mis 
condignas, quam diu Deus erit Deus , id eft, 
omnis finis expertes tant6 acerbiores , quan- 
t6 Centro Terrae fuerint propinquiores , in 
perpetuas aeternitates fiiftinebunt. Difcat 
nine Chriftiana Mens a peccatis recedere, & 
bonum fedari , ne aequiffimi Judicis Senten- 
tia in horrendiflimum hunc tormentorum lo- 
cum, in formidabile hoc perennium tenebra- 
rum barathrum , ubi occlulis omnibus terre- 
nae molis repagulis , nulla lux unquam , nulla 
dies illucefcit , praecipitata fempiterni hor- 
roris pcenas luat. Sedhsee incidenter dida 
fufficiant. 

Paradoxum III. 

In Centro Terra nemo pedibus infijlere aut 
firmaripoterit. 

*Um enim (uti in praecedentibus oftendi- 
'mus ) omnia corpora gravia in Centro 
Terrae juxta Centrum gravitatis fe confer- 
ment, in pedibus autem,humani corporis ex- 
tremis , Centrum gravitatis efle non poffit, 
ergo neceflarib aut umbilico , aut ei vicina 
parte Centro Terrae inhaerebit, uti in Figura 
apparet. Hinc aliud Paradoxum nafcitur, 
quod homo hoc fitu extenfus utraque me- 
dietate corporis , pedibus ex una , ex altera 
parte capite,& pedore, furfum & uno & eo- 
dem tempore tendat. 

Si vero divina potentia globus plumbeus 
proportionataemagnitudinis , pofitafex aut 
feptem pedum diametro , in Centro Terrae 
conftitueretur, dico, hominem eidem globo 
gravitate non refiftente , naturali fitu infifte- 
re, eumque circumambulare pofTe , ut in Fi- 
gura apparet. 

CONSECTARIUM. 

Hinc fequitur quoque , fi dido Globo 
plumbeo A B fuperficies diametro aequalis 
luperimponeretur , hominem nullibi mfi in 
medio didae fuperficiei pundo redum flare 
pofle; Globulus quoque N in didam fuper- 
ficiem conjedus nullibi quiefceret mfi in u- 
nico illo pundo , per quod linea diredionis 
e Centro duda tranfit medium , quae eft o- 
ninium linearum ex Centro Terrae ad fuper- 




bei pundo quiefceret , cum ubique aequali & 
Centro diftet fpacio,& linea diredionis ubi- 
que fit eadem.Quae omnia ex didis patent. 

Paradoxum IV. 

In Centro Terra homo pofitus neque comedere 
% neque bibere pojfet . 

pOnatur divina potentia in Centro Terrae 
-*• quifpiam hoc pado,ut os ejus Centro me- 
dii congruat ; Dico , eum neque comedere 
neque bibere hoc fitu pofle - Cum enim hoc 
litutotum corpus quocunque vertatur, in- 
verfum fit , & capite Centro Terrae femper 
infiftat, nee cibum nee potum in ftomachum 
tranfmandare poterit,utpote qui totus inver- 
fus undique & undique furfum pedibus ver- 
gat , mox tamen ac vel ad pedis intervallum 
caput e Centro emerferit, turn deglutire qui- 
dem poterit ufque ad partem illam,quae Cen- 
tro refpondet,non ulterius ; tantd enim fem- 
per melius tranfmittetcibum,quant6 os ejus 
a Centro fuerit remotius.Sed haec clara funt, 

Paradoxum V. 

Sit totus Terrenus globus horizontaliter per 

Centrum Terra, id eH , diametraliter fecare- 

tur , in piano hoc fecJo non nifiunus recto & 

naturali Jit u conjiftere pojfet Mathematica po- 

Jitione, Phyjica, p lures . 

Olt fuperficies Globi Terreni feda hori- 
^zontaliter aut quocunque modo A B C D; 




Dico , in dida fuperficie non nifi unum redo 
& naturali fitu Mathematica pofitione confi- 
ftere pofle, videlicet in Centro E. Cum enim 
omnes didae fuperficiei lineae deorfum in 
Centrum vergant , fieri non poteft , ut quis- 
piam alio in pundo , praeterquam in Centro 
fe firmare poflit : Suftineat enim quifpiam fe 
in linea A E, vel C E 5 Verum cum Ul« lineae 
C fine 



i8 



LIBER PRIMUS 



fint directionis, in illis fefe firmare poflet > & 
non firmare poflet, quod eft abfurcfum & im- 
poflibile - 3 in folo itaque Centro dictas fuper- 
jficiei confiftet naturali fitu , hac tamed ratio- 
ne, utfi in dicta fuperficie perpendicularem 
fitum fortiatur, pedibus infiftere poflet ; fi 
verb fitum ad planum verticale parallelum 
obtinuerit, non jam pedibus, fed umbilico 
Centro terras, fitu naturali adhasrebit : Ratio 
eft , quia perpendiculariter piano infiftens 
habet infra fe quo fuftineatur j fivero fitum 
ad planum verticale habuerit parallelum,jam 
pedibus infiftere non poterit , fed corpus ju- 
xta Centrum gravitatis fiias in Centro firma- 
bitur , quemadmodum in fecunda Figura ap- 
paret, ubi planum LMNO, exhibetut fitu 




perpendiculari , in quo luculenter apparet, 
hominem nullibi inhnea LN rectum ftare, 
neque in Centro S quidem pedibus confiftere 
pone, fed turn corpus primum firmatum iri, 
ubi Centrum gravitatis corporis gravis, Cen- 
tro Terras refponderit j quae omnia ex Figu- 
ra patent. 

CONSECTARIUM. 

Sequitur hinc quoque , quod quacunque 
ratione globus terras five normaliter , five 
horizontaliter , five fitu declivi fecetur , idem 
femper fequatur j neque enim hujufmodi 
planum proprie horizontale dici potcft , fed 
quomodocunque feodum , femper fitiun per- 
pendicularem ad Centrum obtinebit ; nine 
planum A B C D eatenus horizontale dixi- 
mus , quatenus imaginationi noftras tale vi- 
detur, etiamfi id minime horizontale fit, fed 
fuperficies perfecte perpendicularis ; quem- 
admodum enim nemo naturaliter & libere 
parieti alicui feu muro piano infiftere po- 
teft, ita nee in dicta fuperficie, quae ad inftar 
vafti cujufdam muri undique & undique per- 
pendicularis fefe habet, cujus medium Cen- 
trum Terras eft quietis punclum. 

Paradoxum VI. 

In Centro Terra rota quapiam circumaff*, 
neque fur fum neque deorfumferetur. 

TN Terras fuperficie rota quaspiam volvi 
■■•non poteft, nifi una ejus medietas femper 
afcendat, altera defcendat. In Centro verb 
Terras dicta rota circumacta neque furfum 



neque deorfum feretur , temper enndem ad 
Centrum Terras fitum habebit , cui ex omni 
parte asquidiftat & asquiponderat,nequeulIa 
ibi differentia partium, dextras, finiftras , ob- 
liquas, fuperioris,inferiorifque erit. Accedit, 
quod in quamcunque partem vertatur , fem- 
per eo in fitu quiefcat , cum non potius ad 
unam, quam ad alteram partem inclinet, fed 
indiffcrens fit ad omnem fitum, in quern col- 
locabitur. 

CONSECTARIUM I. 

Hinc feiquitur , fi rotas molarias hauftra 
normaliter infiftentia a'qua replerentur,illam 
circumadram nihil aquas quam continet,efru- 
furam , cum omnia hauftra recta in Centrum 
nitantur. 

C O ft S.E C T A R I U M II. 

Hinc fequitur quoque , quomodo , quod 
multi ex antiquis Patribus concipere non 
potuerunt, Antipodes pedibus fuis nobis op- 
pofitis naturali fitu moveantur. 

Sit globus terraqueus ABCD; fint Anti- 
podes FG,ES, qui pedibus nobis obverfis 
incedunt, Dico, eos fitu naturali incedere, 
quia utraque oppofita parte per lineas dire- 
ctions F D 8c S G in Centrum D inclinant. 
Quod idem de navibus intelligendum , cum 
undique & undique in Centrum Terras ver- 
gant per lineas directionis, fub quibus ferun- 
tur ; neque, uti fimpliciores fibi falso imagi- 
nantur , hominum aut navium in oppofitis 
nobis partibus cafus pertimefcendus eft. Si 
itaque Veteres nonnulli Centri naturam co- 
gnoviflent , non tarn imperite de Terras, ne- 
fcio qua abyflb & voragine , quam fibi infra 
Horizontem imaginabantur efle , ratiocinatj 
fuiffent. 

Paradoxum VII. 

In Centro Terra duo homines in oppofit as par- 
tes tendentcSi naturaliter ajcendent. 

Oft in Centro Terras A , fcala B C applica- 
^ta j Dico ex Centro A, duos homines, 
quorum unus ex 
A verfus B,'& 
alter ex A ver- 
fus C , uno & 
eodem tempo- 
re afcendit , u- 
tr unique , licet 
inoppofitaspar- 
tes A & B a- 
fcenderit, natu- 
raliter tamen a- 
fcendere. Ratio 
patet ex teipfa ; 

Scala quoque in quamcunque partem mora, 
ibi naturalem fitum habebit. 

Para- 




CENTROGRAPHICUS. i 9 

Centro terras undique & undique furfum ver- 
gant r fiit> illis femina pullulantia caules fuas 
fphasrice erigerent, cum alio fub fitu finem 
ilium confequi non poffint. 



Paradoxum VIII. 



Avis cujuftiam circa Centrum Terra volatusfa- 
cillimus , & maxime naturalis erit -vel circu- 
lars veljub helicis line a ; omnis dim mot us 
eritviolentus. , 

Vis quxpiam circa Centrum Terras natu- 
lan & facili motu movebitur,quando fub 
circuli aut helicis linea movebitur , uti in cir- 
cuit) A patet, quem avis volatu defcribit, quia 




hoc pacto nullum violentum motum fiiftine- 
bit, qui iilis contingit , quando furfum ferun- 
tur ; quod & de volatu , qui fub helicis linea 
contingit, dicendum elt , quae cum ex circu- 
lari & declivi conftet, maxime volatum acce- 
lerabit , neque aliter facilius Centrum Terra; 
petet , quam fub hac linea. Si verb fub linea 
A B moveretur , dico avem non nil! violen- 
lentum motum fubituram ; ex D quidem in 
A vel in B furfum feretur fub linea recl:a, qui 
maxime avibus violentus eft ; omnium autem 
violentiffimus elt , qui fit per lineam perpen- 
dicularem, ita ut vix avis fit,quas eum futtine- 
re point ; hinc inftinctu quodam naturas o- 
mnes aves volatu helicem , live furfum live 
deorfum vergant, affe&ant. Hinc in ipfo 
Centro terra* fixa hasreret avis, cum enim ni- 
hil adeb avibus contrarium (it , quam motus 
perpendicularis furfum ; in Centro verb Ter- 
ras, cum ex nulla parte afcenfus detur nifi fub 
perpendiculari, hinc hasreret, turn difficultate 
afcenfus, tumproprio gravitatis Centro de- 
tenta. 

Paradoxum IX. 

Si femen alicujus plants projiceretur in Cen- 
trum TerrajU* quaqua verfus informam 
radiofaftelU cfflorefceret. 

CI mafTas terreas femina alicujus plantas in- 
dita projicerentur in Centrum Terras , di- 
co , ilia non nifi fub for- 
ma radiofas fphasras e£ 
florefcere pofle. Quo- 
niam enim plantas fin- 
gule^ naturaliter,ut ftipra 
quoque dictum fuit, fub 
linea diredtionis furfum 
ferantur , lineae ver6 in 




Paradoxum X, 

Ignis in Centro Terra accenfus Sphari- 
cus es~i. 

QUoniam enim ignis natura fua furfum 
. fertur , in Centro verb undique Sz undi- 
que furfum concipiatur , neceflario undique 
diflufus radiofum corpus affe&abit. 

Paradoxum XI. 

Be motu perenni in Centro Terra infli- 
tuendo. 

TLTOc loco omittere non poflum nbnnullo- 

A •* rum vana technafinata , & infignes para- 
logifmos , qui putant , im6 demonitrare con- 
tendunt,Motum artificialem perpetuum,cer- 
to modo in Centro Terras confici poffe , id- 
que hac ratione oftendere nituntur. 

Ponantur primb duo fulcra G K, HI, una 
cum axe G H. circa quem gnomon ABC 
cum affixo plumbeo globo C ita applicetur, 
ut vertebra fua A circa axem volvi poflit. 
Hoc pofito dicunt,futurum ut gnomon ABC 
femelincitatus, 
fuum Circa a- 
xem GH mo- 
tum in circu- 
lum B D E P 
agitatus perpe- 
tuo continuet. 
rationem hujus 
rei aflignant, 
quod globus 
plumbeus gno- 
moni amxus, 
cum impeditus 
verfiis A Cen- 
trum juxta li- 
neam dirediio- 
nis C A defcendere non poflit, verfus D gra- 
vitate fua perpetub nitatur , atque adeb ex 
D verfus F. & ex F verfus E , & hinc verfus 
B motus cum pondere gravatus nullibi quie- 
fcere poflit , circulum denuo nova, femper 3c 
nova circitmvolatione, perenni motu , fit re- 
petiturus. Itaque hoc modo perennem mo- 
tum circa Centrum Terras fieri pofle , falfb 
fibi perfuadent. 

Hoc tarn prima fronte fpeciofum machi- 
namentum , cum faspe faspius obfervaflem, 
fallaces humanas imaginations illufiones non 
potui non ridere. Quam itaque hoc , noftris 
in hoc libro traditis propofitipnibus , contra- 
rium fit , declarandum duxi ; ne impofterum 
alii inutili fefe labore in eo demonftrando 
conflciant. 

C 2, Primo 




Llr 



10 

Prim6 itaque ponunt ii duo fulcra G H ; 
H T, una cum axe G H; putantque axim ful- 
craque eundem circa Centrum Terras 11 turn, 
quern in fup^rficie ejufdem,habere. quod ri- 
diculum & falfa? imaginationis ludibrium eft. 
Si enim fulcra circa Centrum Terra? dilponi 
poifent, ea utique non, uti in fuperficie Ter- 
ra?, perpendicularem, fed oppofitum , obli- 
quum videlicet , & mrfum vergentem forti- 
rentur.Quemadmodum & una axis medietas 
G A furlum , 5z altera H A pariter furfuni 
tenderent. Si affigerentur itaque in G-& H 
extremis axis partibus perpendicula plum- 
beis inftrudta globulis , videretur fane , ea 
juxta fulcrorum fitum cadere deorfum mini- 
me pofle , cum lint extra lineam dire&ionis. 
Cadent itaque in A Centrum ubi quiefcent. 
Fulcra ergo cum contra naturam furfum ten- 
dant, fubiiftere non poffunt. 

His oltenlis jam videamus,utrum gnomon 
circa axem G H verfatilis,motum perennem 
conficere poffit. Moveat ergo/li fieri poflit, 
ex C in Dperarcum CD. Verumcumhic 
motus utpote violentus , extra A C diredtio- 
nis lineam conliftat; ut motum line novo im- 
pulfu continuet, fieri non poteft. Stabit etgo 
gnomon cum afExo libi globo in quocunque 
puneto circuli BDEF. quod ita oftendo. 
Quoniam enim totum gnomonis complexum 
A B C fe per modum lolidse molis habeat ; 
crit juxta Definitionem III. &Canonem4. 
Centrum gravitatis in I. & confequenter 
ubicunque ponatur, conliftet, quia Centrum 
gravitatis I , linea? directionis perfe&:e con- 
gruit. Uti fuse in prima Seel:, demonftratum 



LIBER PRIMUS 



fuit. Moveatur autem fuapte fponte ex C irt 
D. &hincinF. Qua?ro jamvel moles ha?c 
quiefcet, vel non quiefcet; fi quiefcat, jam 
internum noftrum obtinemus • li non quie- 
fcat,uti perennis motus negotiatores volunt; 
ergo nunquam finem appetitus fui obtinebit, 
quod eft contra Defimt. 3 . Cum omne cor- 
pus mobile in tantum moveatur, in quantum 
finem appetitus fui , qui eft quies , fab dire- 
ctions linea acquilita, intendit. Gnomon 
itaque in omni pundto circuli BDEF fir- 
niabitur, cum quot in eo puncta, tot linear 
dire&ionis concipiantur , quae omnes per I, 
Centrum gravitatis gnomonis, ducuntur; er- 
go quocunque pundto circuli gnomon luper 
id politus quiefcet,atque ade6 in confequen- 
tia puncta fuapte fponte, nili in ea protraha- 
tur, moveri non poteft. Neque quicquam fa- 
cit ad rem, quod globus prasponderare, & in 
anteriora femper niti falso cogitetur -, cum 
hujufmodi prasponderatio non fiatmotu na- 
turali in anteriora ; fed in Centrum A, per 
lineam dire&ionis libi fubje&am. quod 8c ex 
paradoxis prascedentibus aperte conftat j Si 
enim circa Centrum Terras canalis fieret in 
circulum B D F E contortus, & in eo pone- 
retur globus , certum eft eum incitatum non 
perenniter motum iri ; fed in quolibet cana- 
lis loco quieturum. Quod idem de aqua in- 
tra canalem fparfa fentiendum eft , qua? non 
flueret, fed cum quietefecontineretfubli- 
neis dire&ionis line motu. Ergo quod primb 
affumpferam , motus perpetuus in Centro 
Terra? dido modo impollibilis eft. quod 
erat oftendendum. 



SectioII. 

PHYSICO-MATHEMATICA. 

E T EST 

De motu gr avium ad Centrum ZJniverJi. 

PRiEFATIO. 

I Um omnia gravia in Centrum infito quodam appetitu ferantur , fi Centrum 
jnonefTet, omnis quoque motus ceffaret, cum grave, quodappeteret, non 
> haberet. Si Centrum non effet , cellaret & locomotiva potentia , cum nulla 
a&io , uti mpra demonftravimus , locomotiva fine refpe&u ellentiali ad Centrum 
confici poflit. Si Centrum non elTet , levia non tenderent furlum , quia non daretur 
motus a Centro ad circumferentiam , utinecacircumferentiaad Centrum in gravi- 
bus. Centrum itaque non tantum motus localis , fed & omnis elementaris motus 
caufa eft. Quid autem hie motus proprie fit, & quomodo perficiatur ? hac Se&ione 
oftendendum duximus. 




Ca- 



CENTROGRAPHICUS. 



ox 



Caput I. 



Definitio motus localis corporum , & impetus. 



NOn agimus hie de motibus intrirife- 
cis , qui flint intelledtus , voluntatis, 
variarumque affedtionum animse,fed 
de motu rerum locali . naturali & violento, 
live intrinfeco & extrinfeco : de motu recto 
& circulari ; &c mixto denique turn ex natu- 
rali & violento , turn mixto ex redto & cir- 
culari , & de reflexo , de omnibus denique, 
qui fine refpedhi ad Centrum confici non 
pofjunt. Motus naturalis gravium deorfum, 
eft appetitus intrinfecus ad Centrum Terras, 
quod omnia appetunt ; non uti nonnulli fibi 
perfuaferunt , ab attradtiva vi Terra? , nee a 
materia quadam tenui , qua; grave fbllicitat 
admotiun ; nee ab aere incitato retrb impel- 
lente , uti Pcrierius vult ; neque a gravitate 
aliqua in ipfb motu lapidi fuperaddita , ut 
nonnulli Peripatetici volunt ; Sed ut dixi, 
appetituinnato , cujus tota vis eft ab impetu 
feu impulfii. Utautem impetus impulsiifve 
ratio , antequam ulterius progrediamur , lu- 
culentius patefiat, fciendum eft, impetum 
feu impulftim nihil aliud efTe , quam qualita- 
tem quandam , qua? exigat motum fui fubje- 
dti ; Cum enim potentia & facultas motrix 
fitadtiva, utproducat aliquid, necefTeeft; 
Sed nihil aliud , quam impetumproducit, er- 
go fine impetu grave naturaliter moveri non 
poffet ; eft ergo impetus feu impulfus necef- 
fario connexus & connaturalis motui gra- 
vium , tametfi is a fubftantia mobilis diftin- 
dtum quiddam fit,cum mobile quiefcens fine 
impetu efle poflit , in adtu autem exiftens 
fine impetu concipi non poteft. Hinc con- 
cludo,qu6d impetus produdtus ab extra non 
producatur a qualitate , nee a virtute refi- 
ftente, nee ab alio, quam ab impetu, qui raa- 
xime eft caufa connaturalis alterius impetus; 
agit tamen in tantum ad extra , in quantum 
tollit impedimentum ; Hinc pro diverfa ra- 
tione objedti impedientis modo plus , modb 
minus agit , turn verb maxime , cum impe- 
dimentum eft maximum. Hinc fequitur fe- 
cundo , impetum intenfum producere pofle 
impetum remifliim , fi minoris mobilis im- 
pulfus feratur in majus fe mobile , & remif 
fum impetum , intenfum , fi majoris mobilis 
impetus feu impulfus feratur in minus fe mo- 
bile j fi verb mobilia fuerint a?qualia , impe- 
tum sequalem producent, quod turn maxime 
fiet , ubi utriufque mobilis Centra gravitatis 
connedtentur cum linea diredtionis , ut poft- 
ea demonftrabitur. Terti6 cum datur mo- 
tus naturalis gravium deorfum ab intrinfe- 
co, is non poteft effe, nifi ab impulfu , turn 
quia ejus acceleratio fine impulfu explicari 
non poteft , turn quia grave deorfum cadens 
imprimit impulfum. in corpore occurrente, 



quod non fieret , fi impulfus expers foret, ab 
intrinfeco : Itaque motum naturaliter acce- 
leratum efle , vel hinc patet , quia cum mo- 
tus in libero medio non impediatur , neqUe 
impulfus primo inftanti produdtus , fecundo 
inftanti a caufa primo produdtiva conferve- 
tur , fed ab alia ; fitque ipfa mobilis fubftan- 
tias caufa neceffaria, certe fecundo inftanti 
novum producit impulfum , quod idem de 
tertio, quarto, quinto inftanti dicendum eft, 
crefcente itaque caufa motus , crefcit & ipfe 
motus ; Hinc a?qualibus temporibus aequa- 
lia acquiruntur velocitatis momenta, quia 
caufa neceffaria sequalibus temporibus se- 
qualem producit effedtura. 

§. i. 

Vera fententia exponitur , cur grave motum 
in fine velocimjit. 

Motus gravium uti omnium non immerit5 
Philofbpnorum torfit ingenia, ita quoque 
fummo ftudio explicandus eft : Ut recondi- 
tifTnna tam luculenti effedtus caufa cogno- 
fcatur ; Suppono primo, adtivum principium 
motus , & adtivum gravitatis principium 
quoad rem identificari -, principium autem ll- 
lud niliil aliud effe dico , quam propenden- 
tiam in adtu primo tendendi aliquo verfus ; 
motus autem & gravitas adtus fecundi , di- 
verfificantur tanquarn effedtus ab lllo uno 
principio , eo fere modo , quo in via Peripa- 
tetica lumen & calor produdta a Sole , funt 
diverfi effedtus unius principii , feu Solis : Si- 
quidem motus eft effedtus propendentia? fi- 
ve incknationis naturalis non impedlta?, gra- 
vitas autem eft effedtus ejufdem propenden- 
tia? feu inclinations impedita? ; ideo enim 
corpus gravat, quia propendet aliquo ver- 
fus, 8c nemoveatur,impeditur; fi enim omnis 
propenfio tolleretur", certe omnem gravita- 
tem cefTaturam necefle eft. 

Suppono fecundo , omne grave in eadem 
facultate eodemque adtu fubfiftere , tam fi 
folutum currit , quam fi impeditum gravat ; 
tanta enim vi arcus tenfus fagittam , relaxa- 
tus , impellit , quanta impetus obftaculum 
premit; hinc fublato impedimento pondus 
evadit in motum , & obftaculo pofito motus 
evadit in pondus -, qua? omnia experientia 
conftant. 

Suppono tertio , omne grave , uti fiipra 
quoque oftenfum fuit, certain propenfionem 
tendentia? ad Terra? Centrum a naturae Opi- 
fice obtinuifle , ut Mundi Centrum perpetub 
affedtet , qua? quidem pronitas talis eft , ut 
cum mobili feu corpore gravi, in quo exiftit, 
C 3 fem- 



22 L I B E R P 

femper actuvigeat, ipfumque mobile, cui 
femper intime prasfens eft , continuo addito 
quodam ftimulo vel ad moveri , vel ad gr a- 
vitare fbllicitet ; cui propenlioni nihil adeo 
advcrfatur , ut earn ab infita fibi affedtione 
quandoque avertat , five mobile fit in quiete 
compofitum , five fit violenter raptum natu- 
rali ilia fua adtivitate , cum neceffario inde 
aliquo confequente effedtu privari non pof- 
fit , etiamfi maxime violento contrarioque 
raptu impetatur. Unde concludo primo, 
corpus extra Centrum pofitum , aut non im- 
pcditum moveri , aut refpedtive impeditum 
gravare ; Addidi refpedtive propter debile, 

3uodfsepe occurrit , impedimentum ; fiqui- 
em tunc mobile ex parte gravat , & ex par- 
te movetur. Concludo fecundo , Majorem 
motus velocitatem efle , ac difcerni in mobi- 
li , quando ipfum mobile percurrit aequale 
fpacium minori tempore , feu majus fpacium 
asquali tempore : illud quoque manifeftum 
eft , motum augeri pofle in infinitum, fi adfit 
virtus motrix , adeo ut per mobile non ftet, 
quin aliquod defignatum fpacium poflet 
femper in minori & minori tempore percur- 
rere , juxta temporis partium in infinitium 
divifionem. 

His pofitis, quod in principio intenderam, 
demonftro , majorem velocitatem debere 
efle corporis mobilis in fine, quam in princi- 
pio, aut in medio fui motiis. Suppono autem, 
medium femper plenum corporeuniformiter 
fluidq, & quod fe aptum prsebeat , uniformi- 
ter dividi a cadente mobili, quascunque enim 
in medio occurrunt , cum fint extrinfeca , & 
foliim per accidens juvent aut retardent , ne- 
gligenda funt in demonftratione. 

Sit fpacium A B percurrendum a mobili, 
motu naturali , ipfumque fpacium in fpacia 
sequalia dividatur , quas funt C D E F , di- 
mittaturque mobile e loco A ; certum eft il- 



R I M U S 

lud naturali propenfione fua primo ferri de* 
bere per fpacium C. In primo autem curfu 
dicamus velocitatis gradum ipfius mo- 
bilis debere efle ut unum : Jam verb 
cuminpundto O mobile fine impedi- 
mento labens fua naturali propenfione 
tendentias in Centrum non privetur, 
fed acquifitum femel motum , motuf. 
que formationem perpetuo confervet, 
erg6 per fpacium D infita fibi propen- 
fione, jugi quafi ftimulo agitabiturmam 
prseter adventitiam illam , a primo mo- 
vente, motiis formationem procura- 
tam 8c femel acquifitam , viget interna 
ilia naturalis ad Centrum propenfio, 
quae continuo ftimulat , & quafi manu 
impellit , ex novorum femper & novo- 
rumimpulfuum produdtione. Quare 
quoniam ilia ftimulatio eiFeftum fibi 
vendicat , non fecus ac candela addita 
candelse auget intenditque lumen in 
cubiculo , adeo ipfum mobile motu 
formatum , ac naturali impulfum ftimu- 
lo, percurret fpacium D minori tem- 
pore , quam ex fola tunc acquifita 
violentia percurriflet , atque adeo majori 
cum velocitatis gradu percurret partem fpa- 
cii D, quam abfolverat partem fpacii C, qui 
velocitatis gradus dicatur efle ut dico. Pari 
pa&o , novorum femper ac novorum impul- 
fuum produdbione mobile agitatum percur- 
ret E fpacium, minori temporis fpacio quam 
quod in D confecerat, & in F adhuc minori 
teniporis fpacio , quam in E, & fie in infini- 
tum. Mobile itaque turn naturali ilia propen- 
fione tendentise in Centrum univerfi , turn 
novorum femper & novorum impulfuum 
produdtione, circa finem velocius & velocius 
agitabitur ; quod erat oftendendum. Quse- 
nam autem motus hujus adtempus proportio 
fit , j am exponendum eft. 



i. r 



B 



Caput II, 



De accelerato motu naturali & violento gravium y ejufque 

proportrone ad templis , quo di&um fpacium conficit. 



NEgari minime poteft, fagacitatem 
Lynceorum hujus temporis Philofo- 
phorum , in fcrutandis motiis arca- 
nis , eo pertigifle , ut omnes Veteres multis 
poft fe parafangis reliquifle videantur ; Nul- 
lum enim , quod fciam, Veterum, genuinam 
accelerati motiis proportionem affignafle, 
reperio; qua tamen non aflignata , fieri non 
poffe video , quomodo motus ratio & pro- 
prietas ( loquor femper de motu corporum 
gravium five naturali five violento ) confta- 
re poffit. Et quoniam res eft plena fubtilitate 
& ingenio , hoc loco modernorum Philofo- 
phorum dogmata & inventa fecutus , paulo 
fufius de eo difceptandum duxi, Quod ut 



quam optime faciam , primo nonnulla, ad fa- 
ciiiorem Tyronum captum , prsemittenda 
funt. 

Notandum itaque primo, omnibus efle ma- 
nifeftum , motum rerum ex alto cadentium, 
in fine quam in medio, & in medio, quam in 
principio velociorem efle. Notandum fe- 
cundo, motiis gravium velocitatem ea ratio- 
ne incrementa fua multiplicare , ut ab ipfo 
primo cafus momento , quo mobile a quiete 
recedit , illius motus magis magifque conti- 
nuo acceleretur , feu , quod idem eft , incre- 
menta velocitatis plura femper & plura uni- 
formiter, prasacquifitis fuperaddantur. No- 
tandum tertid , h*ec incrementa comparari 

pofle 



CENTROGRAPHICUS. 



pofle vel cum partibus temporis , aut cum 
partibus fpaeii : poteft enim defignari primb 
quoddam tempus , ut minutum primum aut 
fecundum horse , cui confequentia tempora 
sequalia pofTunt aflignari , adeo ut totum il- 
lud tempus , quod in decidendo mobile in- 
ilimit , in plures hujufmodi partes horse 
diftinguatur ; vel fpacium quoddam, puta u- 
nius pedis aut cubiti , fimilifque menfurs, 
cui alis squales pofTunt accipi in confe- 
quenti fpacio , adeb ut totum illud fpacium, 
quod a mobili decidente pervaditur , in plu- 
res hujufmodi partes divifum intelligaturjvel 
etiam poteft motus habere comparationem 
ad velocitatem aliquam primam , qus fcili- 
cet lit acquifita in fine ejufdem primi tempo- 
ris , & cui per confequentem motum squa- 
les alias fuperaddantur, ut folent gradus gra- 
dibus in capacibus ihtenfionis qualitatibus 
fuperaddi, adeb, ut, velocitas qus in fine mo- 
tus acquifita , eft intenfiffima , ex omnibus 
velocitatibus , five gradibus , <pi perfeve- 
rante motu acquifiti fuerunt , iilque inter fe 
& cum primo illo squalibus, conltituatur. 

His prsmiilis jam ante omnia definitio- 
nem accelerati motus gravium adducamus, 
ut ilia, cognita , reliqua facilius intelligamu s . 
Gravium ad Centrum tendentium Motum 
acceleratum G#UUus eum efle definit. £>ui 
a quiete recedens temporibus atqudibtn aqua.Ha. 
celeritatis momenta increment aque acquirit. 
Hanc definitionem nonnulli perperam ex- 
plicant; putantenim velocitates fe habere 
uti fpacia , feu tot gradus velocitatis squa- 
les primb acquiri , quot funt partes squales 
fipacii quae poft primum gradum iuperatum 
decurruntur : Verbi gratia \ Si fpacium quod- 
dam divifum fuerit in decern pedes , fi in fine 
primi pedalis fpaeii unum velocitatis gra- 
dum acqmfiverit mobile, infecundo duos, 
intertio tres, in quarto quatuor, & ficde 
caeteris, in decimo decern velocitatis gradus 
acquifiti putentur ; Quod , uti experiential 
reclamat , ita nulla ratione dici poteft ; Se- 
queretur enim , gradum ultimum velocitatis 
primo squalem efle , quod contra noftram 
iiippofitionem eft , & communi axiomati 
motus in fine velocior aperte repugnat. Alii 
putant , quod tempus , quo V. G. mobile 
quoddam percurrit A B , fit duplum tem- 
poris ejus , quo percurrit B C ; quod pariter 
nulla ratione dici debet & poteft ; Sequere- 
tur enim neceflarib,quod,tempore dato,quo 
decurfa femel fuerit pars AB, tempus aliud 
ipfiaequale attingi nulla ratione valeret , nifi 
fuperato fpacio infinite Quod ut aperte pa- 
teat , Intelligatur linea A B infinite produ- 
6ta , divifaque in partes squales A B , B C, 
D E, E F, F G & G H: Si itaque tem- 
pus quo percurritur A B , duplum foret tem- 
poris , quo percurritur B C , fequeretur ne- 
cefTarib, tempus id,quo percurritur B C, effe 
duplum temporis , quo percurritur C D.. & 
hoc, duplum ejus quo D E, 6c iftud illius, 



at 



II -L 






i 



t 

5? 



2V 






quo E F percurritur, &c. Neque enim ma- 
jor unius quam alterius eft ratio ■> Cum enim 
tempus , quo percurritur B C , fit 
dimidium temporis , quo percurri- 
tur A B , neceifarib inde conclu- 
ditur, quod illud fpacium , quo per- 
curritur CD, fit ^ primi temporis, 
& illud, quo D E , i , & quo E F, 
n , & quo F G, T V , & quo G H 
jV primi temporis portio fit; & fie in 
infinitum diminutio fiat partium in 
dupla proportione diminutionis fe 
refpicientium , quae omnia tamen 
fimul juncla nunquam primo tem- 
pori A B, utpotequs fint partes 
ejus, squabuntur, nifi fpacium infi- 
nitum , & partes squales in eo infi- 
nitas admiferis , qus infinitis analo- 
gis feu dimidiorum dimidiis,in tem- 
pore ipfo, quo A B percurritur,con- 
tineri intelledtis refpondeant. Neu- 
tiquam itaque hocpaclx> definitio 
intelligenda eft , fed eo modo , quo 
jam exponemus. Certum eft velo- 
citatis incrementa ad fpacia certain 
obtinere proportionem, non quidem, quam 
squabilis immediate, fed quam exhibet mo- 
tus squab iliter acceleratus , cujus velocitas 
continue uniformiterque increfcat , ita ut 
nullum fit momentum confequentis tempo- 
ris , in quo motus non fit velocior , quam in 
quovis antecedents , & in quo non eadem 
ratione velocitas augeatur . Hinc GaliUus 
did:arum velocitatum incrementa exponit 
per triangulum fequens A B C i cujus A C 
latus in quotlibet partes squales , v. g. quin- 
que,AD, DE, EF, FG, G C, divifum 
fit , ex quibus deducuntur totidem ad bafin 
BC, parallels HD, IE, KF, IG. hoc 
enim padto partes A C lateris , expriment 
tempora squalia , parallels verb, gradus ve- 
locitatis, qui temporibus squalibus squa- 
liter & uniiormiter crefcunt , ita quidem ut 
A referat locum.quietis , unde mobile dela- 
bitur i parallela verb H D , velocitatem, 
quam A mobile cadendo per A D acquirit; 
parallela verb I E notet velocitatem, quam 
A mobile ex A cadendo , per fpacium A E 
acquirit , & fie de csteris . Quoniam verb 
hsc velocitas continub de momento in mo- 
mentum fine ulla interruptione , fine ulla 
paufa aut faltu uniformiter de certo tempo- 
re in certum tempus crefcit , certum eft, ve- 
locitatis gradus ab A ufque ad acquifitionem 
gradus H D , quod fit tempore A D ; efle 
infinitos, juxtainfinitatem inftantium tem- 
poris A D, five pun&orum lines AD. Sed 
negotium paulb dilucidms exponamus. No- 
tandum itaque , quod omnes velocitates 
B C ex omnibus prscedentibus compofits 
cenfeantur, quemadmodum A C linea tem- 
porum , ex omnibus aliis partibus compofita 
cenfetur ; Sed fuperficies triangulorum,quos 
lines parallels cum lineis temporum confti- 

tuunt, 



LIBER PRIMUS 



24 

taunt , cujufmodi funt trianguli AHD, 
A I E, A K F, A I G, A B C, augentur 
adrationem quadratorum temporum, five 
quod idem eft, fub duplicata rationetem- 
poram.Hoc paciotriangulum A I E exhibet 
fpacium , quod fit durante tempore motus 
ex A in E , &: eft quadruplum ad triangu- 
lum AHD, fpacium videlicet, quod fit du- 
rante tempore motus ex A in D; hsec autem 
linea A D duplaeft temporis A E, &con- 
fequenter fuperficies trianguli A K F no- 
vies major eft fuperficie trianguli AHD, 
uti & fpacium , quod facit mobile , tempore 
A F novies majus eft, quam illud, quod con- 
ficit tempore A D ; Unde cum tempus A E, 
& velocitas E I , ad tempus A F & ad ve- 
locitatem K F fe habeant ficuti 2 ad 3, erunt 
neceffarib fpacia feu fuperficies triangulo- 
rum AIE&AKF; ficuti quadratorum 
4 & 9. Si itaque fpacium totum in partes di- 
ctorum temporum diftribuatur, continebit 
prima pars x. fecunda 3. tertia ?. quarta7. 
quinta 9. & fie juxta numerorum imparium 
progrefTum in infinitum procedendo , quem- 
admodum exhibent fuperfi- 
cies triangulorum A H D 1 . 
HD IE, 3. IEKF, y. 
KFL G, 7. L GB C, 9. 
Sed ut mentem meam luculen- 
tius percipias , alio tibi fche- 
mate , quo & GaJJendus in epi- 
ftolis fuis utitur , paulo ante di- 

C6ta enucleanda duxi.Fiat trian- 
gulum ABC, cujus latera 
A B & A C fint divifa in quot- 
libet partes sequales; latus A B, 
v. g. in ADFHKMO &c. 
A C verb in A E G I L &c. 
ordine fequentes partes ; pun- 
cl:a verb fingularum in duobus 
lateribus occurrentium conjungantur lineis 
DE, FG, HI, KL, &c. deinde exfin- 
gulis pun&is binorum laterum alise lineae 
lateribus parallelse in bafin B C trianguli 
ABC ducantur, ut E «, G /3, 1 y, & linear 
parallels ex lateris A C pun&is in bafis pun- 
<5ta , uti & parallels ex lateris A B punclis 
D F H in bafis trianguli pun&a I 6 H du- 
ctae fatis demonftrant ; His enim dudlis to- 
tum triangulum A B C in alia triangula mi- 
nora majori continua analogia inter fe fimi- 
iia & prorfus aequiangula diftribuuntur. Hoc 
itaque pofito , pun6tum A in hoc triangulo 
fumi poteft vel pro initio temporis , vel pro 
initio fpacii , vel pro initio velocitatis , quae 
tria hie in motu fpeclantur , uti fupra didtum 
eft , ac una cum ipfo incipiunt ; lateris verb 
utriufque in partes sequales A E , E G , G I, 
IL.&c. vel AB, DF, FH, HK, divifi 
ftatui poflunt pro aequalibus ab initio feu 
pun6to A fluentis temporis momentis -, ita 
ut A E notet primum momentum , E G fe- 
cundum, GI tertium, IL quartum. Li- 
nearum verb parallelarum in triangulos fuos 




divifarum partes DE,FG,HI,KL &c. 
fumi poflunt pro velocitatibus , quibus acce- 
lerantur motus , momentis laterum corre- 
fpondentibus & aequalibus : Triangula verb 
pro partibus fpacii , quae mobile fingulis di- 
<5tis momentis percurret . Sed applicemus 
finguia fingulis. Sit itaque linea P Q^per 
quam mobile quodpiam in Centrum aequa- 
bili motu & uniformi decurrat ; Sitque P Q^ 
in 1 6. aequas partes divifa , quae partes fpacii 
referant, per quaslabitur mobile ex P inQ^ 
per fedecim verbi gratia cubitos. Certe trian- 
gulum ingeniofa fua difpofitione pulchre 
oftendit , quod fub aequalibus temporibus 
fpacia conficiat mobile ; prius enim triangu- 
lum A D E in linea P Q^ fpacium primum 
P R , unius, verbi gratia, cubiti, quod primo 
momento temporis mobile percurrit, often- 
dit i tria verb proxima triangula oftendunt 
mobile in fecundo momento percurrere tres 
cubitos , quos in linea P Q^exprimunt R S; 



\7 




Kn 



Quinque verb triangula inter partes F G, 
H I , in triangulo ABC inclufa , indicant 
mobile tertio momento G I , percurrere 
quinque cubitos , quos in linea P QJndicat 
fpacium S T. Septem verb triangula inter 
HI, RL parallelas interclufa oftendunt, 
mobile quarto momento I L percurrere fe- 
ptem cubitos , quos in linea P Q^ fpacium 
T Qjndicat ; & fie de caeteris idem in infi- 
nitum procedendo, ftatuendum eft. 

Ex quibus luculenter patet , aggregata 
triangulorum ita fe habere,uti quadrata tem- 
porum; ficuti enim A D E triangulum unum 
eft , ita fpacium P R quoque unum eft , & 
A E momentum temporis , quo dictum fpa- 
cium mobile percurrit quadratum , pariter 
unum eft. Quoniam verb intra A G duo funt 
fpacia , ilia in fe du&a dabunt 4 , quadra- 
tum fcilicet, quod totidem triangula minora 
triangulo A F G inclufa notant , quibus in 
linea P Qjiggregatum partium inter P & S 
inclufarum correfpondet. Sic vides aggrega- 
tum A H I in triangulo A B C efle 9 , uti & 

aggre- 



C E N T R O G 

aggregatum partium in linea P Qmter P T 
interclufarum , quemadmodum & A I lineae 
tripartitae,quae tria momenta temporis notat, 
quadratum , 9 , eft. Denique A K L , quae 
P QJn linea refpondent , eft , 1 6 ; quemad- 
modum quadratum A L , lineae ex quatuor 
momentis compofitae, eft 1 6. 

Porrb iicuti A L primi temporis momen- 
tum in infinitum poteft dividi , ita ex infinitis 
pun&is lineae A E infinitae parallelae ufque ad 
D,ex iis duci poffiint,ade6 ut quemadmodum 
hae lineae continub increfcunt a punclio A in 
lineam DE, ita velocitas a principio motus 
continu6 increfcit , ufque ad ultimum eju£ 
dem primi temporis pundtum, quod E refert. 
Et quia velocitas deinceps increfcens,reprae- 
fentari rurfus poteft per lineas majores & 
majores inter latera trianguli duc-tas , effici- 
turinde, ut linea F G repraefentet veloci- 
tatem in fine fecundi momenti acquifitam, 



RAPHICUS. 2? 

linea H I acquifitam in fine tertii , & linea 
K L acquifitam in fine quarti ; Ut proinde 
luculenter hinc pateat, utitempora, ltave- 
locitates fefe habere , cum ficuti fe habet 
D E ad E A, ita F G ad G A, & H I ad 
I A, & K L ad L A. Atqueexhis omni- 
bus patet , motum acceleratum gravium ad 
Centrum tendentium incrementa velocitatis 
fiiae juxta numerorum ab unitate imparium 
progreflionem continue , aequabiliter , uni- 
formiterque acquirere , uti Definitio fupra, 
pofita docet ; aggregata ver6 velocitatum 
fub duplicata ratione temporum contingere. 
Quod ade6 verum eft , ut nullus motus five 
naturalis five violentus , five rectus , five in- 
clinatus , five circularis in pendulis refle- 
xus , five denique aquae fped:es intra ca- 
nales conclufiim lapfiim ; in quo id non ve- 
rificetur ; quod & totidem Capitibus often- 
dendumduxi. 



Caput III. 



De motu gravium fupra plana inclinata. 



QUemadmodum in praecedenti motu 
gravium perpendiculari , mobilia mo- 
tu accelerato fub continua Sc unifor- 
mi velocitatis augmentatione feruntur ad 
Centrum , haud fecus idfaciunt in planis qui- 
bufvis & quomodocunque inclinatis; Suppo- 
nendo tamen planum inclinatum laeviflimum 
politiflimumq; efle, mobile quoq; exa&e ro- 
tundum,aciemq; ita difpofitam, ut nullum mo- 
tuiimpedimentumobjiciat. Quibus pofitis 

Sint duo plana inclinata AC&AD, per 
quae mobile quoddam decurrat ufque in ho- 
rizontale puncHum A; C B verb linea fit per- 
pendicularis , per quam motu naturali grave 
verfus Centrum movea- 
tur ; deinde ex B ad u- 
tramque inclinatamC A, 
& D A ducantur per- 
pendiculares B T,& B I; 
Dicit itaque GaliUus ; 
qubd eodem tempore & 
momento, quo mobile 
ex C cadendo attingit 
ultimum terminum mo- 
tus B, eodem tempore & 
momento, C mobile ex 
C per inclinatam C A,& 
per inclinatam D A delapfum aflequatur ter- 
ininum fuum , illud ex C in T, hoc ex D in I, 
terminos videlicet per perpendiculares B T, 
& B I in inclinatis planis A C, & D Aafligna- 
tos. Quod idem intelligendum eft de quibus- 
libet linearum inclinatarum pundtis, quae afli- 
gnantur in C A & D A ; & fi pundtum A fit 
determinatum in linea C A ultimum , dicit, 
mobile ex C eodem tempore defcenfurum 
terminum motus fui, quo mobile cadendo ex 
C in S, qui duos terminos aflignat per lineam 
perpendicularem A S,in utraqjinea tarn A C, 





quam C S produ&a definitos. Unde aperte 
fequitur, tempos cafiis perpendicularis ad ca- 
fum obliquum fe habere, uti motus declivis ad 
perpendicularem.Exempli gratiarTempus ca- 
ms ponderis alicujus ex C in B, ad tempus ca- 
fiis ejufdem ponderis ex C in A, vel ex D in Aj 
fe habebit,uti C B ad C A, vel uti D B ad D A j 
Sed rem melius in fecunda Figura percipies. 

Dico itaque , quod ficuti fe 
habet A C ad B A,ita fe habeat 
motus ex A in C,ad motum ex 
A in B; 5c confequenter A mo- 
bile eodem tempore cadet in 
D ex A,quo mobile ex A in B. 
Quod ita demonftro. Angulus 
B trianguli ABC, cum lit 3 o 
grad.erit linea A C; dimidium 
B A , qui eft finus totus : ficuti 
A C finus rectus eft 3 o graduum,qualis&angu- 
lus D trianguli A B D exiftit,adeoq;ejus finus 
A B fubduplus ad radium A D, qui eft quadra- 
plus C A,& B Amediaproportionalis eft inter 
A C & A D;eft enim ilia dupla ad A C,& fub- 
dupla ad A D; & fi fupponamus A C fpacium 
efle trium pedum , pondus quoddam id per- 
curret tempore dimidio unius minuti fecundi, 
Stttes alie partes,que; funt de C in D,tempore 
altenus dimidii unius fecundi. Quo pofito di- 
cimuSjdictum pondus eodem tempore move- 
ri per inclinatam A B, quo per normalem feu 
verticalem A D,unde fequiturmobile tempo- 
re unius fecundi minuti,bis plus temporis infu- 
mere,quam mobile facit ex A in C. Unde 8c 
iterum fequitur , eandem efle rationem tem- 
poris motus A B,ad tempus motus A Cquam 
habet linea B A fex pedum , ad lineam A C 
trium pedum ; quia linea A B dupla eft ad 
A C , ficuti tempus cafiis A B eft duplum ad 
tempus cafus A C. Vel aliter. 

D Cum 



) 



0.6 



LIBER PRIMUS 



Cum tempora fint in fubduplicata ratione 
fpaciorum, erit ratio temporis , quo mobile 
cadit per A C, ad tempus quo cadit per A D, 
iicuti eft radix fpacii A C, i . ad radicem fpa- 
cii AD, 2. Eft etiam eadem ratio linear A C 
adBA,&ABadD A; quia cumABfit me- 
dia proportionalis inter AC & AD, erit 
ilia ad dictas lineas , ficuti radices fpaciorum 
AC&AD, funt ad fe invicem. 

SCHOLIUM. 

Tametfi GaliUm motum fupra plana incli- 
nata ingeniofis rationibus oltenderit , nemo 
tamen, qui rem penitiori trutina ponderave- 
rit , negare poterit , multas fub iis falfitates 
latere, experiential prorfiis contranas . Pri- 
mum itaque quod nuic opponi poteft , eft, 
qubd infignis differentia inter motum re- 
ctum feu verticalem , & fupra plana inclina- 
ta, elucefcat ; quos duos motus , n quis rite 
inter fe comparaverit, is, fieri non pone, vi- 
debit , ut motus in piano inclinato per per- 
pendicularem determinates exacte refpon- 
deat ei, qui per lineam verticalem fit ; cum 
enim in verticali defcenfu mobile prseter ae- 
rem nullum aliud impedimentum habeat , is 
certe multo celerius & expeditius fpacium 
fuum conficiet.quam mobile in defcenfu per 
planum inclinatum , ubi quot puncta mobile 
quoddam tangit , tot impedimenta & inter- 
ruptions reperire, cenferi debet. 

Secundo font experiential, quibus , quan- 
tum a vero aberrent GaliUi conjecture , fat 
iuperque oftendit Merfennus lib. z. Mufica u- 
mverJalis,fol. 113, & in una ad me data epi- 
ftola, ubi experientias a fe factas,recenfetnis 
verbis : Ut itaque motum fuper plana inclinata 
a Galileo dejcriptum exacfius examinarem - t 
primb felegi altitudmem y pedum regiorum , de- 
inde curavi fieri planum , quantum fieri potuit, 
politum, it a con/iitutum, ut id juxta diver fas in- 
clin at tones pro libit u machinatoris , dirigipojfet ; 
denique duos globos plumbeos &qu& magnitudinis 
& gravitatis decider e permifi , prior em pert pla- 
num inclinatum , alter um per lineam verticalem, 
eodem tempore & eadem altitudine ; & inveni- 
Tnus , globum per planum inclinatum 1 ? gra- 
duum, currentem , unum tantum in ditto piano 
pedem confecijfe , dum interim alter per vertica- 
lem lineam decidens, y pedes conficeret ; debebat 
Autem globus fupra planum inclinatum 1 6 pollices 
in ditto piano , fi verum fuijfet Galilaei rat mi- 
nium, conficere, non unum pedem. 

Jterum dittum planum inclinavimus ad zf 
gradus, &repetita globorum cadentia,invenimus, 
globum per planum inclinatum , unum tantum 
■ejr dimidium pedis confecijfe, cum tamen conficere 
debuerit duos pedes , unum pollicem , ejr unum 
tertium pollicis. Hoc patto in piano ad 30 gradus 
inclinato , globus duos tantum pedes conficiebat, 
cum ex vi prafcripta reguU debuiffet conficere 
impedes. P or rb fupra planum inclinatum /\.o gra- 
duum, globus , qui ex vi reguU, debebat currere 
tres pedes duos pollices & dimidium , experientia 



exattifiime fatta, non dedit, niji duos pedes ejr 9 
pollices. Supra planum 4.? graduum deberet fa- 
der e 3 pedes ejr y , fed experientia docuit non ca- 
dere niji tres pedes. Supra planum ?o gradus in- 
clinatum , deberet facer e tres pedes ejr decern pol- 
lices , cum tamen nonfecerit, niji duos pedes <jr 9 
pollices. J$u£ omnia fumma diligent ia in pr&fen- 
tia plurium artifque peritorum non (olum Jemel 
perattafed ejr fiepefiepius , metufallacU , quam 
forfanalicubi intervenif[e putabamus , repetita 
funt, Et hoc maxime mirum ejr- paradoxum-vi- 
fumfuit, globum in piano yo graduum inclinato 
non citius defcendere, quhm in piano 40 graduum 
inclinato , tametfiid hoc decern gradibus inclina- 
tiusfit. Eft ejr hoc notandum, qubd inclinationes 
planorum yo, 60, 6 f graduum aqualem fere mo- 
turn fortiantur ei, qui fit fupra planum 47 gra- 
dibus inclinatum - 3 it a ut motus in piano 7 y grad. 
inclinato , differentia a prior ibus non fit niji di- 
midii pedis. Ex quibus apparet , quam Jpecula- 
tionesfiepe experientiis contradicant; Hxc Mer- 
fennus. Qua^ fi vera funt, uti folertia tanti vi- 
ri, veriffima efle nobis perfuadet j Ego fane 
caufam tanta? hujus difcrepantise non dixe- 
rim aiiam efle, quam frequentem motus in di- 
cStis planis interruptionem interpolationem- 
que ; qua plurimum motus velocitas impedi- 
tur ; Quod vero in planis , 4 $- gradus inclina- 
tione excedentibus eadem fere fit motus ve- 
locitas,quam in planis ante 45- gradumjhujus 
caufam aliam non reperio, nifi quod in incli- 
natiflimis planis globus,non tam regulari rao- 
tu progrediatur,quaniin minus inclinatis,fed 
per faltus & faltus terminum fuum attingat. 
Hinc fit , ut globus ex frequenti faltu & illi— 
fione a linea recta motus neceffarib divella- 
tur;atq;adeo tempus illud, quod juxta redtam 
lineam in maxime declivi fuperficie conficere 
debebat , juxta ratam velocitatis proportio- 
nem , illud ipfuni frequenti faltu a linea recta 
motus divulfum perdat. Si itaque globus per 
planum quodpiam inclinatum, ea conditione 
volvi poflet , ut dictum planum minime tan- 
geret , fed per aerem folunimodo veheretur, 
non eft ullum dubium , quin tuncGW//<*/ra- 
tiocmium fuam haberet verifimilitudinem, 
aut etiam forfan aquaefluxus intra canales in- 
clinatos , dictas motus leges facilius exhibe- 
ret : Sed de hifce in fequentibus. 

Tertium, quod ratiocinium GaliUi dubium 
facit, eft ipfa plani inclinati ratio : Supponit 
enim , uti & plerique alii faciunt, plana incli- 
nata, quse paffim occurrunt , in omnibus fuis 
partibus & punctis aequaliter ad horrzontem* 
inclinare , quod M^thematico ratiocinio re- 
pugnat.Sit planum v.g. inclinatum A B, linea 
horizontalis Q C,verticalis AC.Dico in rigo- 
re Mathematico pucctum A in inclinata linea 
A B aliter inclinare , aliter punctum E , pun- 
£tum B aliter , aliter omnia reliqua interme- 
dia puncta ■, & tametfi nobis id ob plani exi- 
guitatem ad Centrum terrae comparatam mi- 
nime videatur, dari tamen pofTet planum ali- 
quod , in quo diverfitas inclii^ationum nobis 

maxi- 



CENTROGR A.P H I C U S. 



maxirae fenfibilis foret; atque adeb non leve 
impedimentum adferre poflet veritati de- 
monftrationum , quae in indivifibili confi- 
ftunt. Verumditfademonftremus. 

Sit itaque linea horizontalis E F , quae 
Terr* globum D N O P , tangat in D j Sit 




jam eft ex dictis, globum ex A, per aerem de- 
labentem in X, utpote,fi aerem excipias,nulli 




prseterea globulus qui decurrat per lineam 
E F. Quoniam itaque globus primo loco 
conftitutus per lineam verticalem feu cen- 
tralem I S horizontalem lineam EF adan- 
gulos rectos fecat , ideo hoc loco , uti hori- 
zonti re&a infiftit, ita in nullo alio loco lineae 
E F , prseterquam in hoc fitu naturali quie- 
fcit, uti jam alias in praecedentibus demon- 
ftravimus.Conftituatur jam globus in puiufto 
X lineae E F. Dico eum jam fitum naturalem 
amplius non habere , cum linea centralis feu 
directionis S X non amplius cum E F, angu- 
lum red:um faciat,fed minorem redo ; Unde 
paulatim inclinare ad horizontem incipit ; Si 
verb in H conftituatur globus , jam adhuc 
majorem centralis linea SH cum linea hori- 
zontaii E F , inclinationem faciet, & fie ad- 
huc majorem temper & majorem in reiiquis 
pun&is L V Q^ quemadmodum Figura ipfa 
demonftrat. In omnibus itaque pundtis E F, 
aliam 5c aliam globus fortietur 1 inclinatio- 
nem , quodindicare voluimus. Unde & fe- 
quitur, diverfa quoque velocitatis momenta, 
ratione Centri gravitatis globi in aliis & aliis 
dictae lineae E F pundtis , mobile acquirere. 
Vides itaque globum hunc , utpote extra fi- 
tum naturalem conltitutum, nullo didtae lineae 
E F loco quiefcere poffe, nifi in pundto D; 
ubi nimirum linea diredtionis cum Centro 
gravitatis globi, quam & bifariam fecat, per- 
leche congruit ; Siquidem in quocunque alio 
loco lineae E F linea centralis non tranfit 
per Centrum gravitatis globi ; fed linea; S X. 
S H. S L. S V. S Q^ per ea pundta ; in quibus 
globus horizontalem E F tangit, duel:*, glo- 
bum femper in portiones inasquales fecant. 
Ex qua fedtione fequitur , portionem globi 
majorem, utpote graviorem , praeponderare 
minori, & confequenter femper majora velo- 
citatis momenta acquirere, donee in D veluti 
loco fuo naturali requiefcat. Idem contingit,, 
faltem in rigore Mathematico , in orani piano 
inclinato. Sit planum inclinatum A C in trian- 
gulo ABC; fuperficies verb terreni globi fit 
C B V.cujus Centrum X ; Cadat itaque globus 
ex A, per fuperficiem inclinatam A C,& alius 
exeodem loco & tempore ex A in X; certum 



alteri impedimento obnoxium,mult6 celerius 
fpacium A X conficere, quam globus ex A in 
C conficiatjfiquidem globus in omnibus plani 
inclinati partibus , uti novam conftitutionem 
fbrtitur,ita nova difparataque velocitatis mo- 
menta acquirit ; Unde motum varie impediri 
necefie eft,ob diverfam globi fedtionem,quae 
fit per lineas ex Centro dudtas,globumq;in eo 
loco , ubi infiftit piano , inaequaliter fecantes; 
quae fedtio cum in nulla parte plani , globi 
Centrum contingat, neceflarib is , ob pondus 
diverfum majoris portionis globi prasponde- 
rantis, diverfam quoq motus rationem indu- 
cit. Cum itaq; uti in praecedenti figura patuit, 
quo remotior globus eft a pundto D , eb inae- 
qualius a linea centrali dividatur ; & quo vici- 
nior pundtoD.eb e;qualius;fequ'itur indcglobi 
portionem majorem in majori a D diftantia, 
ob majus pondus, velocius moveri, quam ubi 
portiones fedti per lineam centralem aequio- 
res funtjUtpote quieti viciniores, quae habetur 
in pundto D,ubi & globns a linea centrali per- 
fects in duo hemifphasria globi biftecatur. 

Unde concludo,proportionem motus, per 
numeros nulla ratione ei applicari poflejcum 
enim v.g. in priori Figura in F conftitutus in- 
cipiatcurrere; globus verb in eodem loco in- 
aequali menfura,videlicet, in portionem mini- 
mam QJ F , & maximam QJ> F, dividatur; 
Sequitur neceflarib,pondus majoris portionis 
QS F, majori impetu ferri ob infitam gravita- 
tem,quam inV.ubi major globi portio V T M, 
major eft,portione majori in QJj F, & in reii- 
quis pundtis L H X, femper major globi por- 
tio minor fit, quam prarcedentium,utpote quae 
magis femper magifque ad aequalitatem ten- 
dant, atq; adeo diminuta femper gravitate, & 
globo, loco quietis, quae in D exittit, femper 
magis appropinquante,motum quoqjex A u£ 
que inD,per intermedias plani partes femper 
decrefcere,luculenter patet;Ex ratiocinio ve- 
rb GaliUl contrariumiequitur,cum in princi- 
piotardius,infine verb velocius globum in di- 
dio piano moveri dicat. Verum tameneft, ab 
impetu inprincipio acquifito,velocitatem au- 
geri in fequentibuspundtis^at non ea ratione, 
quam proportio per numeros impares nobis 
prasfcribitjCiim pondus diverfum,quo globus 
D a per 



28 



LIBER PRIMUS 



per inclinatum planum fub nova femper & 
nova ponderis diminutione movetur , impe- 
tum nonnihil inhibeat ; atque adeO fub per- 
turbata quadam proportione eum procedere 
necefle eft. 

Atque has funt difficultates , quse ratioci- 
nium GaliUi , de motu fupra diverfa plana 
peracto , infringere videntur ; qua? nifi fu- 
perentur , fruftraneus meritb omnis labor in 
certa affignanda proportione motus fupra 
inclinata plana , ad motum naturalem per 
aerem , luditur. Ut proinde ex hifce lucu- 
lenter pateat, quam multa isepe Geometricis 



legibus aftringantur, qua? tamen exadiori 
trutina ponderata , falfa denique per afli- 
duum experimentum reperiuntur. Dico ta- 
men , quod & fupra innui j Si globus quit 
piam ita per planum moveri poflet, ut id nul- 
la fui parte tangeret , quemadmodum in iis, 
qua? motu verticali deorfum feruntur , con- 
tingit, tunc ratiocimum GaliUi aliquo mo- 
do defendi pofTe j Verum eum hujufmodi 
motus naturae videaturrepugnare , nulla alia 
ratio defectum hujus motus fupplere poterit, 
nifi ea , quas fit per pondera pendulis affixa, 
de quibus mod6 remit dicendum. 



Caput IV. 

De motu pendulorum. 



Fieri non poteft , ut globus quifpiam li- 
bere per convexam Sphasra? fuperfi- 
ciem moveatur , quin mox ea deferta 
infito fibi ad Centrum appetitu , motu deor- 
fum perpendiculari feratur. Hinc factum eft, 
ut ponderum motus exactius exploraturi 
Lyncei hujus feculi Philofophi , ea chorda- 
rum catenarumque vinculis ad circularis mo- 
tus leges conftringerent. Sit itaque femicir- 
culus LBK, in cujus Centro A chorda af- 



^ti 




fixo globo praegravata elevetur in L, & de- 
miffopondere pendulum neceflario defcen- 
dat ex L in B , per quadrantem L B circuli 
LBK; .quae chorda una cum pondere de- 
fcendendo , differentes motus leges fervabit 
in fingulis intermediis quadratis partibus, ita 
quidem , ut quanto puncto B vicinius fue- 
rit , tanto velocius moveatur , fiquidem in 
O velocius quam in L, & in D velocius 
quam in O , & in B velocius , quam in D 
movebitur. Verum antequam pendulorum 
hujufmodi per circuli quadrantem agitato- 
rum velocitatem cum gravium naturali & 
perpendiculari motu deorfum vergentium 
velocitate comparemus ; Notandum eft, nos 
hie fiipponererationemfpaciorum,quse pon- 
dera conficiunt per duas lineas, efle in dupli- 
cataratione temporum , uti cum compara- 
mus lineas NO&ID, in quantum cor- 
refpondent iis arcus L O & L D. 

Dico itaque primb , pondus dum defcen- 
dit per LDB, non tarn cit6 pertingere ad 
pun&um B,quam dum defcendit per vertica- 
lem A B ex A in B; Sed fi A B in tantum pro- 
longaretur , ut ea arcum quadrantis L B lon- 
gitudine fua adasquarets Dico, hoc cafu,eo- 



dem tempore pondus , turn per arcum L B., 
turn ex A in terminum prolongate lineas A B 
perventurum 3 Cum enim A B femidiameter 
fit ad quadrantis L B lineam , ficuti 7 ad 1 1. 
& lineas prolongate tempus,quo pondus per 
illam cadit, fit 30 tertiorum ; ilia cadendo ex 
A in B conficiet tempus 2 3 tantum tertio- 
rum , atque adeo citius fex minutis tertiis ad 
terminum B perveniet , quam pondus pen- 
dulo alligatum ex L in B. 

Sit itaque chorda A B tres pedes longa , & 
in j 00 partes divifa ; arcus quoque L B fit in 
tres pariter asquales partes divifus , videlicet 
in L O , O D , & D B. Fiet itaque , ut cum 
pondus ex A per lineam A B cadendo , per- 
venerit in punctum M , fcilicet per lineam 
A M asqualem finui N , 30 graduum , j am 
fpacium 2^0 partium, qualium AB j- 00 eft, 
confectunr cenfeatur ; & quando punctum 
illud attigerit, quod linea CD in ABfecat, 
turn fpacium 433 partium confecifle cenfebi- 
tur ; quod quidem fpacium asquale eft finui 
60 graduum, a quibus fi partes priores 2/0 
fubtraxeris, remanebunt 183, pro partibus, 
quas grave conficiet currendo per arcum 
O D. Si porr6 433 fubtrahas a radio j-oo par- 
tium , remanebunt 67 partes , quas motufuo 
pendulum conficit, dum fubit arcum D E. 

His pofitis , ut tempus , quo fingula fpacia 
pendulum conficit , inveniamus , fie operare. 
Accipe radicem ? 00 partium , e quibus femi- 
diametrum A B conftare fuppofuimus, & 
dein accipe radicem de 25-0, cujus numeri ra- 
tio eft fimilis 30 minutis tertiis , quas pendu- 
lum infumit cadendo ex L in O ; & habe- 
bis radices binas 2329&i2<J quas fehabent 
ut 7-ax ad f . ergo ficut fe habet 7 ^'t ad $•, fie 
3 o tertia minuta ad aliud , & prodibit 2 1 " Uk 
tempus , quod pendulmn infumit cadendo 
ex L in O , id eft |~ partes. Hac praxi mve- 
nies tempus lapfus penduli ex O inD 6 r " 30"". 
& tempus lapfus penduli ex D in B 2" 20'". 
Unde certe fequitur , citius motum perpen- 
dicularem finem fuum afTequi , quam motum 
pendulorum per arcum. 

Ubi 



CENTROG 

Ubi tamen duo cumprimis , veluti expe- 
perientia infallibili comprobata fupponenda 
funt ; quorum prius eft , pendulum pondere 
gravatum ex L, ultra B, verms K agitatoni, 
vibrationem five djadromum fuum perficere 
tempore unius femidiminuti , & tametfi ab 
L in K diadromi majores fint , quam quae ex 
O aut D verfus K, nihilominus eosetiammi- 
nimos inter D & B, maximo, &: omnibus aliis 
fere aequidiuturnos effe. Dixi fere, quia com- 
pertum eft, maximum diadromum minimum 
juperare.temporis ade6 infenfibilis fpacio, ut 
polt 3 o recurfus , minimi recurfus non nifi I 
plus lucrentur, quam maximus recurfus. 

Secundo confideranda venit chordae con- 
ftitutio , nam qu6 graviori ea pondere tendi- 
tur , eo longiori durat tempore ; contra 
quando leviori pondere tenditur, tant6 mi- 
nori quoque tempore diadromos fuosconfi- 
cit. Exempli gratia : plumbeus globus, cujus 
gravitas duodecies continet lignei globi 
ejufdem magnitudinis gravitatem , quater 
plus durat, quam ligneus, ubi tamen uterque 
ex aequali a B diftantia motus fui principium 
iumpferit ; Nam ligneus globus facere com- 
pertus eft 40 diadromos , dum interim plum- 
beus non nifi 39 conficit , atque adeo ligneus 
unum diadromum fupra 40. Quod fi chorda 
foerit fexies craffior , ilia lucrabitur unum 
diadromum fupra 200, ita quidem, ut diadro- 
mi chordae craflioris femper plus diminuan- 
tur, «|uam diadromi chordse fubtilioris, feque 
ad invicem habeant chordae , uti pondus iis 
affixum ad pondus. 

Supponamus itaque prim6, chordam A B 
trium pedum , & globum plumbeum ei affi- 
xum o&o unciarum vel mediae librae. Dico, 
hanc chordam tant6 celerius ex L ufque ad B 
decurrere , quanto fuerit pun&o B , quod 
Centrum Terras refert, vicinior. Secundo 
dico , velocitatem motus penduli per qua- 
drantem circuli , fequi velocitatem motus 
ponderis cadentis per lineam verticalem; Sed 
ex comparatione unius ad alteram , mentem 
meam facilius Le(5torem percepturum con- 
fido. 

Diximus fupra C. 2. Velocitatum momen- 
ta in naturali gravium deorfum , fieri juxta 
numerorumimparium proportionem ; ita ut, 
fi pondus quoddam primam fpacii partem fu- 
peret, dato quo vis tempore, verbi gratia,uno 
momento , lllud duobus momentis conficiat 
tres fpacii partes j & tertio momento quin- 
que fpacii partes ; quarto momento feptemj 
qumto denique novem fpacii partes confi- 
ciat ; atque adeo quinque momentorum , id 
eft, inaequalium datorum temporum duratio- 
ne , pondus 2 f fpacii partes fuperabit, uti'ex 
figura hie appofita patet. 

Idem aliquo modo dicendum eft de motu 

'pendulorum per femicirculum agitatorum. 

Dixi aliquo modo , quia cum pendula duplici 

motu , naturali videlicet defcendendo per 

quadrantem , & violento afcendendo per 



RAPHICUS.. 29 

eundem ferantur ; fequentur pendula ratio- 
nem projedtilium furfum , quorum impetus 
eadem proportione diminuitur furfum , qua 
crefcit defcendendo. Hoc pac~to pendulum 
A G, ex G delapfum, velocitatis augmenta 
juxta earn proportionem augebit, quam lineae 
parallelae B H , CI, DK, EL, demon- 
ltrant in femidiamctro AF. Eodem pa<fto 
pendulum violento motu ex F, verfus Q^vf- 
bratum ea proportione diminuit velocitatis 
momenta, qua defcendendo ea auxerat , uti 




parallelae ME,ND,OC,PBfat fuper- 
que demonftrant. ita GaiiUm. Verumnec 
hoc loco , ubi intelle&us nofter requiefcat, 
invenitur, cum defcenfus , afcenfufque pen- 
duli multum a motu verticali deorfum diicre- 
pet , turn propter aeris refiftentiam , turn ob 
chordae renifum ; quae cum fecundum totam 
fuam longitudinem una cum globo ei affixo 
plus aeris fuperare debeat , quam fi folus glo- 
bus ex alto verfus Centrum naturaliter defe- 
ratur ; hinc fit, ut, quemadmodum fupra dixi- 
mus , globus libere & normaliter defcendens 
femper citius terminum fuum aflequatur, 
quam pendulum vario modo per circuli am- 
bages agitatum i quia tamen differentia non 
adeo fenfibilis eft , ufum pendulorum non 
ideo repudiandum cenfeam , prajfertim cum 
in Phyficis rigor Mathematicus non femper 
attendendus fit ; Et tametfi CaliUfts putet fe 
certitudinem rei infallibili expenmento ^x- 
piusrepetito invenifle, inexiguo trium pe- 
dum penduio ,- quo ipfe ufus elt , facile con. 
ceflero j atfiin 30 pedum penduio experi- 
mentum fumeretur , tunc haud dubie notabi- 
lis velocitatis penduli , & ponderis libere ca- 
dentis differentia notaretur ; Si enim nos in- 
venimus differentiam fex tertiorum minuto- 
rum , quibus pondus motu naturah citius ter- 
minum fuum confequitur , quam pendulum; 
certehanc differentiam pro pendulorum lon- 
gitudine femper crefcere , nulli dubium efle 
debet. Idem accidit in binis globis aequali- 
bus , at ex different! materia compofitis , qui 
fi ex alto non adeo magno fpatio dimittan- 
tur, tumi6tus, queis horizontali piano impin- 
guntur , turn oculus, eos fimul & eodem tem- 
pore ad planum pervenirejudicant ; Cum ta- 
men experientia ad tfoopalmorum altitudi- 
nem fa&a , notabilem valde & fenfibilem 
utriufque motus differentiam conftituat, glo- 
bo plumbeo femper minutis nonnullis primis 
anticipante , globunl ex leviori materia con- 
ftitutum. Quod fi hoc in 600 pedum altitu- 
D 3 dinei 



LIBER PRIMUS 



dine ; quid in i ooo > quid in i oooo ? Deinde, 
qu6d pendulum non prsecise ex adverfa par- 
te ad ultimum quadrantis puncfAim afcen- 
dendo pertingat , illius cauiam non tantum 
refiftentiam exiftimem, fed & ipfam adtivita- 
tem virtutis motricis in ipfo defcenfu afcen- 
fuque debilitatae ; & hoc argumento pro- 
bo ; Ibi motus major eft , ubi motiva vis 
major > fed virtus motiva , quae ex Qjno- 



veturin F, major eft, quam quae movetur 
ex F in G ; ergo motus hie erit major. 
Probo minorem ; quia motus in fpacio Qj? 
eft a propria gravitate , & ab impetu conti- 
nue concepto, at verb, dum movetur per 
F G , folus impetus movet , & gravitas non 
confpirat,fed refiftit ; ergo major motus ex 
QJn F , quam ex F in G. qubd erat pro- 
bandnm. 



C a p u T V. 

De motu proje&ilium parabolico 3 8c miris ejus 

effe&ibus. 



EX hac admiranda motus proportione 
notatum fuit ab infignibus hujus tem- 
poris Mathematicis , corpora gravia 
nullo ligata vinculo, impulfu projicientis , ex 
vi hujus declarator proportionis , defcribere 
Iineam,nefcio quam parabolam affedtantem. 
Verum rem paulb altius introfpiciamus ; cum 
enimduo motus in quolibet projecto gravi 
corpore conliderari poffint , naturalis & vio- 
lentus , & naturalis normalem motum appe- 
tat j violentus verb motum verfus earn par- 
tem , verfus quam grave , oblique impulfiim 
eft ; fit , ut inde in oblique projectis medius 
quidam motus detur,quo grave lineam para- 
bolas verifimillimamjuxta datas in prseceden- 
tibus proportiones motus, defcribat. Verum 
rem in tormento bellico oftendamus.Suppo- 
namus igitur , lineam T O. referre tormen- 
tum bellicum fitu Horizontis parallelum, vel 
quovis alio (itu, cujus orificium fit O : globus 
itaque vi puiveris accenli , fi nulla gravitate 
polleret , neque aerem refiftentem haberet, 
re&a linea haud dubie tandem uniformi mo- 
tu terminaretur in Q^ cum nullam , quae ab 
incepto motu earn retrahat , remoraminve- 
niat ; at cum infita gravitate Centrum per 
normalem lineam appetat; fit, ut ab inchoata 



T 









p 




• 






rp d eSiKo Hmr 








<■ -J 1 


p 


K 




7 


B 


\ 






s 


It 


















c 


1 // 








V 












7 



























A A T 



XV R ]i 



linea T O , vi gravitatis dimotus , mediam 
quandam viam fectetur. Sit itaque tempus, 
quo globus percurreret T O divifum in qua- 
tuor partes squales , sequipolleat hoc tem- 
pus in mufica notas tt longs, fintque partes 

divifs O H, H M, M R, R Q. Certum 



eft, perfingulas hujufmodi partes globum 
uno tempore mufico, ut e latere patet, tran£ 
ire. Si , ut dixi , non eflet gravis , nee ulla 
daretur medii refiftentia ; Verum quia gra- 
vitas eum verfus Centrum impellit, pona- 
mus gravitatem eo tempore, quo globus mo* 
vetur per O H , a linea O Q^globum dimo- 
vere fpacio lines O B , quae eft pars linea; 
normalis motus O X. pari pacto per pun- 
ftum H tranfeat linea H V parallela ad O X; 
ficuti etiam per puncta M R Q^ducantur 
MR. Rn. QY. omnes & flnguls inter* fe, 
& ad O X parallels ; fitque dimotio globi 
a linea O Q^ mox ubi lineam M R attige- 
rit , tanta , quanta eft portio O L , normalis 
linea? OX; & dimotio globi a linea O Q^ 
mox ubi lineam R rr attigerit, tanta,quanta 
eft O P j & dimotio globi a linea O Q*, mox 
ubi lineam Q^Y attigerit, tanta fit , quanta 
eft linea O X normalis j ducanturque deinde 
per puncta OBLPXadOX normales & 
parallels inter fe SF, EK, ZC, AY. alis- 
que ad T O normales & parallels T A, D A, 
G r, N I. His pofitis,globus dimovebitur a li- 
nea O Q^interim dum conficit fpacium O H, 
quantitate lines O B vel H F , quae uti late- 
ra oppofita fimt in parallelogrammo B H, ita 
quoque squalia fint : pari pac~to,interim dum 
globus moveretur per H M ; dimovebitur ab 
O M, in K,&perM R inC&perRQ^ 
in Y , cumque hujufinodi dimoti globi fpacia 
fint squalia fpaciis OB, O L, O P, O X. id 
eft, dum incrementum fumunt fecundum 
quantitatem linearum OB, B L, L P, P X. 
neceflario fequitur illas augmentari juxta 
feriem numerorum imparium ab unitate 
continuatorum. Si ponamus itaque OB. i , 
erit BL. 3. LP. ?. PX. 7. velOL erit 4. 
OP. 9. OX. 1 6. athoceodempacliopro- 
cedunt quadrata O H, O M, O R, O Qi. 
vel B F, L K, P C, X Y. quae illis squalia 
funt,utpote oppofita parallelogrammorum la- 
tera ; Cum itaque Quadratum B F fit 1 . erit 
quadratum L K 4, & P C quadratum 9; 8c 
X Y quadratum 1 6. fietque ut O X ad O P. 
ita X Y ad quadratum P C ; & ficuti O P ad 
O L, ita quadratum P C, ad quadratum L K; 

&fic- 



CENTROG 

& ficuti L O ad O B , ita quadratum L K , ad 
quadratum B F ; Si itaque defcriberetur jux- 
ta punda O Y femiparabola , vel integra pa- 
rabola A O Y, ( qua; per pundum O tranfi- 
ret, & per punda AY ) quadrata quoque 
intra O X , & parabolam A O Y interccpta, 
eandem ad invicem habebunt proportio- 
nem, quam inter fe habent OX.OP. O L. 
O B. ut in Arte Lucis rjr \Jmbrx Cap, de Co- 
mets Setfionibuf' -, fuse oftendimus. Erunt 
itaque latera horuni quadratorum congrua 
latenbus PC.LR, BF. & lateribus P Z. 
LE.BS. globus igitur in pundis OFKCY 
erit femper in parabola A O Y. Quod idem 
de quacunque altera projedione corporis 
gravis demonftrari poteft : globus ergo pro- 
jedus motu fiio affedabit parabolam, quod 
erat demonftrandum. 

Dixi affedabit parabolam , quia non arbi- 
tror hujufmodi lineam a projedis caufatam, 
efle parabolam perfedam, uti plerique hujus 
temporis Mathematici GaliUum fecuti exi- 
ftimant ; Sed efle quid fimile ; Ratio dubita- 
tionis meae eft ; quod non habeat, ex quo ge- 
neretur ; omnis autem parabola originem 
fuam habet ex fedione Coni -, in projedi- 
libus autem nulla Coni fedio concipi poteft, 
quemadmodum in Sciatherico negotio , , ubi 
lux , & umbra circuitibus fuis veros Conos 
fundant, qui deinde Conotomo piano hori- 
zontis fedi omnis generis fediones conicas 
producunt ; Ubi itaque fundamentum Coni- 
carum fedionum deeft , ibi vera; quoque fe- 
dlionum afFediones concipi nulla ratione 
poflunt. Sic in chorda grandiore & ponde- 
roliore , fi ex duabus fiiis extremitatibus fuf- 
pendatur , fblet ilia ob fuum pondus nonni- 
hil inclinari deorfum in medio , ac efficere 
curvam figuram ; qua; nefcio quid parabo- 
licum affedare videtur , nee tamen proprie 
parabola dici poteft , cum fundamento ca- 
reat, quo generetur,videlicet Cono ; Si enim 
vera parabola eflet, non foret ratio , cur non 
etiam hyperbolam Srellipfin, fimilefque fi- 
guras produceret , quarum tamen nulkm in 
hujufmodi effedis, uti nee in projedilibus 
autchordis fpontaneo pondere tenfis, videre 
eft. Quod verb propprtiones imparium nu- 
merorum huic exade quadrent , a pofteriori 
eft i Ciim enim hujufmodi projedilium li- 
near, parabola; fimillimas lint , ita parabolis 
veris, facile applicari poflunt. Eft enim Geo- 
metricis & Arithmeticis rebus ita compara- 
tum , ut Phyficis rebus quibufcunque facile 
applicentur, etiamfi nullum in Phyficis de- 

monftratarum affedionum fundamentum 
fit. 

COROLLARIUM. 

Hinc patet quoque diadromos , qui in 
chordarum tenfarum incitatione notantur, 
non parabolas, ut quidam voluerunt, Mathe- 
snaticas defenbere ; fed nefcio quid parabo- 



R A P H I C U S. qt 

licum affedans , eaprorfus ratione, utde 
chorda didum eft. 

Modcrni Philolbphi ex motu projedilium, 
experientia dodi putant , mobile oblique S>c 
violcnter excufliim in altum, turn in afcenfu, 
turn in defcenfu veram & perfedam parabo- 
lam defcribere,cujus axis lit media liiiea nor- 
malis ex vertice parabolas in fubjedam hori- 
zontalem lineam, quam ordinatim appiica- 
tam Conici Scriptores appellant, deduda; 
qua; uti ordinatim applicatse v^i -n,t, o\ 9-di in- 
filtit , ita totam parabolam bifariam fecat; ut 
adeo afcenfus mobih's per unam parabola; 
medietateni, violentum, per alteram, natura- 
lem motuin lbrtiatur ; ideeque motns totus 
exviolento &naturali conftitutus efle cen- 
featur; putantquetantum mobile temporis 
inlumere in afcendendo , & tantum in de- 
fcendendo , quantum per axim parabola; 
temporis infumeret mobile normaliter & na- 
turahter dilapfum . Ita GaliUws casterique 
ejus fedatores , Gafjendm , Torrkellius , Co- 
vatlerius ; putantque rem fe demonftrare 
pofle in explofione tormentorum ex arte pa- 
rabolica feu ignium projedilium , uti ex fa- 
lientium aquarum motu, qua; omnia para- 
bolam defcribere videntur. Alii putant, hoc 
contingere duntaxat in pyrobolo & aqua- 
rum faltu , declivi motu excuflb ; In Hori- 
zontah vero motu, non tarn parabolam,quam 
figuram quandam ex circuio & redis lineis 
conftitutam efficere arbitrantur. Quicquid 
fit , res non paucas difficultates habet , quas 
hoc loco enodandas duxi , ut quid denique 
fentiendumfit, cognofcatur ; Certum enim 
eft , uti fupra quoque innuimus , Geometri- 
cis principiis, tametfi Phyficis rebus facile ea 
applicentur , ita tamen comparatum efle , ut 
rigoris Mathematici in demonftrationibus 
leges fervare minime poflint , cum fenfibili 
tantum experientia notantur, qua; cumfal- 
lax fit , & fenfus utplurimum decipiat , fieri 
non poteft , ut iis infaliibilis fides adhiberi 
poflit. Sed antequam ulterius rem deduca- 
mus, hoc loco primum vifum eft, demonftra- 
tionem adducere , quam Cavallerius GaliUi 
principiafecutus, ponit, & deinde noftram 
fupponemus,ut quid de utraque fentiendum, 
cognofcatur. 

Caval/erius , uti & Torncellim , parabolf- 
cum projedilium motum demonftraturi , fie 
ratiocinati funt ; Cum duo motus in quclibet 
pr^jedo gravi corpore confiderari poflint, 
naturalis & violentus , normalem verb natu- 
ralis ad Centrum appetat , violentus furfiim 
verfus earn partem , verf us quam grave cor- 
pus oblique impulfum eft , fit ut inde in obli- 
que projedis medius quidam motus, quo gra- 
ve lineam parabolicam defcribit , juxta datas 
imparium numerorum proportiones, per fin- 
gula fpatiorum intervalla , qua; proportioni- 
bus correfpondeant , defcribat; illudque in 
tormento bellico , pyrobolifque demon- 
ftrant. Supponamus itaque lineam T, referre 

tor- 



3 



LIBER PRIMUS 



tormentum bellicum fitu horizonti paralle- 
lum, vel obliquo fitu perinde ell, cujus orifi- 
cium lit T. Globus itaque vi pulvens accen- 
fi , fi nulla gravitate polleret , neque aerem 
refiftentem haberet , reda linea T O baud 
dubie tandem uniformi motu terminaretur 
in Q^ cum nullam , quae ab incepto motu 
earn retrahat, remoram inveniat , at cum in- 
fita gravitate Centrum per normalem li- 
neam appetat , fit, ut ab inchoata. linea O Q^ 
vi gravitatis dimotus globus , mediam quan- 
dam viam fedetur. Sit itaque tempus quo 
globus percurreret O Q_, divifum in qua- 
tuor partes aequales , aequipolleant vero fin- 
gulae partes OH,HM,MR,R Q^ uni mi- 
nuto fecundo ; Certum eft , per fingulas hu- 
jufmodi partes globum uno minuto fecundo 
tranfire ; fi, ut dixi, non effet gravis, nee ulla 
daretur medii refiftentia. Verurn quia gra- 
vitas eum verfus Centrum impellit, ponamus 
gravitatem eo tempore, quo globus movetur 
per O H a linea O Q^globum dimoveri fpa- 
tio linea; O B , quae eit pars linea; normalis 
motus naturalis OX. Pari pado per pun- 
ctum H tranfeat linea H V,parallela ad O X. 
Sicuti etiam per punda M R Q^ducantur 
M R, R n, QY , omnes 5c fingula; inter fe, 
^cadOX aequidiftantes;fitque dimotio glo- 
bi a linea O Q^ mox ubi lineam M R , in K., 
attingit, tanta, quanta eft portio O L in nor- 
mali O X,5c dimotio globi a linea O Q^mox 
ubi lineam R n attigeritin C , tanta quanta 
eft O P portio in normali linea OK; & di- 
motio globi a linea O Q^ mox ubi lineam 
QY attigerit in Y , tanta , quanta eft O X 
normal's ; Ducantur deinde per punda 
OBLPX ad OX normales & parallels in- 
ter fe, S F, E K, Z C, A Y , absque ad O T 
perpendiculares 6c parallels inter fe TA, 
Da,Gr,Nl,HV, MR,Rn,QY. His 




pofitis dimoveatur globus a linea O Q^Jn- 
terim turn conficit fpacium O H , quantitate 
lineae OB, vel H F , quae uti in parallelo- 
grammo O F latera funt oppofita , ita 6c ae- 
qualia funt. Pan pado, interim dum globus 
movetur per H M , dimovebitur gravitatis 
impulfu a linea O M in K, per lineam F K, 6c 
ex K in C , per K C , & ex C in Y per lineas 
normales M R, R n , QJf . Cumque hujus- 
modi dimoti globi ipatia comparata ad per- 
pendiculares fuas, lint squalia fpaciis O B, 



O L, OP, OX, id eft, dum increments velo* 
citatis fumuntur fecundum quantitatem li- 
nearum O B, B L, L P, O X, neceflari6 
fequitur , illas augmentari juxta feriem nu- 
merorum imparium ab unitate continuato- 
rum . Si itaque O B lineam ponamus eflfe 
fpatium unum, erunt B L tria fpatia , L P 
quinque , F X feptem ; vel quod idem eft, 
erit O L ut 4. OP ut 9. & O X ut \6. 
At hoc eodem pado procedunt linea; O H, 
O M, O R, O Q^, vel B F, L K, P C, 
X Y , ipfis aequalia, quia latera funt in paral- 
lelogrammis oppofitaj ergo cum quadratum 
linea; B F fit ut 1 . erit quadratum lineae L K, 
ut 4. & quadratum lineae P C, ut 9. quadra- 
tum demque X Y, ut 16. fietque ut O X, 
ad O P , ita X Y ad P C. & ficuti O P 
ad L O, ita P C ad L K; & ficuti L O 
ad B O, ita LKadB F. Si itaque defcri- 
bereturjuxta punda O F K C Y femipa- 
rabola vel integra parabola A O Y , qua; 
per pundum O tranfiret, 5c per punda A Y, 
latera quoque quadratorum , id eft , linea; 
O Y, P C, L K, B F, vel ex oppofita par- 
te X A, P Z, L E, B S , hifce a?.quales,in- 
traOX,& parabolam A O Y intercepts, 
eandem ad invicem habebunt proportio- 
nem, quam inter fe habent fpatia O X, O P, 
O L, & OB. Globus itaque per punda 
A Z E S O furfum j uti & deorfum per pun- 
da F K C Y delatus , perfedam defcribet 
parabolam, tantumque temporis infumetex 
P in* X naturali motu latus ; iterum, tantuni 
tempons ex Z in E, afcendendo ex A in 
Z , 5c hinc in E , 6c ex E in S , 5c in O, 
quantum temporis infumit ex X in P, 5c hinc 
in L , 5c fie deinceps ex L in B , 5c in O, vio- 
lenter5c verticaliterexpanfus. Iterum, ex 
O in F, 6c hinc in K C 5c Y naturali motu de- 
fcendendo tantum temporis infumet , quan- 
tum ex O in B , 8c hinc in L P , & X , natu- 
rali motu dilapfus. Cum itaque globus quifc 
piam per lineam O X naturali motu dila- 
pfus fpatia OB,B L, LP, PX conficiat, 
juxta numerorum imparium proportionem, 
certeejufdem proportionis legem in fpaciis 
parabola; O F, F K, K C, C Y, utfervet, 
necefle eft, quoderat demonftrandum. 

Atque haec eft demonftratio Cava/krii, 
qua putat fe demonftrare motum projedi- 
lium non aliud, quim parabolam defenberej 
Ingeniofum fateor inventum, fi Phyfica mo- 
tus ratio ei correfponderet, aut ft experientia 
certO fibi conftaret. Verum cum fupri often- 
derimus , mobilis femitam juxta imparium 
numerorum proportionem , necdum Mathe- 
matice efle demonftratam ; certe haec de- 
monftratio , fi pro Geometrica accipiatur, 
nunquam peritis fatisfaciet, cum femper ani- 
mus circa fallaciam experimenti dubius 5c 
anceps haereat . Sed examinemus fingulas 
demonftrationis partes. 

Putat itaque,imb fupponit Cavallerm,mo* 
turn globi ex tormen to, horizontalilitu dire- 
do, 



CENTRO GR APHICUS, 



cto, excuilijincipere ab O, verrice parabola, 
quod omnino dici non pofTe experientia do- 
cet, quae evidentcr totum difcurfum & de- 
monftrationemillamfalfo niti fuppofito con- 
vince, cum globus non mox ac extra tormcn- 
turn exivit,parabolam defcnbere incipiat,fed 
aliquantum rectas Iineas in motus fin impetu 
aftectare videantur,tunc demum in parabolas 
formam incurvctur j Deinde non videtur 
confonum , globum per fpacia temporis as- 
qualia, asquales conncere partes Iineas hori- 
zontalis,uti ipfe fupponit - cum in orani pro- 
jectilimobiliafemper lentius & lentius mo- 
ved videantur, ut ad fenium patet ; Conftat 
etiam , quod quemadmodum in motibus na- 
turalibus velocitas femper augetur , ita in 
violentis Temper minuitur. Ponamus itaque 
orificium tormenti conftitutum efTe in T ; 
globus aliquoufque rectam lineam affectabit, 
quoufque vi imprefla languente , parabolas 
iormam aufpicetur , neque fpacia ilia TD, 
DG,GN,NO, asqualia afliimi pofTunt, ob 
rationem dictam, ciim in T D fpacio, globus 
incitatiori motu feratur, quam in D G , & in 
hoc incitatiori , quam in G N, & fie de reli- 
quis fpaciis; atque adeo prorfus fefe ha*e fpa- 
cia habere debeant,ficuti in linea O X fpacia 
O P, P L, L B, B O, inter fe inasqualia. Nul- 
la itaque ratione dici debet, aut fupponi,glo- 
bum in fingulis asqualibus temporis fpaciis, 
.iequales in linea horizontali conficere par- 
tes, ad arcus parabolas comparatas -, Deinde 
incertum eft , utrum partes parabolse O F, 
F K, K C, C Y, quas partibus O B, B L, L E, 
E X , in linea X O verticali refpondentj eo- 
dem prorfus tempore tranfeant, quo grave 
quodpiam pertranfit partes dictas iineas O X: 
Experientia enim docet,globum aut pyrabo- 
lum mox ut extincta eft vis impreffa,non am- 
plius parabolas femitam tenere , fed recta 
deorfum tendere , & perpendiculari motu 
terram ferire , quod maxime contingit in ul- 
timo motus fui fpatio ; in parabolam autem 
nihil rectilineum cadere poteft ; unde fequi- 
tur luculenter, in ultimo motus fui fpatio py- 
robolum multo incitatiori motu , utpote na- 
turali , defcendere , quam in reliquis fpaciis 
parabolas C K, K F, F O. Cum itaque mobi- 
le in partibus Iineas O X, utpote naturali ap- 
petitu in Centrum latum velocius moveatur, 
quam in parabolas partibus ex violento & na- 
turali compofitis, lequitur neceflario , majo- 
rem in hifce moram quam in illis facere,cum 
& oblique tendant , & refiftentiam turn ae- 
ris, turn violenti motus fuftineant. Quod fi 
experientia nobis conftaret asquaiitas horum 
motuum , certe vel lpfe libenter illis fub- 
fcriberem j fed cum hucufque nullus fit , qui 
experientiam in negotio tot oculorum ludi- 
briis expofito fecerit , certe demonftratio 
certa de iis tradi non poteft, atque adeo Veri- 
tas hujus phcenomeni in profundo adhuc la- 
f et j neque concipi poteft , quomod6 globus 
ex orificio tormenti in O conftituto, tantam 



33 



a linea declinationem fubeat,- ut mox para- 
bolam defenbat O B, ciim,uti fupra dixi,is in 
prima impulfus fui violentia , neicio quid re- 
ctihneum defcribat , donee vi languefcente, 
tandem in parabolam fe conformed Sed, ut 
dicamiquod fentiojexperientiis tnagis verofi- 
mile videtur, fi tormentum horizontali fitu 
conftitutum explodatur, futurum , ut ftatim 
ab cgreflii globus pro impulfus ratione a li- 
nea recta A B non ftatim declinet,fed aliquo- 
ufque propter impetus vim recto tramite fe- 
raturjUti in linea A C apparet; donee langue- 
fcente impetu globum in parabolicum quod- 
dam fiium pondus urgeat, atque ade6 vertex 
parabolas minime in O.uti in prascedenti Fi- 
gura Cava/kritts pofuit, fed in V conftituen- 
dusfit i ex quo deinde pro durantis impetus 
ratione , alterum parabolic latus O S defcri- 
bat ; ubi verb impetu languefcente paulatim 
vis imprefla extinguitur ; turn vero nihil am* 
plius parabolicum , fed prorfus rectihneuni 
defcribit, naturali motu , id eft, perpendicu-. 
lari, terram feriens . 

Sit orificium tormenti A , quod explofiim 
ex A ufque in C nihil parabolicum defcribit. 




ciim globus tangentis A B parabolas partem 
ufque in C;inde verb putaticias parabolas ar- 
cum ufque ad V verticem ejus , & hinc alte- 
rum parabolas arcum ufque in T format , ubi 
deficiente impetus vigore reliquum fpacium 
T S, fub rectas Iineas ratione, portionem tan- 
gentis parabolas B S conficit , aut eidem pa- 
rallelo tramite defcendit : Et licet omnibus 
parabolicum ^uiddam mobile decircinare vi- 
deatur , id tamen vere parabohcum non eft, 
cum tam inprincipio,quam in fine motus glo- 
bi fiat per tangentes parabolas A B & B S ; 
quod abfiirdum eft, cum tangentes parabolas, 
parabolam nifi in puncto tangere non poffint. 
Neque dici poteft, globum ftatim ab egreflii 
tormenti in lineam curvam fenfibilem incli* 
nare; experientia enim docet,globum explo- 
iiim in punctum metas etiam ad ducentos paf- 
fus diftantis,in fine fubinde vix fenfibilem ar- 
cum defcribere; fubinde etiam prorfus fub li- 
nea recta pro ratione velocitatis feu impe- 
tus, juxta vifiialis Iineas femitam, in punctum 
metas tendere j deberet autem globus , ut 
E para? 



3' 



LIBER PRIMUS 






parabolam veram defcriberet,ftatim a primo 
egreflus fui momento de pun&o in pun- 
€tum [ parabolas defcriptionem inchoare, 
quod contra experientiam eft. Sicuti itaqne 
re&ilineum cum curvilineo in motuproje- 
dtilium confunditur,ita fruftra quoque fub iis 
qUifpiam parabolicas rationes qua?rit. Acce- 
cut/quodnujufmodi parabola,uti paulo ante 
dictum eft, nonhabeat, a quo generetur; 
Oranis autem parabola originem mam habet 
ex fed:ione Coni : in proje&ilibus ver6 
nulla fecT:io concipi poteft , quemadmoditra 
in Sciatherica theoria , ubi lux & umbra cir- 
Cuitibus fuis veros Conos fiindant,qui deinde 
pro fciatherici plani ratione omnis generis 
feetiones Conicas producuntjubi itaque Co- 
nicarum fecftionum Rindamentum deficit,ibi 
vera? quoque fectionum affectiones concipi 
nulla ratione poflimt; fi enim parabolam ve- 
ram grave quodpiam violento motu circula- 
tum defcriberet, non efTet ratio, cur non ea- 
dem ratione & circulum , & hyperbolem aut 
ellipfin defcriberet , quorum tamen in proje- 
ctilibus nullum veftigium apparet. Sedut 
Veritas rei luculentius pateat, earn hoc padto 
demonftrandam duxi. 

Sit itaque in pra?fenti Figura linea A X li- 
nea verticalis motum naturalem exhibens, li- 
nea verb AB, lineam horizontalem , juxta 
quam mobile ducitur j fiat deinde arcus ex 




punc"to X defcriptus, &" fit A h linea quoque 
horizontalis A B in aliquot a?quales pedes di- 
vidatur A L M N O P B , lineifque ductis 
perpendicularibus in lineam horizontal A B 
parallelam, nafcenturque fex quadrata inter 
fe a?qualia AQ^, LR,MG *&c. His pofi- 
tis ; Dico , primum in linea motus projecto- 
rum non efle circulum , neque parabolam, 
neque hyperbolen , neque ellipfin. Qubd 
non fit circulus , ita demonftro. Quoniam 
enim triangula AP T, A E V funt fimilia, erit 
E V ad AV i ficuti A P ad T P. Eft autem 
TP pars quinta linea? A P. Ergo & AV, 
quinta pars erit linea? E V. Et quoniam qua- 
dratum EV, vel A L eft sequale redtangulo 
contento, five parallelogrammo fub AV & 
linea A P comprehenfo , E V ver6 aflumpta 
i o partium fit , qualium A V eft 2. erit hujus 
complementum, videlicet linea A P partium 
jo, & tota diameter partium J2. Rurfum, 



quia C G eft tripla A C , ill us verb quadra- 
turn a?quale re&angulo contento A C, atque 
hujus complemento ad diametrura circulii 
eft verb quadratum C G partium 900, & A C 
partium 10, erit ergo refiduum Tegmentum 
partium 90 : tota verb diameter 100 par- 
tium ; eft ver6 eadem quoque 5-2 partium, 
non itaque linea motus AEFGHI eft pe- 
ripheria circuli. 

Sed neque parabola efle poteft. Sit enim, 
fi fieri poflit , linea parabola? , erit itaque ut 
recta A C ad rectam AV, ita quadratum fe- 
miordinata? C G , ad quadratum femiordina- 
t$VE, & ' quia C G eft tripla, E V erit ejus 
quadratum noncuplum ad illud quadratum. 
At vero A C ad A V eft ut 1 o ad 2. hoc eft, 
quintupla ; non igitur ut A C ad A V,ita qua- 
dratum C G ad quadratum U E : ac promde 
linea A E E G , non eft parabola. Sit jam, fi 
fieri poteft,hyperbola ; aflumatur verb hujus 
diameter partium 8, qualium A C eft 10, 8c 
A V. 2. Igitur triangulum rectangulum con- 
tentum fub A V , & latere compofito ex A V 
atque diametro figura? erit punctum 20; trian- 
gulum verb contentum fub A C, atque fub 
latere compofito ex A C , & diametro eju£ 
dem figura? punctum 180. hujus verb ratio 
adilludnoncupla. Eft autem quadratum quo- 
que femiordinata? C G , ad femiordinata? al- 
terius V E quadratum , eb quod latus C G /it 
triplum lateris V E. Cum itaque eandem ra- 
tionemadfehabeant reclrangula fub fegmen- 
tis axis hyperbola?, quam habent quadrata 
femiordinatarum , erit permutando eadem 
quoque ratio rectangulorum fub fegmentis 
axis hyperbola? ad quadrata fuarum femior. 
dinatarum, ac proinde puncta E G in eadem 
hyperbola ; rurfum verb quoniam A O S. 
ARE, funt triangula fimilia & A O quadra- 
tum O S , erit quoque A F quadratum A K, 
&AK partium S, qualium K F eft 20. trian- 
gulum ergo re&angulum contentum A K, 
atque latere compofito ex A K & diametro 
figura?, erit partium <*/ ; rectangulum verb 
contentum A V,& latere compofito ex A V, 
atque diametro ejufdem Figura?,partium 20; 
eft autem ratio <5 r ad 20 minor, quam fit qua- 
drati K F ad quadratum V E. Igitur permu- 
tando non eadem eft ratio rectangulorum 
fub fegmentis axis ad quadrata femiordina- 
tarum, ac proinde puncta E F non continen- 
tur in linea hyperbola?. 

Demum neque ellipfin efle hanc lineam 
motus,itaprobatur.Producatur A in Z,quam 
fecat linea perpendiculars I Z. Ciim itaque 
in L gravitas fiat a?qualis impulfui ; erit I Z 
major omnibus re£hs,qua?ex linea motus ca- 
dunt perpendiculariter ad diametrum A Z j 
ac proinde erit femidiameter Figura?,M verb 
I Z a?quatur femidiametro A Z , oportebat 
verb efle ina?qualem ; non itaque puncta 
A E F G H I in ellipfi continentur. 

Patet itaque ex dictis lineam motus inpro- 
jectilibus nullamex Conicis fe&ionibus de- 

fcribere. 



CENTROGRAPHICUS. 



lcribere. Concludendum itaque eft , lineam 
motus,quam mobile quoddam defcnbit,non 
homogeneo motu procedere , led hetero- 
geneo , id eft , ex raotu redo & circulari in- 
fenfibiliter mixto ; Nam fi proportio motus 
naturalis & violenti juxta numerortini impa- 
rium proportionem cert6 & geometrice no- 
bis conftaret, &veradaretur ejufdem de- 



35 



monftratiojcerte tunc, qu#cunquehucnfoue 
dicta flint , recte fe haberent. Veruntameii 
cum nulla j meoquidemjudicio, verier & 
proximior ad motus rationem demonftran- 
dam proportio affienari poflit , vel hucufque 
affignata f Merit , ilia legitime , uti in omni ne- 
gotio mechanico , uti poterimus i uti in fe- 
quentibus de facto utemur. 



ARTIS COSMOCENTRIC^ 

Sect i o III. 

PRACTICA, 

S I V E 

Utilitates quas ex Cofmocentrica Arte de- 

duci polTunt. 



A P 



U f U N I C U M« 



Quomodo Velockas motus gr avium ad Centrum deter minaripoftt. 



QUamvis in fuperioribus clare often- 
derimus, proportionem motus gra- 
vium ad Centrum, juxta numerorum 
ab unitate imparium incrementum , geome- 
trice demonftrari non poflej quia tamen, hac 
proportione , verofimilior & vero vicinior 
necdum affignata eft, ilia a plenfquefere hu- 
jus temporis Philofophis & Muthematicis 
tanquam vera fiipponitur, Sc in practico ne- 
gotio fine notabili errore , ut poftea videbi- 
tur, adhibetur. 

Hujus itaque di<5tae proportionis adjumen- 
to GaliUm , <Jfylerfennu>< , aliique determinare 
fe pofle putant, quantum lapis quifpiamst 
Xama, Sole & Stellis cadendo ufque ad Cen- 
trum Terras, temporis con.ficiat ; quse tamen 
res utiexiguis fundamentisinnititur, ita quo- 
que nunquam folidam cerritudinem in ani- 
mis fenfatorum virorum parere poteft. Qua- 
re antequarh rem fufiiis aeducamus, neceffa- 
rib nonnulla fupponenda Hint , ut iis pofitis, 
.quid fentiendum ; Lector dignofcere poflit. 
Suppono itaque primo,lapidem five quod- 
libet aliud pondus , in naturali motus mi de- 
fcenfu , velocitatumque incrementis earn 
proportionem fervare , quam nuraeri ab uni- 
tate impares ad fe invicem fervant ; unde 
confequenter fupponendum, motus velocita- 
tem efle in duplicata ratione temporum , vel 
ita fe habere, uti quadratum ad fuas radices. 

Suppono fecundo. Medium per quod gra- 
ve quodpiara decidit , debere efle homoge- 
neum , seque ubique fubtile , nee ullis diffe- 
rentibus impedimentis obnoxium ; grave 
enim per medium limpidum, quietum , tran- 
quillumquevelocius defcendere, quam per 



medium rofcidum, nebulofiim , autcrafu*-* 
ufculo acre oftiifum, experientia doceti 

Suppono terti6;Ponderisquoque cadentis 
conftitutionem cumprimis conuderandam; 
Certum enim eft , <5c experientia docet , glo- 
bum five quodvis corpus fphaericum velocius 
defcendere, quam corpus planum , aut variis 
angulis impeditum; etiamfi pondere aequalia 
fint:Columna quoque fecundum fuam longi* 
tudinem deorfum perpendiculariter delapfiij 
minus temporis in defcenfu confumit,quim fi 
fecundum longitudinem horizontalem con- 
ftituta laberetunquia hoc fitu majorem aeris 
refiftentiaimquam priori pateretuf -Pari pacto 
corpora porofa 5c puraicofa,uti funt fuber 5c 
pumex,aliaque hujus generis innumeraex al» 
to lapfa.non tarn cito motus fui terminum afi 
fequuntur , quam minus porofii 5t folidiori 
compage coagmentata t etiamfi pondere aut 
magnitudine sequipolleant. Neque audiendi 
funt illi , qui dicunt , globum ligneum 5c fer- 
reum feu plumbeum , ex quavis altitudine 
demiffa, sequali tempore ten-am fer ire -, cum 
m Cochlea S. Petri , notabilis altitudinis lo- 
co , contrarium omnino me multiplex expe* 
rientia docuerit. Verum tamen eft,in ioo aut 
200 pedum altitudine vix fenfibil-ter variare* 
fed in notabili altitudine, id quodgravius eft* 
citiusterram ferit ; Siquidemin notabili alti- 
tudme,aeris conftipatioex ponderispremen- 
tis vehementia ade6 tenax eft,ut, nili ponde- 
deris gravitate vix diffindi valeat;kvms ver& 
corpus non recta defcendit,fed hinc mdeflu* 
duat, ftipantisaea-iscederenefcientis robore 
varie agiratum. Qu6d fi in altitudine ioo 
pedum idprseftet aer, quid non prxftabit 
E z ■ in 



3' 



LIBER PRIMUSO 



nut 



in altitudine iooc, 2000, 3000. &c. pedum 

altitudine? His itaque fuppofitis jam videa- 

mus , fi globus quifpiam ex globo Lunas,cae- 

terifquecorporum cceleftium peripheriis de- 

cidere polfit , & fi poflit , quantum temporis 

infiuneret in cadendo. Non ignoro , varios 

n varie hujufinodi tempus determinaffe. Schei- 

temporis" 1 nerus putat , globum quempiam fex dierum 

lapis aLu- tempus conficere in cadendo ex Luna in 

tram Sr- Centrum Terras, fed fallitur; Cum Luna 

rx caden- in Orbe fuo circumlata asquali prorfus motu 

fpacium illud conficiat. Grave verb motu na- 

turali defcendens,non asquali motu,fedjuxta 

numerorum imparium proportionem veloci- 

tatis fuse incrementa acceleret. Qua? propor- 

tio tunc temporis nondum ipfi fuit cognita, 

aliamque motus proportionem forte habue- 

re accelerationi ejus congruam. GaliUm 

emendare volens Scheinerum , tametfi pro- 

pius accedit ad. veritatem , nequeis tamen 

earn attigit ; quid itaque nobis videatur, hoc 

loco aperiendum duxi. 

Problema I. Propositio I. 

Quantum pondu* centum librarum e Ccelo Lu- 
na cadens temporis infumat ufque ad Centrum 
Terr a , dcterminare. 

Q Uppofito itaque grave quoddam veloci- 
^ tatis fuse gradus juxta numerorum impa- 
rium incrementa acquirere, &qubdfpacia 
juxta temporum quadrata crefcant : fit verbi 
gr. globus quidam, juxta GaliUum 1 0.0 libra- 
rum, quifpatio temporis quinqueminutorum 
fecundorum decidat ex alto centum cubitis 
( & hoc fit experientia a GdiUo comproba- 
tum ) dicit, ilium minori tempore 4 horarum, 
termmum fuum,qui eft, ex Luna in Centrum 
Terra* motu fuo conficere. Si enim nolle ve- 
lis,quantum fpacium unius minuti primi tem- 

Eore, quas eft <$o parshoras, conficiat; ha- 
ebis defideratum tempus, fi 100 cubitos 
( quibus dixiinus globum cadere fpacio tem- 
poris quinque mmutorum fecundorum) mul- 
tiplies per quadratum 1 2, id eft , per 1 44. 
quia f minuta fecunda in 12 ducta faciunt 
tfominuta fecunda: quadratum itaque tem- 
poris y fecundorum eft 1 2 , quae uti dixi in 
le du&a , dant 144. hase iterum duc-ta in 
100 cubitos , dant 14400 cubitos , pro tem- 
pore , quo fpacio unius minuti primi cadit in 
terrain. 

Quod fi fcire cupias , quantum dictus glo- 
bus lpacii unius horae curriculo cadendo 
Conficiat j due quadratum 60 minutorum pri- 
morum in paulo ante inventum numerum 
14400 , & prodibunt cubiti , qui equivalent 
.17280 milliaribus, fpacium quasfitum. Si de- 
nique fcire defideres , quantum fpacii confu- 
oaat 4 horarum intervallo; due quadratum 
4 horarum, videlicet 1 <s in 17280, paulb ante 
inventum unius horse fpacium , & prodibunt 
276480 milliaria , quodfpacium majus eft fe- 



midiametro Orbis Lunas ; Eft enim juxta 
Aftronomorum calculum femidiameter Or- 
bis Lunas non nifi 1 96000 milliarium , five 
quod idem eft , 5 6 iemidrametrorum Terras; 
continet autem femidiameter Terras jj 00 
milliaria, unumverb milliare 3000 cubitos; 
Si itaque calculus exade conficiatur,invenje- 
mus , globum a concavo Lunas in Centrum 
Terras decidere minori 4 horarum tempore, 
videlicet juxta GaliUum tribus horis 22' & 
4": Cum enim ex fuppofitione globus tem- 
pore y" ex alto decidat 1 op cubitis , necefTa- 
rio juxta regulam proportionum , trium ho- 
rarum 22' & 4" tempore fpacium conficiet 
1 9 6 000 milliaria five $-88000000 cubitorum, 
quod jpatium aequivalet 56 femidiametris 
Terras. Atque hie calculus cum experientia 
GaliUi apprime confentit; Sed juxta expe- 
rientiam lactam per CMerfennum , multb ad- 
huc minori tempore globus ille ex concavo 
Lunas in Terras Centrum decideret; Cum 
enim experimentum GdiUi ad incudem re- 
vocaflet , globum , quern GaliUws tempore $r 
fecundorum 100 cubitorum fpacium confi- 
cere invenit , multb adliuc majus fpacium vi- 
delicet 180 cubitorum, minori videlicet tem- 
pore 3". 43'". 20" , St non y" conficere inve- 
nit , adeb ut dictus globus juxta obfervatio- 
nem Merfenni intervallum 108 pedum tribus 
prascise fecundis ; & tandem 300 pedes, id 
eft, 1 80 cubitos, f tempore conficiat, quae a 
GaliUt experimento nonparum differunt.Ex 
qua experientia concluditur, globum prasfa- 
tumex Lunaufquein Centrum Terras ca- 
dendo non nifi tempus duarum horarum 29' 
14" infumere. 
■ / 

Problema II. Propositio II. 

£>uanto tempore globus quifpiam, cadendo ex Lu~ 
na in Centrum Terra Jpatium illud , quodfu- 
perficiem inter ejr Centrum Terra intercede, 
/I've quod idem eft, femidi.wittrum Terra,con- 
ficiat, determinare. 

"^TOtandum primb, fub duplici ratione 
-*-^ confiderari pofle motum ponderis in 
Centrum Terras, primb per medium inchoa- 
tionis , ut dum quifpiam per divinam poten- 
tiam e Centro Luna? globum cadere permit- 
teret in Centrum Terras ; feeundb per me- 
dium contkiuationis , utfi globus quifpiam 
per divinam potentiam ex fuperficie Terras, 
in Centrum Terras caderet ; hie enim motus 
uti ex continua velocitatum augmentatione 
multb celerior eft ; ita breviori quoque tem- 
pore fpacium illud femediametri terreftris 
conficit,quam fi immediate ex ipfa fuperficie 
Centro Terras illaberetur ; Utriufque niotus 
durationem hoc loco aflignabimus , ut diffe- 
rentia utriufque motus luculentius patefiat. 

Cum itaque in prascedenti Propofitione 
oftenderimus , plumbeum globum ex Luna 
cadendo in Centrum Terras intervallum 

196000 



CENTROG 

1-9*000 milliaridrum conficere fyatibhora- 
rum 2, 29', 14", a Luna verb ad fuperficiem 
Terra; juxta Calculum Merfcnni fpacio 1 ho- 
rarum 17', r 4'', facile cognbfces , quantum a 
iuperficie Terras ufque ad Centrum , mom a 
Luna ufque in Centrum continuato confi- 
ciat : fi enim motum a Luna ad fuperficiem 
Terras fubtraxeris a motu a Luna ad Cen- 
trum Terra , videlicet 2 horarurh 1 7 , f4> a 
2horarura 29, 1 4" remanebunt i', 20", 18". 
tempus nimirum quod conficit motus a fii- 
perficie Terras in Centrum continuatus. Si 
verb fcire defideres , quantum temporis a fu- 
perficie Terras ufque ad Centrum globus 
'plumbeusdimiflusconficiat ; fupponendum 
primb,lapidem tempore uniusminuti fecundi 
fpatium conficere 1 2 pedum; & r" tempore, 
altitudinem 300 pedum conficere ; quopbfi- 
to, juxta prasdi&as operationes lapis feu glo- 
bus plumbeus femidiametri terreftris fpa- 
cium conficiet 19,76' tempore. 

ProblemaIII. PropositioIII. 

Quantum temporis globus plumbeus infumat ex 
Solisfuperficie y ftetUrumquefixarum, in Cen- 
trum Terr a cadendo, determinate. 

SUpponimus prim6,communi Aftronomo- 
rum traditione Solem a Centro Terras re- 
motum 1 142 femidiametris , quibus fi prasdi- 
cT:as operationis regulas applices , invenies, 
globum,totum fpacium intra CentrumTerras 
& Solis difcum interjecrum undecim horis, 
.1 3', r o'',48" ,conficere,fpatium verb inter So- 
lem & Lunam interje&um, conficere horis 
decern, 5*7', i 2", f 4" ; quae fubductaab nhoris 
1 3 \ relinquunt 1 £',4 3" a Luna ufque ad Cen- 
trum Terrse. Iterum globus fpacium a Sole 
ufque ad fuperficiem Terra; conficiet horis 
1 1, 1 3', 3 8 ', 5-7", quas fubdu6ta de 1 1 horis 1 3', 
f6 ",48'",relinquunti 7", 5- i",pro tempore,quo 
dic-tus globus reliquum itineris a fuperhcie 
Terras in Centrum conficeret. Porrb fi quis 
curiofius nofle defideret , quantum temporis 
didus globus plumbeus a Firmamento ufque 
ad Solem , Lunam. & Centrum Terras infii- 
mat,ei primb fupponendum,Firmamentuma 
Centro Terras , juxta Aftronomorum tradi- 
tionem, remotum 14000 femidiametris Ter- 
ras. Si itaque juxta fuperius traditas regulas 
operatus fueris, reperies globum, totnm lllud 
immenfum fpac um a Firmamento ufque ad 
Centrum nbn nifi 39110ns i^'^t", ?jt'\ $-4"" 
conficere. Spacium verb inter Sblem & Fir- 
mamentum 37 horis 4, 24', 37'", 21 " , & ex 
Sole ad Centrum Terras 1 hora 3 8', 1 7", 20 ", 
33 a Firmamento verb ufcjue ad Lunam 3 9 
noris r 4,5- 8", 30' , & a Luna denique ad'Cen- 
trum Terras 4, 43",2 7 '", $'"i 8c a Sole ufque 
adLunam una hora 3 3', 3 3", r2'",3 9 ' 3 a Firma- 
mento denique ufque ad fuperficiem Terras 
39 horis 19', 36", 74", & lunc ufque ad Cen- 
trum Terras yVW". 



RAPHICUS. 37 

Epilogifmus tctnporis 

J>)uod globus cfuif}>iam plumbeus ex Terra, Lu- 
na, Sdle, Firmamento, ad Centrum ufque inju* 
mit. 

A Terras fuperficie ufque ad Centrum 114s* 
leucarum, ( quarum unaquasque r 000 pe- 
des habet ) fpacium conficit plumbeus glo- 
bus tempore 19', $6' minutorum. 

A Luna ufque ad Centrum 1 96000 milliar. 
fpacium conficit tempore duarum hora- 
rum 29', 14". 

A Sole ufque ad Centrum 3997000 milliar. 
fpacium. conficit tempore undecim hora- 
rum i}',?6". 

A Firmamento ufque ad Centrum Terras 
49000000 milliar. fpacium conficit tem- 
pore 39 horarum 19', 41". 

A Firmamento ufque ad Solem fpacio 37 ho- 
rarum 4', 24" conficit. 

A Sole ufque ad Lunam motu a Firmamento 
contihuato fpacium 1 horas 33', 3 3". 

A Sole ufque ad Centrum Terras motu a Fir- 
mamento continuato conficit fpacium . 

39,17". 

A Luna ufque ad Centrum Terras motu k 
firmamento continuato conficit fpacio 

4'>43"- 
A Superficie Terras ufque ad Centrum conti- 
nuato a Firmamento motu fpacium 3roo 
milliar. conficit tempore r ", 4 '". 
Atque hie eft calculus temporis, quodpon- 
dus quodpiam ex coeleftibus corporibus in 
Centrum Terras lapfum infiimit, fi fecundura 
proportionem numerorum imparium veloci- 
tatis fuas augmentaacquireret ; quern quidem 
juxta experimenta LMerfenni ordinavimus, 
uti patuit. 

CONSECTARIUM I. 

Ex hoc patet , quamfit incomprehenfibilis 
humano ingenio velocitas ilia , qua globus a 
Firmamento lapius, a fuperficieTerras ufque 
ad Centrum 35-00 milliar. fpacium, nonnifi 
f" , ( quas correfpondent fex ordinatis venas 
pulfibus ) conficit. Unde velocitatis hujuC 
modi excefTu multi compulii , ne in abfurda 
inciderent, aperte hujufmodi motum nega- 
runt. Ego certb dico, ex'tanta altitudine, 
velocitatem in tantum increfcere , ut nullum 
fit corpus in rerum natura adeb fblidum, 
quod exceflivum hujufmodi motus impetum 
fuftinere poffit , fiquidem metallicum corpus 
ealoris exi'mpetu fufcitati vehementia lique- 
fa&um , mox refolutum iri nihil dubito. Se- 
cundb , nihil hujus velocitatis motui compa- 
rari pofTe, non miffilium , fpiculorun que eja- 
culationem, non avium , non rotas figuli mo- 
tum , fok) Firmamenti motu excepto , quod 
fpacio 24 horarum periodum fuam conficit; 
cum globus aFirmamento decidens39 horis, 
1 f nimirum horis tardius terminum fiium at- 
tingat,quod eft Centrum Terras ; atque adeo 



E 



ex 



3 8 LIBER PRIMUS 

ex hoc motu Eirmamenti velocitas aliquo 
modo conjiciatur. 

II. 



Cons ect arium 
Collides hinc , quam inefFabilis fit lpiri- 



tualium fubftantiaram velocitas , dum fpa» 
ciura quodlibet , etiam quantumvis diffi- 
tura , quaii in momento conficiunt. Sed 
haec de gravium lapfu fufficiant j quare ad 
alia. 



S E C T I O IV. 



ARS COSMOCENTRICA 



E T EST 



CENTROSOPHIA APPLICATA. 



'■■ 



Caput I. 



IN praecedenti Sectione noftrura de mo- 
ms proportione judicium dedimus ; In 
hac Sectione, ufum 5c applicationem eo- 
mm , quat di&a funt , explicabimus ; Et ta- 
metfi veras & Geometricas demonftratio- 
•nes , res Phyficae Mathematicis applicatse ob 
experimentorum lubricitatem , fallaciafque 
occultas ( materia? conditione fie ferente ) 
exhibere non poffint ; abftrahendo tamen ab 
omni medii reliftentia , & ab omni materia? 
fallacis inconftantia , hoc loco nonnullas de- 
monftrationes adducimus , quibus motus lo- 
calis conditiones , quantum ad Phyficas apo- 
dixes fufficit , demonftretur , ne quicquam 
modernis Mathematicis prsejudicafle videa- 
mur ; quod ut iv/xtdo^^ui fiat, 

Suppono I. In omni motu locali turn na- 
turali, turn violento , velocitatis momenta fe 
habere , uti numerorum ab unitate imparium 
incrementa. II. Spacia five lineas defcenfus 
gravium efle in duplicata ratione diuturnita- 
tum feu tempdram ; five quod idem eft , In- 
crementa velocitatis eandem rationem habe- 
re, quam tempora ad quadratum. 

Pkopositio I. Theorema I. 

Motw per lineam verticalem ejr lineam inclina- 
tam , quorum terminos conjungit linea recta 
■perpendicularis ad lineam hichnatam, inter fe 
funt a: quale s. 

QUando dicimus motus hoc loco fumptos 
«£{Te aequales , non quoad velocitatem, 
fed quoad durationem dictum volumus; cer- 
tum enim eft , tardius fupra planum inclina- 
tum mobilia cieri , quam motu naturali per 
verticalem. Defcendat itaque mobile quod- 
dam per C in D , alteram vero aequale per C 
in A , lllud per lineam verticalem , hoc per 
inclinatam. Determinetur quodlibet in linea 
perpendiculari C E pun&um verbi gratia E, 
a quo ad inclinatarn C A normalis du&a in 
D terminumoftenditlineae C D,fuper quam 
mobile devolutum asquale tempus infumit,ei 



motui, quifjt per lineam verticalem C E; 
quoniam enim triangula ADE, ACE funt 
sequiangula & 
fimilia,erunt an- 
guli A D E & 
A E C aequales, 
nempe re&a & 
EAD commu- 
nis. Sicut ergo 
ACadAE, ita 
AEadAD,un- 
de tempora funt 
sequaliaperAD 
& CD. Mar cm 
Marci alia ratio- 
ne hoc idem ingeniosedemonftrat , ait enim 
impulfum corporam per planum inclinatum 
devolutorum augeri in ratione diftantiae Cen- 
tri cujufcuiique corporis gravis ab hypo- 
mochlio. Sit in figura globus devolutus ex 
A in D , fitque linea hypomoclilii E F, Cen- 





trum gravitatisglobi I, diftantia a Centro I 
& a linea hypomoclilii E F , fit I Z ; erit ergo 
utDI major impulfus, adminorem impul- 
fum D Z , ita motus in A E ad motum in 
A D ; funt enim. triangula inter fe fimilia, 
& confequenter latera analoga , latus qui- 
dem I D , lateri. A C , & E Z, later* 
A E i Ergo ut C A ad E A ita I D , ad 
IZ, & uti A E ad A C , ita I D, ad, 
ZD. 



Pro- 



C E NT R O G 

Propositi© II. Theorema II. 

Mot its per planum minus inclinatum eft vclocior 
mottt per planum magis inclinatum^ in rat tone 
quam habent finus complement i illarum incli- 
nationum. 

VOcamus hoc loco Iineam,feu planum mi- 
nus inclinatum, illud, quod minus a linea 
verticali feu perpendiculari recedit ; planum 
verb magis inclinatum dicimus , quod magis 
a perpendiculari recedit. Hoc pofito ; Du- 
cantur ex pun&o A Circuli ALTR, linear 



RAPHICUS. 



39 




G IH 



AB, AC, AD, AE;fitque linea horizon- 
talis A B , veiticalis A T , leu quod idem elt, 
diameter circuli. Dico, idem mobile, verbi 
gratia , globum O in didtis lineis insqualiter 
moveri, velocius quidem in A E piano, quam 
in A D , & in hoc velocius quam in A C , & 
fie de caeteris i ita quidem ut globus tant6 
femper moveatur lupra planum aliquod mi- 
nus inclinatum velocius, quantb ldpropius 
ad lineam verticalem feu perpendicularem 
accedit ; tanto verb tardius , quantb illud ad 
planum horizontale propius acceflerit,atque 
adeo habere fefe velocitatem in linea incli- 
nata A E , ad velocitatem in linea A D , ficut 
fefe habent finus anguli A T S , ad fimim an- 
guli A T R. Ex pundtis enim contadtus globi 
QJl S , ducantur in T linear normales QJT, 
RT, ST, deinde ex iifdem pundtis conta- 
dtus Q^R S ducantur alis lines ad A T dia- 
tnetrum circuli parallels Q^G, S H, R I, 
quae vocentur lines hypomochlii, & has fe- 
cent globum in pundtis KNVj deinde ex 
Centro globi mobilis ducantur ad lineas hy- 
pomochlii normales * o , o /3 , o y, quia ve- 
rb angulus T S I externus , major eft angulo 
TRH, erit & confequenter angulus yyo 
angulo &yo, major - & latus y o , majus la- 
tere /3 o , quae funt diftantis Centri gravitatis 
globi a hneis hypomochlii. Cum ergo major 
impulfus lit in y o majori , quam in /3 o mi- 
nori Centri gravitatis a linea hypomochlii 
diftantia , erit confequenter in linea A S, hoc 
eft y in piano minus inclinato , motus velo- 



cior, quam in A R linea minus inclinata j li- 
quidem linea hypomochlii V S minorem ex 
globo portionem V X S adimitjqiiam in glo- 
bo linea hypomochlii N R ; unde confe- 
quenter globus in A S ob pra?ponderantem 
majorem globi portionem V Y S velocius 
movebitur , quam in linea A R , ubi linea 
hypomochlii R N globi majorem partem 
minus prsponderantem relinquit. Quod ve- 
rb velocitas motus fit in ratione , quam ha- 
bent funis complement inclinationum , ita 
oftendo. Sicuti fcfe habent S O ad o /3 , ita 
A T diameter ad fubtenfam A S , & uti R O 
squalis S O ad o /S, ita A T diameter ad fub- 
tenfam AR; fed uti A S & A R ad invicem 
fe habent, ita illarum femiffes A L, A M 
finus angulorum APL, &APM, squa- 
lium videlicet angulis ATS, 5c A T R , o* 
paralIelasTS,F L, &TR &P M, &funt 
complementa inclinationis planorum TAS, 
& T A R j ergo uti o y ad o & , ita finus com- 
plementi angulorum inclinationis ad fe invi« 
cem,quod erat oftendendum. 

Propositio III. Theorema III. 

Mohilia ex eodem puncJo devolutaper lineasfub^ 
tenfa* circuli, qua plana inclinata referunt, 
eodem tempore Jpatia fubtenfarum,quo mobilia. 
per diametrum circuli motu naturali deorjum 
labentia, conficiunt. 

Olt circulus B C A G , cujus diameter B A, 
^fiibtenfs verb ex B pundto in circuli peri* 
pheriam dudts,qus plana inclinata referunt,. 




fintBE,BF,BG, BH, BI. Dico eo- 
dem tempore perlubtenfas B E,B F,B G,&c. 
quo per diametrum ejufdem circuli B A, mo- 
bilia motum fuum terminare -, Si enim ex 
pundto A ducantur lines reds AE, A F, 
AG,AK,AY,eruntanguliAEB, AFB, 
A G B , reliqui in femicirculo recti , & con- 
fequenter per Theor. I. Propof I. hujus mo- 
tusBA,.motuiinBE,BF,BG,BH,BI, 
duratione squalis. Pari ratione fiet fi ex pun- 



4 o LIBER P 

&is peripheric BE, FG, HI, per fubten- 
fas E A , F A , G A, H A, I A in A termine- 
tur motus , cum linear BE,BF,FG,BH, 
B I , ad dictas fubtenfas finr normales ; Dico 
itaque motum per fubtenfam B E , sequalem 
efTe ei , qui fit per fubtenfam E A , & qui fit 
per fubtenfam B F sequalis eft ei , qui fit per 
fubtenfam F A , & qui fit per B G asquabitur 
ei , qui fit per G A , ficuti qui fit per B H & 
BI, iis qui fiunt per H A&IA. Ratio eft, 
quia mobile uti per did-tas fubtenfas B E, 
BF, BG, BH, BI, vel e contra per I A, 
HA, GA, FA, E A , in circulum termi- 
nator, ita natura in punctis E, F, G, H, I, 
in breviflimarum linearum , per quas opera- 
tur, extremis, motus a gravitate terminos 
£ios , quos traniilire non poteft , conftituit, 
fftpote quod inter hos terminos & lineam 
verticalem feu diametrum circuli A B mini- 
ma fit diftantia a Centro Terras A ; quia ve- 
ro anguii AIB, AHB, AGB , AFB, 
A E B funtre&:i,eandem habentes bafin A B, 
erunt per i f. /. 4. el. Eudidis in eodem femi- 
circulo B E F G H I A , cujus diameter B A 
verticalis,diftantia videlicet inter B &Mundi 
Centrum. Abeant itaque lineas y. g. B I , ul- 
tra circulum in S, aut T , & lineam B H in 
N , jam contra Centrum irent , quod eft ab- 
furdum; Ergo in pundb's I H G F E, per bre- 
viflimas videlicet lineas natura terminos mo- 
tus a gravitate conftituit, ut in iis per fubten- 
fas, quas terminant, finem fuum confequere- 
tur,quae eft quies, cum mobili, quod per ver- 
ticalem lineam B A , motu naturali , eodem 
tempore confequitur. ergo mobilia &c. 
Quod erat probandum. 

CONS.ECTARIUM, 

Hinc fequitur , motum perpendicularem 
figurae re&ilineae , ad motum inclinatum,efle 
in ratione femidiametri figurae motus adhu- 
jus fegmentum , quod'eft inter Centrum fi- 
gure & lineam hypomochlii. Sit planum 
quodpiam O B a perpendiculari O Z decli- 

nans, fiipra quod 
quodlibet corpus 
decurrat , v. g. te- 
traedron,cubus aut 
pentaedrum ; quo- 
niam verb per ea, 
quae in prima Libri 
hujus Sectione do- 
cuimus , in pyrami- 
de, prifmate , te- 
traedro, Centrum 
gravitatis in feclo 
per Centrum gra- 
vitatis corpore , eft 
P i ducatur linea 
hypomochlii ex N 
in S parallela O Q^ 
& ex Centro gravitatis P ad O Qjiormalis 
# Qi q«£ femidiameter figure diciturj Vi- 




R I M U S 

co motum verticalem in O Qjad motum in 
inclinata O B fefe habere ad invicem , ficuti 
fe habet QJ? femidiameter figurae , ad fe- 
gmentum , quod eft inter Centrum gravita- 
tis P & lineam hypomochlii N'S mterce- 
ptum , id eft , ad PR; Cum enitii gravitas 
movens fit aequalis motui , gravitas autem 
tota feu verticaliter movens ad gravitatem 
moventem P QJn OB, fit ut P Qjid P R, 
erit quoque motus verticals in O Qjid mo- 
tum inclinatum in O B ut P Qjid P R , hoc 
eft , ut femidiameter P Qjid hujus fegmen- 
tum inter Centrum figurae P & lineam hypo- 
mochlii. Pari pa&o moms cubi in inclinato 
piano defcendentis fefe habebit ad motum 
per perpendicularem O Q^ uti femidiame- 
ter figurae cubi K Z , fefe habet ad K L fe- 
gmentum inter Centrum K figurae cubi, & 
lineam hypomochlii N O. Haud fecus pen- 
taedri motus in inclinata linea O B ad mo- 
tum in perpendiculari O Q_, fe habet uti 
T X fegmentum ad T V iemidiametrum 
figurse pentaedri ; ubi & notandum , quod 
qub magis lineae inclinant , five inclinationc 
fua recedunt a verticali O Q^eb portionem 
figurarum extra lineam hypomochlii minus 
ponderare , & confequenter tardius planum 
percurrere ; tanto verb velocius devolvi, 
quantb portio figurae extra lineam hypomo- 
chlii plus ponderaverit ; donee lineae hypo- 
mochlii figuras bifariam diviferit ; quod ubi 
factum fuerit, tunc corpus perfecte q'uiefcit, 
utpote in linea horizontali conftitutum. Pa- 
tet itaque , ex hoc fundamento innumeras 
arcanas rationes ad mechanicam ditandam 
adinveniri pofle ; quae quidem paucis indica- 
ta fufficiant. Qui plura defiderat, is confulat 
Ioannis Marci Marci ingeniofum de motus 
proportione libellum. 

PRAGMATIA. 

Jnjirumentumfacere , quo aqualitates motuum 
quoad durationem exhibeantur. 

"piatCircinus, quern proportionalem vo- 
•*• cant , A B C duobus cruribus in centum 
partes aut pauciores in utroque crure aequa- 
les divifus; deinde fiat regula tranfverfa D, 
cujus extremitas D lateri A C femper ad 
angulos rectos infiftat , fitque regula mobilis 
fiiper latus A C ; referat autem latus A D 
lineam perpendicularem motus aiicujus pon- 
deris deorfum ; A C verb referat planum 
inclinatum, quod deductum cuilibet incli- 
nation* accommodari poffit. Dico regulam 
in D normaliter applicatam referre termi- 
num motus in piano inclinato A C, & pun- 
ctual in S referre motus perpendicularis ter- 
minum , quern pondus perpendicuiariter ca- 
dens eodem tempore attingit, quo in D pon- 
dus devolutum per planum inclinatum A C; 
& eodem tempore in G , quo in F , & in I, 
quo in H attingit -, Cum enim angulus A P S 

fit 



CENTROGRAPHICUS. 



lit rectus , erit per i j-. 1. 4. punetum necefla- 
rioia femicirculo ADS,6c puncfta F & H 



4* 




pariterinfuisfemicirculis AFG&AHI: 
Cum vero in Propof, 3. oftenderimus, has 



efle planis inclinatis breviffimas lincas , qui- 
bus naturaterminum raorus attingat, motuf 
que aequidiurnos efle ad motus qui fiunt in 
perpendiculari A I , erit quoque motul ex A 
in D asquidiurnus motui ex A in S i & motus 
ex A in F ad motum ex A in G , & motus x- 
quidiurnus ex A in H ad motum ex A in I. Si 
enim concipias rcgulam tranfverfam femper 
in latere A C una fui extremitate normaliter 
infiftentem planum decurrerc,& altera extre- 
mitate perpendicularem lmeam H fecare, 
neceflario ex di(5tis confequitur, mobile fupra 
planum inclinatum A C motui iupra perpen- 
dicularem A S aequidiuturnum defcribere. 
Idem confequitur , fi latus A C circini in 
quamcunque inclinationemmagnam aut par- 
vam diducas; partes enim in cruribus equali- 
ter divifa; indicant fpacia, que sequalibui 
momentis mobile in utroque latere conficit ; 
Patet ergo propofitionis fenfus. 



Caput II. 
X>e pendulorum motibus. 

Um pendulorum motus per arcus 1 quocunque peripheric puncto incipiat , a> 



■ quadrantis eodem prorfusfe modo 
^~-* habeant , ficuti motus per plana incli- 
nata, qua? quidem nihil aliud lunt, quam fub- 
tenfae feu chordae , arcus quadrantis fubten- 
dentes ; cumque ille infinite in arcu qua- 
drantis confiderari pofIint,ita pendulum quo- 
que infinita plana nunc magis nunc minus in- 
clinata , vibrationibus fuis percurrere ceiiferi 
debet, de quibus he lint Propofitiones. 



Propositi 



o IV. 



quali tempore recurrunt in ultimum femidia 
metri quadrantis punctum ; neque tamen in 
quolibet puncto agitatum pendulum in linea 
Centri quiefcit, fed ultra hanc excurrit,ufque 
dum multiplici curfuum & recurfuum agita- 
tione peracta , tandem in linea directionis 
quiefcat; Et quoniam pendulum per arcus 
excurrit aut recurrit , continuo minores , ne- 
cefle eft, impulfum in illo afcenfu minui,quia 
nimirum gravitas & impulfus inter femifcen- 
tur, & in defcenfu quidem per eandemli- 
Ultiplices pendulorum motus affectio- 1 neam movent gravitas & impulfus, qui agra 

vitate continuo fluxu nafcitur ; a lines 



a vero 

directionis , quam femidiametrum quadran- 
tis ftatuimus , gravitas impulfui continuo re- 
luctatur; quia nimirum contrarius impulfus 
ab eadem gravitate renafcens tollit partem 
libi equalem , ita ut motus reliquus equalis 
fit exceflui majoris ; quemadmodum enim 
impulfus continub decrefcit iifdem , quibus 
augebatur, increments ; ita velocitas a maxi- 
mo incremento , ufque ad finem motus, con- 
tinuo fit minor. Sit pendulum in A affixum, 
decurrat ex E in N , & ex N in F , & hinc in 



M 

nes leu proprietates fortiuntur. Prima 
eft , omnes diodromos live majores , five mi- 
nores , fpaciumillud , quod intercipit prjnci- 
pium motus penduli , & linea directionis feu 
Centri, equali tempore percurrere. Secunda, 
omnes excurfus & recurfus inter fe effe e- 
quidiurnos.Tertia,omnes diodromos mixtos 
effe ex motu naturah & violento. Quarta, 
omnes diodromos,five excurfus recurfufque, 
tametfi femperminores & minores,equidiur- 
nos tamen efle. Quinta, diverfa pendula efle 
in duplicata ratione temporum. De quibus 
omnibus & fingulis. 

Pendulum ex quolibet puncto ejufdem 
circuli , equali tempore recurrit in fuam fta- 
tionem , feu lmeam directionis aut Centri; 
excurfus verb , recurfibus , in quibufcunque 
arcubus peripheric, equidiurni funt. 

Cum enim motus pendulorum fe habeant, 
ut finus, atque horum intervalla, feu arcus fi- 
nibus intercepti j hec autem intervalla con- 
tinuo fiant minora , in ultimo ver6 femidia- M , & hinc in G, & fie de ceteris j Dico pen- 
metri puncto , intervallo careant , motufque dulum ex E decurrens in N , arcum hunc e- 
contmuo minori a dicto puncto abfint inter- quali tempore decurrere ei , quo pendulum 
vallo i ergo neceflarib pendulorum motus, a ex N decurrit in F , & hinc in M equali tem- 

F pore 




4^ 



LIBER 



pore excurrere in G ; quia cum impulfus in E 
& N crefcant , in F vero & M sequa propor- 
tione mmuant velocitatem motus , erant ve- 
locita*tis momenta ejufdem decremento af- 
qualia, ac proinde velocitas in motu colledhi 
per sequalia decrementa fuo incremento , in 
quietem terminatur ; Quod itaque ex E in 
N velocitate impetus acquintinarcu majori, 
hoc ex N in F in minori deperdit ; Sicuti 
enim in recurfu velocitas continuo & ina?- 
qualiter crefcit , ita in excurfu ; & quia mo- 
tus violentus proportionality decrefcit , fit 
ut hujus decrementa sequentur illius incre- 
mentis, prima mmirum ultimis, eo quod utra- 
quefiant ab eadem gravitate , qua? a princi- 
pio excurfus per linens magis inclinatas gra- 
vitafc Quia ergo fola gravitas minuit impul- 
fum, ntpote aequalibusalineaCentri inter- 
vallis diffiia , ob fimilem inclinationem uti 
squaliter gravitat circulus & arcus inter fe, 
ita ejufdem gravitatis impulfus ; & cum im- 
pulfus contrarius tollat partem fibi sequalem, 
erunt excurfus & recurfus inter fj asquales, 
tempore hoc padto asquato , ut quod excur- 
fus penduli acquifivit impetu naturali in arcu 
raajori , idadimitin afcenfu violentus motus 
in arcu minori. Patet erg6 propofitum . 

COROLLARIUM I. 

Hinc patet , fi pendulum ex E in ultimum 
femicirculi punctum O curreret , motum 
penduli futurum perpetuum ; non enim fo- 
ret major ratio , cur ex E in O ; & hinc non 
recurreret in E, & hinc iterumin O, cum im- 
petus omnino tarn curfus , quam recurfus se- 
quales fint , atque sequale femper fpatium 
dimetiantur. 

Unde nonnulli, caufam, cur pendulum ex 
E currenSyO terminum femicirculi nunquam 
attiogat , examinantes , dum earn intermedii 
aeris refiitentiae adfcribunt , putarunt futu- 
rum , ut fi pendulum moveretur in fpacio 
vacuo , illud uti nullam refiftentiam eflet ha- 
biturum , ita quoqueperpetub motum iri. An 
ver6 in vacuo motus fieri poflit , ipfi viderint. 
Ego fine filvo aliorum judicio,ficuti in nihi- 
lo, quale vacuum eft, nullus ad Centrum re- 
fpecius concipi , neque linea directionis lo- 
cum habere poteft j ita quoque in eodem ni- 
hilo,nihil mo veri pofTe, audad:er affevero. Et 
patet res ciare ex Defin. III. adinitium cano- 
numde Centra gravitatis. 



PRIMUS 

tro K ducantur linea? K I , K C ad tangentes 
T H , CG; quoniam lgitur KHI,KGG 

A^ 

o 



COROLLARIUM II. 

Hinc iterum patet motus pendulorum per 
arcus ejufdem circuli,rationem habere,quam 
finusanguii dupli illorum angulorum , qua? 
complementa funt inclinationis chordarum 
leu fubtenfarum . Sint arcus BDCI& 
B D C , erunt anguli A B I & A B C anguli 
inclinationis chordarum BI &BC, &ho- 
rurn complementa B A I & B A C , ob angu- 
los in I & C retfos. * Tangant erro circulum 
m punc^is I C, linea I H , C G , & ex Cen- 




funt anguli inclinationis planorum , erunt 
anguli HKI,GKC illorum complementa, 
& B A I,B A C ad peripheriam dupli. Quern- 
admodum itaque finus anguli B K I ad finum 
anguli BKC, ita velocitas motus in I ad ve- 
lodtatem motus in C ; Cum enim motus in 
quolibet pundo circuli fiat per lineam tan- 
gentem, erit ratio velocitatis in I & C , quse 
velocitas eft tangentium I H, CG; eftau- 
tem velocitas in I H ad velocitatem in C G; 
uti finus B L anguli B K I ad finum B M an- 
guli B K Ci velocitas ergo in C.B ut finus an- 
guli B K I , ad finum anguli B K C , frnus ni- 
mirum dupli angulorum illorum , qui com- 
plementa funt inclinationis fubtenfarum B I, 
B C. quoderat probandum. 



P R 



OPOSITIO V. 



CMotus per arcm fimiles m<tqualixm circulo- 
rum rationem habere , quam finus illorum ar- 

cuum. 



C Int circuli imequales B L & C M ; Sint 
° autem arcus in circulo majori BD&BF, 
in circulo minori C E, C G inter fe fimiles,ita 
fe habebnnt pendulorum motus ad motum 
ex F in B , ad motum ex G in C, & motus ex 
D in B ad motum ex E in C , ficuti finus illo- 
rum arcuum. Ducantur F K, A I, T B, 
G H linear tangentes ex pundtis contacts 
F D G E , eruntque trianguli A F K , AID, 
A B T , A C G fimiles , & ob iaterum analo- 
giam anguli ad K I B C a>quales,& anguIusA 
omnibus triangulis communis; anguli ver6 
D F C V redfcr. Sicuti igitur F ad D , ita G ad 
E ; & ut F ad D, ita finus arcus F B ad finum 
arcus D B , & ut G ad E, ita finus arcus G C, 

ad 



CENTR. OGRAPHICUS. 



43 



ad finum arcus E C s & permutando, uti finus lociorem efle., mota, in circulo majori ; cum 



arcus F B ad finum arcus G C, ita motus in F 




ad motum in G , & motus in D ad motum in 
E, uti finus arcus D B ad finum arcus EC. 
Motus ergo per arcus fimiles msequalium cir- 
culorum, &c. quod propofitum erat. 

CONSECTARIUM I. 

Hincpatet, Motum in circulo minorive- 



enim motus in B F ad motum in G C , ea ra« 
tione fe habeat , uti finus B G ad finum C V; 
& ita A B ad A C, uti B G ad C V , ob iate- 
rum analogiam, & linea A B major , quam li- 
nea A C; erit quoque linea B G major,quam 
linea C V ; erit ergo motus in linea A B in 
majori fpacio A B major , quam in AC; ac 
proinde in circulo minori velocior erit mo- 
tus, hoc eft,minori fiet tempore, quam in cir- 
culo majori. 

COKSECTARIUM II. 

Hinc iterum colligitur motum circulorum 
efle in ratione fiiorum temporum, quam dia- 
metri ad fe habent duplicatam ; fieuti enira 
fefe habet finus B G ad finum C V, ita motus 
in F B ad motum in G C , & uti B G ad C V, 
ita A B ad A C ; e6 quod motus A B , motui 
B G,& motus A Cmotui C V eft aequalis per 
Thcor. 2. f 'raced. Sed A B ad motum A C , & 
hujus duplum L B ad M C rationem habent, 
quam tempora motus circulorum,ac proinde 
illorum temporum rationem habent diame- 
tri ad fe duplicatam. 



Caput III. 

De ufu & emolument*) di&orum. 



RAGMATIA 



I. 



TdbuUm condere,qud,dato tempore, alicujm pon- 
deris ex quolibet loco ca.de utis , altitudmem co- 
gnofcai , (jr contra, cognita aUitudine iempta, 
quodcadendo impendit, cognofcerepoflis. 

POnamusprimo,juxta obfervationem 
LMerfenni , corpus quoddam in cuden- 
do deorfiim tnum pedum altitudine, 
tempus impendere , dimidium unius minuti 
lecundi. Secundo ponamus ex didtis, veloci- 
tatem cadentis ponderis juxta imparium nu- 
merorum proportionem accelerari . Pona- 
mus Tertib, fpacium per quod pondus devol- 
vitur in pedes , quorum unus in 1 2 poliices 
dividatur; & fex hujufmodi pedes unam per- 
ticam, feu fexapedam, pedes verb hujufinodi 
1 j-ooo , feu quod idem eft 2 j-o decempedas 
unam Leucam gallicam conftituere. Quibus 
fuppofitis , in prima Columna ordine defcri- 
bantur dimidia minuta fecunda ufque ad do, 
ita ut 60 dimidia minutorum fecundofum se- 
quivaleant 3ominutisfecundis. Hifce pera- 
itis in fecunda Columna, ordine defcribatur 
feries numerorum imparium , uti in fubjedta 
Tabula patet. In tertia Columna defcnban- 
tur quadrata temporum ordine naturali , ut 
vides.Inquarta Columna pedes,feu fpacium, 
per quod pondus , dato quolibet minuto fe- 
cundo, autejus diniidio, delabitur. Cum ita- 
que ex fuppofitione, tempore dimidii minuti 
fecundi pondus obfervatum fit conficere 
fpacium trium pedum ; habebunt hi tres pe- 
des primum in Columna locum •> reliquos ve- 



rb ordine numeros hocartificio continuabfs. 
Ducantur hi tres pedes in fingulos numeros 
impares in fecunda Columna ordine collo- 
catos , & e regione in quarta Columna pro- 
duct ordine ponantur,verbi gratia, numerus 
3 . in II Columna fecundo loco pofitus , du- 
ctus in fe , producit 9, qua? e regione ponan- 
tur in fecundo loco quartan Columna? ; Ite- 
rum 3 ducantur in proximum fequentem fe 
quinarium numerum , & produdtum 1 5- e re- 
gione y in quarta Columna deponantur.Por- 
rb 3 denique in 7 in II Columna pofitum nu- 
merum ducantur , & produclum 21 e regio- 
ne in quarta Columna ponantur , & fie in in- 
finitum Tabulam continuare poteris, feraper 
ternarium numerum ducendo in omnes or- 
dine in II Columna pofitos impares nume- 
ros , & producla e regione producendorum 
in quarta Columna eollocando. Quinta Co- 
lumna hoc artificio componitur. In quarta 
Columna junge fecundum numerum, 9 vide- 
licet ad primum , in V Columna, videlicet 3, 
& habebis 1 2 , qua? repone fecundo loco 
V Tabula? e regione 9.. Iterum 1 j- in IV Co- 
lumna adde paulb ante produ&o numero 1 2, 
& habebis 27, qua? ponantur in V Columna 
poll 1 2 e regione 1 j-jporro 21, qui eft quartus 
numerus in IV Columna, addantur 27 tertio 
in V Columna , & provenient 48, queme re- 
gione 21 in V Columna repone. Hocpa&o 
procedesinreliquis ordine numeris, numeros 
in IV Columna femper jungendo numeris 
paulb ante produdis in V Col.& habebis Ta- 
bulam ufibus tuis con?ruam,uti fequitur. 



44 



LIBER PRIMUS 
T A B U L 



A 



Ex qua, quantum quodlibet pondm fyacii conficiat, cognofcttur. 



Minu- | 
ta fe- 
mife- 
cumla. 


N"ume- 

ri lm- 

pares 

motus 

acce- 

lerati. 


Qua- 
drata 
Tem- 
po- 
rum. 


Aggre- 

gata 

nume- 

rorum 

in pe- 

dibus. 


Aggre- 
gata pe- 
dum ex 
IV Co- 
lumn. 


1 "pro 5 pedtbus. 


Minu- 
ta fe- 
mife- 
cun- 
da. 


Nume- 

ri lm- 

pares 

motus 

acce- 

lerati. 


Qua- 

drata 
Tem- 
po rum. 


Aggre- 

gata 

nume- 

rorum 

in pe- 

dilius. 


Aggrega- 1 
ta pedum 
ex IV Co- 1 
lumn. 


I. 

a 
1 

ii 
2 

ii 

3 

// 
4 

5 

6" 

n 
7 

8" 

9 

io" 

ii 

12 

13" 

i4 

if" 

i (J" 

i/ 

17 
1 8" 

19 

2o" 

a 
21 

i' 
22 

2 3 

24 

2f 

2tf" 
27 
2 8" 
29" 
30" 


II. 

I 

3 
7 

7 

9 
1 1 

*3 

17 
17 
19 
21 

23 

*f 

27 
29 

3 1 

33 

ir 

37 
39 
41 
43 

47 
47 
49 
71 
5"3 
77 

J" 7 
79 


III. 

I 

4 
9 

1* 
27 

3* 
*49 

64. 

81 
100 
121. 
144 
169 
195 
227 

2f6 

289 
324 

3*1 
400 

441 

484 

5-29 

576 
62$ 
676 
729 
784 
841 
900 


IV. 

3 
9 

17 
21 

27 
33 
39 

47 
fi 

5*7 
*3 
*9 
75" 
81 
87 
93 
99 

IO7 

in 

117 
123 
129 

*3f 

141 

147 

if3 
179 

1*7 
171 

177 


V. 

3 


I. 

It 

3 1 

3*" 

33 

34" 

35" 

3*" 

37 

38" 

39" 

40 

42' 
43 

if 

44 

47 

4* 

47 

48" 

49 

5-0 

1/ 
fi 

'< 

72 

73 
74" 

77 

*'i 
7* 

it 
57 

sr 

59" 
60 


II. 
61 

*3 
*7 
67 
6 9 
7i 
73 
75 
77 
79 
81 

83 

87 
87 
89 
91 
93 

95 

97 
99 
101 
103 
107 
1 07 
109 
hi 

113 
117 

117 

119 


III. 


IV 

183 

189 

197 

201 

207 

213 

219 

227 

231 

2 37 

243 

249 

277 

261 
267 

*7 3 
279 
287 
291 

297 

3°3 
309 

3*7 
321 
327 

333 
339 
347 
37L 
377 


V. 


9<5i 


2883 


12 


1024 


3072 


27 


1089 


3267 


48 


1176 


34*8 


77 


1227 


3*77 


108 


129^ 


3888 


147 


1369 


4107 


192 


1444 

I$"2I 


4332 


243 


47*3 


300 


1600 


4800 


3*3 


i<S8i 


7043 


432 


17*4 


7292 


f07 


1849 


7747 


788 


1936 


7808 


67S 


2027 


*Q77 


76% 


2116 


6348 


8*7. 


2209 


6627 


972 


2304 


*9I2 


1082 


2401 


7203 


1200 


2fOO 


7700 


1323 


2501 


73°3 


I4f2 


2704 


81 12 


1787 


2809 


8427 


1728 


29Ifj 


8748 


1877 


3027 


9078 


2028 


3135 


9418 


2187 


3249 


9777 


23f2 


3 3*4 


1 01 02 


2f23 


34 3i 


10473 


27OO 


3^00 


10810 



EX- 



CENTROGRAPHICUS. 

EXPLICATIO TABUL/E. 



45 



Prima Columna hujus Tabulae , dimidia 
unius fecundi minuti, qualium 1 20 unum mi- 
nutum primum faciunt , oftendit ; unde duo 
quilibet'fe ordine fequentes nuraeri fimul 
fumpti , unum minutum fecundum faciunt, 
adebque tota Columna , quae 60 dimidia fe- 
cunda continet, 3 o minuta continere cenfea- 
tur. Arque haec funttempora, quibus fpatia, 
per quae pondus quodpiam delabitur , men- 
iurantur. 

Secunda Columna continet numerorum ab 
unitate imparium feriem , de quibus inprae- 
cedentibus fuse a&um eft , & cuilibet men- 
fiirae aptari poflunt , dato in prima Columna 
tempore , ut fi uno femifecundo minuto pon- 
dus cadat per fpacium unius pedis, hoc finito 
fequenti femifecundo cadere cenfeatur per 
tres pedes , & femifecundo tertio per quin- 
que , & femifecundo minuto per 7 , & fie de 
caeteris. Tertia verb Columna oftendit qua- 
drata temporum,five aggregata pedum,quos 
pondus dato tempore conficit i ut fi pondus 
primo femifecundo cadat unum pedem , Se- 
cunda femifecundo cadat tres , qui additi ad 

1 dant 4 aggregatum pedum , quos pondus 
conficit 1 & 2 femifecundo, & eft quadratum 
fecundi minuti femifecundi. Verum utalio 
exemplo proportions rationem oftendere- 
mus , hoc loco ordinavimus I V Tabulam, in 
quo ordine ponuntur pedes , juxta obferva- 
tionem Merfenni , qui invenit, tempore unius 
femifecundi minuti pondus quodpiam confi- 
cere fpacium trium pedum regiorum ; Unde 
duobus femifecundis minutis neceffarib con- 
ficiet fpacium 9 pedum regiorum, &• tribus 
femifecundis fpatium 1 j pedum , & fie de 
caeteris. Tabula V nihil aliud monftrat, quam 
aggregatum pedum, quos conficit pondus 
quoddam tempore in prima Columna cor- 
refpondente ; v. g. fi pondus quodpiam uno 
femifecundo cadat tres pedes , conficiet id 

2 femifecundo fpacium 1 2 pedum , quia in 
IV Tabula 3 & 9 conjundta faciunt 1 2.quem- 
admodum fi uno femifecundo pondus confi- 
ceret fpacium unius pedis, id conficeret 3 pe- 
des altero femifecundo , ad quos primus pes 
jundtus facit4, quadratum videlicet duorum 
femifecundorum, uti in fecunda & tertia Ta- 
bula patet, & omnia ex ftru&ura Tabulae pau- 
16 ante indigitatae fat fiiperque elucefcunt. 
Aggregata itaque numerorum in I V Co- 
lumna pofitorum, iidemprorfus numeri funt, 
qui in Tabula V h 3 enim ad 9 jun&a dant 1 2, 
qui fecundum in V Columna locum obtinet; 
if verb 9 & 3 in IV Tabula fimuljunda, 
dant tertiunyn V Columna numerum 27; 
quern eundemhabebis ,• fi 1 f junxeris ad 1 2, 
qui immediate praecedit 27. Pari pa&o fi 2 1 , 
1 r,9,3. in unum junxeris, proveniet48,quar- 
tus in VCol.numerus.qui idem emergit ex ad- 
ditione 21 ad2 7 ,unainV Col.fede Fupenor. 



Reliqui itaque ordine fequentes numeri fi- 
mul aggregati dant numerum pedum , quos 
pondus conficit , femidiametrorum in I Co- 
lumna pofitorum correfpondente tempore. 

E X E M P L U ML 

Si velis fcire, quantum fpacium pondus alf- 
quod conficiat ex certa quadam altitudine 
deje&um tempore 1 o" femifecundorum, five 
quod idem eft f" ; vide quis numerus in fe- 
cunda Columna 1 o femifecundis refpondeat, 
& invenies 1 9 pedes conficere; pofito tamen 
uno femifecundo pondus decidere per fpa- 
tium unius pedis ; fi verb juxta CMerJenni ob- 
fervationem uno femifecundo' tres pedes 
confecerit , & fcire velis , quantum fpacium 
conficiat tempore 10 femifecundorum, id 
eft 5-",tunc vide in prima Columna numerum 
1 o , & invenies in I V Columna correfpon- 
dentem 5-7 , qui indicat fpacium , quod dato 
tempore trajicit pondus. Si verb aggrega- 
tum omnium pedum, quos per 1 o femifecun- 
da confecit pondus, habere defideres,omnes 
ordine numeros ufque ad 3 , primum in Co- 
lumna V numerum addes , & provenient 
300, quern eundemin V Tabula eregione 
10 femidiametrorum correfpondentem re- 
peries. 

Porrb fi per experientiam deprehenderes,' 
pondus aliquod fpacio unius minuti fecundi 
conficere 6 pedes , juxta hanc experientiam, 
Tabulam obfervationis habebis hac indu- 
ftria: Ponantur in primo ordine minuta fe- 
cunda , deinde numeri ab' unitate impares; 
tertio numerum primo loco in tertia Tabula 
pofitum due in 3 , videlicet in fecundum 
Col. 1 1, numerum imparem, & habebis 18; 
deinde due 3 imparem videlicet y intf , & ha- 
bebis 30, quemfubi8 pones ; rurfusductf 
in 7, videlicet in quartum imparem numerum, 
& habebis 42, & fie femper in omnes ordine 
impares numeros 6 duces, &fumma dabit 
quaefitum , prout Tabula oftendit in decern 
tantum femifecundis exhibita . Hoc padro 
dato tempore & fpacio , per quod grave 
quodpiam decidit , nullo negotio Tabulas 
condere poteris. Sed qui ftrucluram praece- 
dentis Tabulae intellexit , in reliquis aliis in- 
finitis condendis nullam reperit difficulta- 
tem. 

PRAGMATIA II. 

Continuatio TabuUpraceclenlis in infinitum], 

Cj I velis quamcunque Tabulam continuare 
V in infinitum, ita procedito : Multiplicabis 
quadrata Cafuum in ultimum numerum in 
Columna contentum , & habebis quaefitum. 

E X E M P L U M. 

Si velis fcire , quantum cadat lapis tempo- 
re 6 o ' , aut 1 20 fecundorum dimidiorum , id 
eft , bis tanto tempore , quanto tempore 60 
F 3 femi- 



4 6 



LIBER PRIMUS 



femifecundis aut 30'' cadit;fic age : cum enim 
ultimus numerus Columnae quintae (it 1 08 1 o, 
hunc duces in 4, id eft , in quadratum binarii 
numeri , quod quadratum in tertia Columna 
e regione 2 continetur, & habebis 43400, 
numerum pedum, per quos di&us lapis cadit 
tempore 60" aut 120 femifecundorum,id eft, 
uno minuto primo.Iterum fi velis fcire, quan- 
tum cadat ter tanto tempore, quanto cecidit 
per 60 femifecunda ; tunc iterum multiplica- 
bis ultimum in quinta Columna numerum 
1 08 1 o per quadratum ternarii in Tertia Co- 
lumna contentum , id eft , per 9 , & prove- 
nient 97290 pedes, fpatium quaefitum. Porr6 
fi fcire velis , quantum cadat quater tanto 
tempore, quanto cecidit 60 femifecundis; 
multiplicetur quadratum quaternarii in Ter- 
tia Columna contentum, videlicet 1 6 in ulti- 
mum Tabulae quintae numerum , videlicet in 
1 o 8 1 o, uti prius, & habebis 172960, fpatium 
pedum quaefitum ; & fie in infinitum proce- 
dendo , ii quadrata ordine naturali in Tertia 
Tabula contenta , femper in ultimum quin- 
tal Tabulae numerum duxeris , dabit produ- 
(Stum femper numerum pedum, tantb femper 
majorem , quant6 quadratum , numero id 
conftituente,majus eft. Verbi gratia, fi fcire 
velis , quanto tempore fpacium fexagies ma- 
jus conficiat , quam illud , quod conficit 60" 
femifecundis; tunc duces quadratum radi- 
os do, id eft, 3500 in ultimum quintse Tabulae 
numerum 1 08 1 o , & habebis 173 1 6000 , fpa- 
cium pedum, quod tempore 3600 femifecun- 
dorum lapis conficit, quae divifaper 15-000 
pedes,tot enim unam leucam conficiunt,con- 
ftituunt n^, leucas, quas lapis quifpiam 
conficiet,quarum 1145" femidiametro Terrae 
sequantur. Minuta itaque dimidia fecunda 
3600 per do divifa, exhibebunt nobis tem- 
pus horarum 2- 2 ~ , quo lapis conficeret fpa- 
cium 1 1 s^ij leucarum. 

COROLLARIUM. 

Ex hifce patet , quomodo calculare poflis 
tempus , quo lapis quifpiam ex ccelo Lunae, 
Solis , Jovis , Saturni , Firmamento caderet. 
Quae cum ex exemplis hie declaratis fatis fu- 
perque conftent , & nullo negotio calculari 
poffint , iis, quibus majus otium eft , compu- 
tanda relinquo. 

§. IT. 

Quomodo inveniendum fit fpatium , quod ultimo 
minuto lapis quifpiam conficit. 

Cj I fcire velis , quantum fpatii conficiat la- 
^ pis quifpiam ultimo minuto femifecundo 
motus fui y pofito lapidem conficere totam 
altitudinem 43200 pedum 60" minutis aut 
120 femifecundis, quae uni minuto primo 
sequivalent ; Sic age, quaere in Columna mi- 
Butorum femifecundis , numerum 1 20, 6c vi- 



de quis impar numerus ei correfpondeat , Sc 
invenies 239 , quem'fi per 3 multiplies , ha- 
bebis 717 pedes, fpatium quaefitum,quodul- 
timo minuto femifecundo conficit. Cum ve- 
rb taediofum fit , femifecunda in Tabula con- 
tinuare , nullo paene negotio invenies fubito 
quemvis imparem numerum hac induftria; 
numerum femifecundorum propofitum du- 
pla, & a duplato unitas ablata dabit quaefi- 
tum, Exempli gratia : Sit aflignandus nume- 
rus impar,trigefimo minuto femifecundo cor- 
refpondSns ; dupla 30 & habebis 60 , a qui- 
bus fiiblata 1 . relinquet 5*9 qui eft irapar nu- 
merus quaefitus , 30 femifecundo correfpon- 
dens. Si iterum veiis fcire 1 20 femifecundo 
quis numerus impar refpondeat , a duplato 
hoc numero 240 fiiblata unitate relinquet 
239, numerum imparem quaefitum . Item fi 
36 00 minutis femifecundis , quae 30 minutis 
primis aequivalent , numerum imparem cor- 
refpondentem defideres , dupla 3600 , & ha- 
bis 7200, numerum imparem quaefitum , uni- 
tate fubtra&a , id eft 7 1 9 9 ; non fecus quem- 
libet alium numerum datis minutis femife- 
cundis reperies. Hos impares numeros,fi per 
numerum imparem unius minuti femifecun- 
di tnultiplicas, dabit tibi fumma pedes , quos 
in ultimo minuto femifecundo conficit lapis. 
Dabo aliud exemplum. Si vehs fcire cafum 
unius horae ; 3600 quadratum 60 duces in ca- 
fum unius 1', videlicet 7200; &prodibunt 
2/920000 perticae, id eft , 1 5-5-460000 pedes, 
quaefitum unius horae cafum ; hujus , ultimo 
minuto fecundo, cafum fi fcire defideres,duc 
numerum imparem 1 4 3 9 9 in huic correfpon- 
dentem unitate minorem , cafu femifecundi, 
unius horae , quern & duces in 3 , uti didtum 
eft, & habebis 43197 pedes, quaefitum cafum 
ultimi femifecundi. 

CONSECTARIUM I. 

Cum violentus motus earn rationem ta- 
metfi inverfamhabeat, quam gravium motus 
ex alto deorfum , uti f upra oftendimus ; Col- 
liges inde , haberi facile pofle longitudinem 
fpaciorumin acre, quam fcloporum , fagit- 
tarum, aliorumque quorumcunque miffilium 
motus conficiunt ; ad hoc enim cognofcen- 
dum, nihil aliud requiritur,nifi tempus aequa- 
le,quo,dic"ta,motum fuum finiunt. v. g. fi 10" 
tempore conficiat lapis quifpiam ex alto la- 
pfus,fpaciuni longitudinis 300 pedum:miflile 
vero quoddam tempus infumat pariter 1 o" 
fecundis , inferes fpacium trajectum pari pa- 
d:o efle 300 pedum longitudinis. 

CONSECTARIUM II. 

Hinc patet quoque , quomodo fingulo- 
rum miflilium fpatia exacta ratione definiri 
queant, comparando motus horum cum mo- 
tibus fecundum naturam,five quod idem eft, 
quomodo motum projedtilium violento mo- 

ta 



las hie apponendas cenfuimus. 



Pragmatia 



CENTROGRAPHICUS, 47 

B , tempore f, 6", & fi mota fuerit ex S in T, 
ppndus cadat ex B in D , tempore pariter 
S ', 6"> minutorum ; & fi mota fuerit Terra ex 
T in V , id eit , tres arcus A O portiones 
defcripferit , lapis ex D in E interim fpacium 



t\i difcufTorum, ad naturalium motuum men- 
furam , & ad Geometricas leges reducere 
poffis; quarum operationum ne in quoquam, 
curiofo Leclrori defuiffe videremur , iionnul- 



III. 



Cognofcere , qualem lineato defiriberet globus 
plumbem ex Lun& fuperficie cadens m Ter- 
ram , fuppofito Terra motu diurno circa pro- 
prium axem. 

CI Terra , juxta Coper nici fententiam perpe- 
^ram conceptam, circa axem mota , 24 ho- 
rarum fpacio curfum fuum conficeret , pu- 
tant Lyncei , lapidem non per lineam reclam 
cafurum in Centrum Terrs , fed per femicir- 
culum , & quod totUs aer uniformiter circa 
Terrain rapiatur. Qua? fententia , cum mul- 
tas abfurditates involvat , earn hie refutan- 
dam duxi : Primb enim , hie motus fieret vel 
a fuperficie aequatori terreftri correfponden- 
te , vel a fuperficie paraileli , five minoribus 
circulis congruis , vel denique juxta Polos 
terreftres fecundum axem ; priori fane mo- 
do in piano sequinoctiali defcriberet heli- 
cem$ fecundo eandem hebcem, fed circa 
Conum conipIicatam,uti poitea oftendemus; 
tertib lineam re&ara ; ergo femicirculum mi- 
nime defcribere poterit. Secundb, ciim fupra 
oftenderimus , motum acceleratiOnis fieri 
juxta numerOrum imparium proportionem, 
fieri non poteft , ut hujufmodi motus exhi- 
beatur, li femicirculum defcriberet, imo mo- 
tus fieret , motui accelerationis prorfus con- 
trarius. Tertib fequeretur,motum hujufinodi 
eundem motum exhibere , quem motus Lu- 
naein fuocirculo , atqueadeo tfograduum 
fpacio , quod Luna in fuo circulo exhibet, 
idem fpacium conficeret fex hqris iapis deor- 
fum dilapfus, quod contra fuppolitionem no- 
ftram eft ; Cum lapis a Lunse fuperficie cadens 
intermedium fpatium non nifi duabus horis 
8c 29' conficiat , uti fupra demonftravimus. 
Primb itaque oftendemus , qualem lineam 
defcribat lapis ex fuperficie Terra; in Cen- 
trum cadens , pofito, fed non conceflb, Ter- 
rain moveri circa axem fuum. Ducantur diias 
lineae AC & CO, quarum utraque reprae- 
fentet femidiametrum Terra; , hse duae linear 
angulum intercipiant 6. grad. 22. min. Si 
itaque linea A O ponatur , radius 1 00000 
partium , erit juxta Tabulas finuum necefla- 
rio fubtenfo A O 1 1 1 7 8 ; dividatur enim ar- 
eus A O in 5- partes sequales , cujus unaquas- 
que unum gradum cum 1 6' comprehendat - 3 
linea verb A C dividatur in 2 5- partes, hoc 
pacto , ut prima A B fit 5 ' T > five unam partem 
conftituatex2f partibus: Secunda B D 3. 
Tertia 5-.Qu.arta 7. Quinta 9. dueaturqueex 
Centro C per fingiilas partes , arcus : Hoc 
pofito fiet , ut cum Terra mota fuerit ex A 
in S , pondus eodem tempore cadat ex A in 



^ y Jr 




conficiat ; & Terra pertingente ex V in X> 
lapis fpacium conficiat ex E in F , & venien- 
te Terra ex X in O , lapis ex F in C fpacium 
conficiat, aequali temporis intervallo , vide- 
licet /, 6" . 

Lapis itaque ex puncto A , in Centrum 
Terras circa axem fuum motae , lapfus , non 
lineam redfcam nifi in Polis cadendo faciet, 
fedquohbet altero Terraepundto defcribe- 
ret lineam curvam A B D E F C. Ita accele- 
rationis proportio juxta imparium numero- 
rum rationem fervaretur , proportioque du- 
plicata temporum , quae motus Lunae in arcu 
A O menfurat. 

Si verb pondus eloco a Centro Terrae 3 26 
femidianietris terreftribus remotolaberetur, 
tunc illud fex liorarum fpacio pervehiretad 
Centrum , & linea cams hoc cafu lineam for- 
maretnon remotam a femicirculo , pofita ta- 
men proportione duplicata3 rationis ; fi verb 
proportio foret,ut finus verfus ad arcus, tunc 
perreciuni fiib data altitudine femicirculum 
defcriberet : Extra verb hanc diftantiam de- 
fcriberet helicem, fi altitudo 325 femidiame- 
tris Terrx foret major. Quse omnia ex prss- 
diclis facile concludi poffunt. 

CON- 



48 



LIBER PRIMUS 



CONSECTARIUM. 



Patet itaqueex di&is, demonftrationem 
GaliUi de motu lapidis femicirculum defcri- 
bente.pofito Terra; motu diurno circa axem 



facit ad aftruendum Terra: motum , motus 
cadentis lapidis ex carchefio navis'currentis 
in eundem locum, in quern cecidiffet, immo- 
ta nave , cum hunc effe&um lortiatur lapis in 
omni motu progreffivo , five quis curru , live 
curfu agitatus lapidem in altum projiciat,five 



fuum , minime fubfiftere, neque ulla ratione j Terra quiefcat five moveatur ; Sea quoniam 



inde motum Terra; concludi polfe , utiiiar 
bitrantur , qui Terram , veiit nolit , in circu- 
los nimis auda&er agitant. Neque quicquam 

» ' C A P U 

T>e Tendulorum ufu in rebus 

PRAG-MATIA I. 

Altitudines rerum metin ope pendulorum. 

Sit Exempli gratia chorda , cui lampas 
alligata per tholum deducatur in infe- 
riorem templi partem, & defideret quif- 
piamfcire altitudinem tholi a terra; Initru- 
clium prius habeas oportet filum unius pedis 
cum plumbo : quo comparato , fie operare : 
Nora quot vibrationes chorda unius pedis 
faciat , interim dum chorda agitata unam vi- 
brationem facit ; & invenio v. g. minorem 
unius pedis chordam o&o vibrationes facere, 
ideft,o£ties currere &recurrer,deum chorda 
major femelcurr it &recurrit. Octo itaque 
vibrationes in fe duces , id eft, quadrabis , &z 
habebis 64, altitudinem tholi ad lampadis 
terminum qusefitam ; quibusfijunxeris alti- 
tudinem a termino chordae majoris ad fuper- 
ficiem pavimenti, habebis totam altitudinem} 
Cum enim fupra oftenderimus , motum pen- 
dulorum effe in duplicata ratione temporum, 
nece!Tari6 fequitur , o&o tempora qua; fllum 
minus , o&ies fuo cuilu recurfuque menfu- 
rat, in fe ducfta, affignare altitudinem. 

CONSECT A R IUM I. 

Hmc fequitur, ex 
Tabula hie appofita, 
quarumcunq; rerum 
altitudinem nullo ne- 
gotio menfurari pof- 
le, folius pedalis fili 
fublidio ; fi enim re- 
pereris filum tuum ad 
unam chorda; longio- 
ris vibrationem fexies 
currere & recurrere, 
dabit tibi in fecunda 
Columna numerus e 
regione 6 in prima 
Columna , altitudi- 
nem qusefitam , vide- 
licet 36 pedum j fi de- 
cies recurrent , habe- 
bis altitudinem 100 
pedum : Si vigefies, 
400; fitrigefies, 900; 
fi denique quadrage- 



Vibr. Akit. 



I 
2 

3 
4 
S 
6 

7 
8 

9 

10 

1 1 
12 

13 
14 

if 
16 

*7 
18 

19 

20 

71 



I 

4 
9 
16 

2? 

3* 

49 

64 

81 

100 

121 

144 

169 

196 

225- 

25" 6 

289 

324 

361 

400 

441 



Vibr. 
22 

23 
24 

2f. 

26 
27 
28 
29 

30 
31 
32 

33 
34 
35" 
3<* 
37 
38 

39 

40 

fo 
(So 



Akit. 
484 
5-29 

T7<S 
62? 
676 
729 

784 

841 

900 

9<5i 

1024 

1089 

u?6 

I22J* 
1295 
I369 

1444 
I 5*21 

1600 
25*00 

3600 



hujus experimenti rationes & caufas alibi fu- 
se demonftravimus , fupervacaneum efle ra- 
ms fum , hie eadem repetere, 

T IV. 

ad GeometriamJpeBa?itibus. 

fies cucurrerit & recurrent, habebis altitudi- 
nem 1 600 pedum, tametfi vix chordam repe- 
reris tanta; longitudinis. 

CONSECTARIUM II. 

Si verb nofTe defideres,quot nam vibratio- 
nes unius pedis filum ad datam quamvis alti- 
tudinem faciat ; accipe quemcunque qua- 
dratum numerum , & ejus radix dabit quasfi- 
tum. V.G. defideret qviifpiam,quot vibratio- 
nes chorda minor faciat , interim dum major 
chorda longa 3600, unam vibrationem facit: 
Extrahe ex 3500 radicem , & habebis 60 
vibrationes in chorda minori quarfitas. Sit 
chorda tanta; longitudinis, quanta eft diftan- 
tia Centri a fuperficie Terra; , videlicet, 
1^97^000 pedum , qua; femidiametrum Ter- 
ra; referat , & nolle velis , quot vibrationes 
charda 1 pedis faciat , interim dum unam 
chorda femidiametri Terra; a;qualis confi- 
cit: Extrahe a 16975-000 radicem quadratam, 
3c habebis qua;fitum. videlicet 4120* 600 
vibrationes. 

P R A G M A T I A II. 

Aliam Tabulam confiruere , ut longitudinibtte 
chordarum exhibitis , cognofcatur , quantum 
temporis , id eji> quot minutis fecundii jingula 
chordarum datarum vibratmtcs durCnt. 

/ ft k Abula hsec ita conftruitur : Ponantur in 
•*■ prima Columna, ordine , minuta lecun- 
da, quoufque volueris , v. g. 60, quibus in fe- 
cunda Columna' fuccenturiaburitur quadrata 
temporum refpondentium; qua; quidem nul- 
lo negotio habentnr , cum fecunda ordine in 
fe dudta ilia exhibeant ; adeoque prima; Co- 
lumna; numeri mini aliud monftrdnt , quam 
radices quadratorum in fecunda Columna 
defcriptorum.Tertia Columna continet lon- 
gitudines chordarum in pedibus , quarum vi- 
brationes oftenduntur durare tanto tempo- 
re, quot e regione in prima Columna illis mi- 
nuta fecunda correfpondent : Conftruitur 
autem hujus Columna; Tabula eo, quod fe- 
quitur artificio . Supponimus autem prim6 
filum trium pedum cum dimidio unam vibra- 
tionem 



CENTROGRAPHICUS. 



tionem conficere tempore unius minuti fe- 
cundi j unde hie numerus tanquam funda- 
mentum totiusTabula? merit6 pnmum m ter- 
tiaColumna locum obtinet ; ex hujusenim 
multiplicatorum in fecunda Columna nume- 
rorum , & multiplicatorum in prima Colu- 
mna numerorum (eoW)do,quo docebimus) 
aggregato, iummae in tertia Columna exhi- 
bebuntur, utiinexemplovidebis. Prim6 ^ 
in tertia Columna , primus numerus , ductus 
in fecunda? Columnar numerum fecundum, 
id eft, in 4, dat 1 2, quibus li adjunxeris 2 , fe- 
cundum in prima Columna numerum , pro- 
dibunt 1 45 fecundus in tertia Columna nu- 
merus, id eft, longitudo chorda? , cujus lingu- 
lar vibrationes feu diadromi durantduobus 
fecundis. His pofitis formantur ha? propofi- 
tiones , quarum unaquaeque duas operatio- 
ns habet : prima operatio fit per multi- 
plicationem 3^ in II Columna; quadra- 
ta limpliciter fine numeris fractis ; altera fit 
permultiplicationemfrac"torura , utifequi- 
tur. 

Propositio I. 

Longitudinem chorda invenire , cujus finguli 
diadromi tribus fecundis durent. 

Sic age, due i\ in 9, id eft,primum in tertia 
Columna numerum 31, in tertium fecun- 
da? Columna?, videlicet in 9, & habebis 29^ j 
his adde aggregatum 1 & 3, videlicet 4, five 
quod idem eft productumex multiplicatione 
medietatis numeri ternarii il , r in totum , cu- 
jus medium eft , & habebis 31^ chorda? lon- 
gitudinem qua?fitam ; uti Tabula docet. 

Propositio II. 

Longitudinem chorda reperire , cujus fingult dia- 
dromi quatuor fecundis durent. 

*"\Uc numerum 31 in 1 6 quadratum in II. 
" L/ Col. quartum, & habebis 48 , iterum 
multiplica medietatem numeri quaternarii, 
id eft, 2 , in totum, cujus medium eft, videli- 
cet in 4, & productum 8 junge 48 paulo ante 
invento numero , & habebis yd , longitudi- 
nem chorda? qua?fitam. 

Propositio III. 

Longitudinem chorda reperire , cujus unius dia. 
dromus duret quinque fecundis. 

~\Uc rurfus 31 in j- fecundorum quadra- 
tum, id eft, in 25-, & habebis 7 j- ; deinde 
due medietatem numeri quinarii 21 in totum, 
cujus medium eft , id eft in $■ , & produ&um 
junge 7 s paul6 ante invento numero , & ha- 
bebis %7\ longitudinem chords qua?fitam. 
uti Tabula docet. 



4? 



Propositio IV. 



Longitudinem chorda invenire , cujus unus dia- 
dromus duret fex fecundis. 

T^\Uc rurfus 3^ in fex fecundorum quadra- 
-■-'tum, id eft, in 3d , &produ&o io8jjun- 
ge produ&um 1 8 ex medietate numeri fena- 
rii , videlicet 3 in totum , cujus medium eft, 
videlicet in 6 refultans , & habebis 1 26 lon- 
gitudinem chorda? qua?fitam. 

Propositio V. 

Longitudinem chorda reperire, cujus unus dta- 
dromus duret fept em fecundis . 

TPVUc 3 1 in 7 fecundorum quadratum , id 
-■—'eft, in 49 , & huic produclio junge pro- 
ductum 24^ ex medietate numeri ieptenarii, 
id eft, yi in totum hujus, id eft, in 7 , & habe- 
bis 17 1 5 longitudinem chorda? qua?fitam. 

Propositio VI. 

Longitudinem chorda, reperire , cujus'unus dh* 
dromus oflo fecundis duret. 

n\Uc 31 in 8 fecundorum quadratum , vi- 
-■-^delicet in 6\ & habebis 1 9 2 , & deinde 
due medietatem octonarii iterum in 8, ejus 
totum , & fummam 3 2 junge 192, aggrega- 
tum enim 224 dabit qua?fitum. 



Propositi 



VII. 



Longitudinem chorda reperire , cujus finguli 
diadromi 9 fecundis durent. 

P\Uc 31 in 9 fecundorum quadratum 81, 
- L '& habebis 243 ; cui fi junxeris \6 pro- 
dudtum ex multiplicatione medietatis nove- 
narii 41 in totum fui , id eft, in 9, fummamque 
habebis 283 pedum longitudinem chorda? 
qua?fitam. 

Propositio VIII. 

Longitudinem chorda reperire , cujus finguli dia- 
dromi decern fecundis durent. 

r\Uc i\ in 10 fecundorum quadratum 
J -^ 1 00, & habebis 300 , cui productum ex 
medietate denarii in 10 totum, id eft fo, jun- 
cl:um dat 3^0, longitudinem chorda? qua?fi- 
tam. 

Hoc pacto 1 1 fecundorum quadratum 
121 duclumin i\ , & huic jundhim produ- 
(ftum ex medietate undenarii in 11 totum, 
videlicet 60, dant 42 1\ longitudinem chor- 
da? qua?fitam. Haud fecus in omnibus ordine 
fecundorum quadratis per 37 multiplicandis, 
& jungendo ei produdto ex medietate nu- 
meri in ipfum numerum , quern fecunda mi- 
nuta referunt, procedes , donee totam tabu- 
lam confeceris, quam hoc pacto in infinitum 
produces. 

G Nota 



5 



o 



LIBER PRIMUS 



Nota Lector , primam operationem fieri, 
multiplicatione 3^ in quadrata fecundorum, 
quae in fecunda Columna continentur , fim- 
pliciter fine numeris fradtis, liquidem fracto- 
rum computus in fecunda operatione pera- 
gitur; de quibus te primum monendumdu- 
ximus, ne nos in calculo minus fincerepro- 
cefliffe cogitare pofles. 

SEQUITUR TABULA. 

Radices. Quadrata. Longit.chord.in ped- 



I 


I 


3* 


% 


4 


14 


3 


9 


3*» 


4 


itf 


*<* 


S 


25- 


871 


6 


3* 


125 


7 


49 


171s 


8 


64 


224 


9 


81 


2831 


i<* 


100 


3f° 


11 


121 


483; 


12 


144 


f04 


*3 


169 


5" 5-1^ 


14 


196 


(58(5 


ir 


22f 


787^ 


*6 


2f6 


89*$ 


17 


289 


IOIli 


18 


314 


1099^ 


19 


3*i 


1253! 


20 


400 


1400 


21 


441 


I 5'43i 


22 


484 


1(594 


23 


5-29 


iSyii 


24 


f7<* 


201(5 


2y 


<J2J- 


21875 


2d 


676 


23<5<5 


27 


729 


25715 


28 


784 


2744 


29 


84I 


2 943* 


30 


900 


315-0 


40 


i<5oo 


$-<5oo 


So 


2fOO 


875-0 


60 


36OO 


I 2(5 00 


70 


49OO 


i7ifo 


80 


(J400 


22400 


90 


8l00 


2835*0 


100 


I OOOO 


35-000 


5-00 


25-0000 


875*000 


IOOO 


I OOOOOO 


35-00000 


5-000 


2f000000 


875-00000 


OOOO 


I OOOOOOOO 


35-0000000 



1 00000 1 0000000000 3 f 000000000 
1 000000. 1 000000000000. 15-00000000000. 

Id eft ,• fi 1 0000000 leucis feu femidiame- 
tris Terras 18299 longa foret chorda , ilia 1 1 
dies faceret unum diadromum , dum unius 
pedis chorda faceret 1 000000. 

USUS TABULE 

Tabula haecnon poteft fervire ultra 30" 
minuta j cum enim chorda huic correfpon- 



dens fit 3 1 5-0 pedum , fieri vix poteft , ut talis 
in fublunari Mundo altitudo aflignan poflit, 
ex qua chorda dependere queat. Hinc ad 20 
numerum , cui refpondet altitudo 1400 pe- 
dum, ufus efle poflet , cujufmodi mons Picus 
in Canariis Infulis,fi perfofliis effet, aflignare 
poflet ; fed cum & hoc fhfficile fit ; hinc Ta- 
bular hujus ufus ad 1 5- minuta fecunda folum- 
modo ufiii efle poteft . Exempli gratia , fi 
nofle cupias,quanta efle debeat chorda quae- 
piam , quae unum diadromum conficiat,dum 
interim chorda 3^ pedum 1 5- efficit diadro- 
mos ; quaeres numerum 1 5- in prima Colum- 
nar in tertia Columna correfpondens dabit 
quaefitum, chordam videlicet 7877 pedum 
altitudinem. Hoc pac-to 1 o dabunt chordam 
3 5- o pedum , & fie de caeteris. 

Numeri ver6 , qui ultra 3 o minuta in Ta- 
bula ufque ad 1 000000 continentur , mon- 
ftrant tantum , quanta chorda quaepiam efle 
debeat , quae unum diadromum efficiat, dum 
interim tripedalis chorda efficit 30.40. 5-0. <5o. 
80.90. 1 00. 1 000. 1 000000. Quaeritur itaque, 
quanta chorda efle debeat, quae unum diadro- 
mum conficiat, dum interim chorda tripedalis 
facit 1 000000. Dico , hanc chordam eflede- 
bere 1 5-00000000000 pedibus longam, qui in 
leucas refbluti dant 1 0000000 leucas , hae in 
femidiametros terreftres, quarum una 1145: 
leucas continet, refolutae dant 18299 femi- 
diametros terreftres , atque adeo fpacio 1 1 
dierum conficeret unum diadromum ; Et uti 
chorda multis parafangis fuperat Firmament! 
altitudinem , ita vibratio quoque, feu motus 
chordae, 11 dierum fpacio pera&us non plus 
fenfibilis foret , quam incrementum herba- 
rum ; Accedit, quod pondus, quod chordam 
tendere deberet, multis vicibus totam terre- 
ni corporis molem excedere deberet, ad earn 
protendendam -, Chorda verb 12 pedum, 
diametrum habere deberet , ut pondus fufti- 
neret , alioquin proprio pondere difrumpen- 
daj quae omnia ratiocinio Mathematico de- 
duci poflimt . Accedit chordam pondere 
quocunque praegravatam , diadromis fuis 
non femicirculum, fed femiellipfin defcribe- 
re , pondere videlicet chordae annexo , fua 
gravitate chordam ultra femicirculum exten- 
dente; unde pondus paulatim plus &plus 
pro chordae inclinatione gravitans , necefia- 
rio aliquam Sphaeroidem feu ellipticam de- 
fcriberet , quod tamen non fieret , fi pondus 
catenae ferreae annexum eflet. 

Pragmatia III. Aftronomica. 

Chronometrum , quotlminutiftimas horarum 
partes afiignet , confiruere. 

"^T Erao Aftronomornm nefcit , quanti ex- 
-*-^ a&a horarum, earumque minutiffima 
divifio in praxi Aftronomica momenti fit , ut 
proinde nulla alia in re mag is laboraverint 
cceleftium rerum menfores , quam ut horo- 

logium 



CENTROGRAPHICUS. 



5* 



logiumquoddam, quod minutiffimas hora- 
rumpartes exhiberet,inveniret,quod quidem 
confequi non potuerunt ; hoc autcm fola 
unms fili tripedalis ope abunde fieri pofTe, 
hoc loco demonftrabimus . Accipe filum 
triuni pedum cum dimidio , pondere fuo 
probe mftructum ; hocenimjuxta Merfenni 
obfervationem curfu recurfuque fuo precise 
tempus unius minuti fecundi explebit, id eft, 
« minuti primi , feu T soo unius hore. Excel- 
lentiflimus verb Medicus & Mathematicus 
Joannes CMarcut OMarci in uf um rei Aftrono- 
mica; perpendiculum afTumit quinque digi- 
tonun & paul6 plus ; hujus enim unam vi- 
brationem exaction pulmi arterial refpon- 
dere comperit, adeo ut, cum unius horse fpa- 
cio arteria pulfus edat 485-0, totidem & per- 
pendiculum vibrationes conficere cenfen- 
dum fit : Quoniam vero hie motus velocifli- 
mus ob circuli exiguitatem minus eft diutur- 
nus , fufficit , illud , quoadufque motus per- 
pendiculi uni minuto fecundo fit sequalis, 
producere ; quod quidem perpendiculum 
ita productum , erit sequale- perpendiculo a 
Merfenno conftituto 37 pedib. uni fecundo 
menfurando aptum : Sed & hujufmodi per- 
pendiculum , propria obfervatione & expe- 
rientia,hacinduftria conftitues. Accipe quod- 
libet perpendiculum aliquantulum produ- 
ctius , eoque agitato, vide, quot curfo-recur- 
fus , /patio unius quadrantis horse faciat ; re- 
pererifque 300". id currere & recurrere. 
Colliges itaque inde fpatio unius hore id 
currere & recurrere i2oo es . quod nolle de- 
fiderabas. Quomodo vero hujufmodi filo, 
motus ftellarum menfurandi fint,fuse tracta- 
tum vide in Almagifto novo doet iflimi Patris 
Ioannis Baptifta Riccioli , ubi qusecunque circa 
hoc negotium defiderari poffunt, reperies. 

Sed omnibus hucufque ab ingeniofis Arti- 
ficibus inventis horometriis palmam prseripit 
novum horologii genus non ita pridem in- 
ventum, quod folius fimplicis penduli vibra- 
tione , non horas tantiim, fed & quadrantes, 
minuta prima, & quod amplius minuta fecun- 
da exacte demonftrat. Et uti id pulchrum 
fane ranflimumque inventum eft , ita dici vix 
poteft,in quantam admirationem omnes fpe- 
ctatores,dumpendulum veluti perpetuo quo- 
dam motu agitatum vident , rapiat , accedit 
quod in exadta temporum menfura fiderum- 
que motibus exacte obfervandis nihil com- 
Eiodius,fecurius,exceIlentiufque ab Aftrono- 
mis defiderari poflit s Verum cum hujus fa- 
bricam ufufque ample in Noflro It'merario 
Hetrufco defcripferimus , eo Lectorem re- 
mittimus. 

Pracmatia IV. Geographica. 

JNum Longitudines locorum reperiri pofiint ope 
fili ChronometrL 

TVT On defuerunt ex Modernis , qui hujus 
■*-^ ope fili, longitudines locorum invefti- 



gari pofTe,fibi perfuaferunt; & hoc pacto ne- 
gotium inftitui polfe putant. In ipfo momento 
difceflus ex portu obfervetur per Aftrola- 
bium hora diei precise , deinde eodem mo- 
mento,quo navis recta in Orientem , vel Oc- 
cidentem dilcedit, vibrationes inftrumenti 
numerandse , pofito, illud 1 200 curfo-recur- 
fus tempore unius horse conficere ; Si itaque 
rectp tramite , & sequali vend impetu , navi 
promota, inveneris curfo-recurfus ininftru- 
mento factos efle 2400 , colliges navim duas 
horas abefle a portu ; fi 3600, tress {14800,' 
quatuor horas abefle a portu , & fie dein- 
ceps . Verum qui praxin banc penitius di£ 
cuflerint , facile videbunt , conliftere mini- 
mepofle, quod tarn lubrico , &inconftanti 
fundamento nititur ; prefupponitur enim 
hoc loco motus navis temper uniformis & 
sequalis volatus , quem vix ad unam horam 
obtinere fe poffe , ob ventorum inconftan- 
tiam •& varietatem , fancte mihi affirmant 
Nautse . Alteram eft , quod iftiufmodi ar- 
tificium , nullum fuccemim habere videa- 
tur , nifi tunc , quando navis Rhombum 
Notozephyrium tenet , id eft , recta in Or- 
tum vel Occafum tendit. Accedit , vibratio- 
num numerandarum difficultas , cum vix 
fieri poflit , ut tot ac tanre vibrationes, 
nifi fuccenturiatis fibi operatoribus , ad 
duas auttres horas fine errore aut pertur- 
batione peragi queat , oculis ad tantas minu- 
tias paulatim , cum fummo tsedio caligan- 
tibus . Cum itaque negotium hoc in praxf 
fumme tsediofum , & innumeris erroribus 
ob clamores & tumultus nautarum obno- 
xium fit , prseter fupra infinuatas difficul- 
tates ; id in negotio Geographico adhi- 
bendum minime cenfeo . Verum de his 
exactius in Noftro Concilio Geographico dif- 
fertum fuerat , quod fi furto non fubdu- 
ctum fuiffet , forfan non indigna huic ne- 
gotio rite peragendo Lector in eo repe- 
riret. 

Pragmatia V. Medica. 

Differential pulfuum arterU reperire ope fili 
Chronometri. 

~P Iat primo Inftrumentum , eo , qui fequi- 
^ tur,modo,& induftria. Fiattigillum AB, 
cujus fuperiorem fuperficiem in quotcunque 
partes sequales divides. V. G. in centum aut 
yo ■, tigillumque hoc,divifum flipra fulcimen- 
turn C D ita affiges , ut loco dimoveri non 
queat ; pes quoque fulcimenti plumbo coa- 
gmentatus ftabilitatem Inftrumento , ne 
vel minimum vacillare poflit, inducat. Hoc 
preftito , accipe chordam ejus tenuitatis, cu- 
jufhiodi in cheli minori , minima effe folet, 
hanc per foramina A & B in extremitatibus 
tigilli facta ita transfiges, ut affixis in utroque 
extremo chordae E & F ponderibus , chorda 
pro libitu prolongari aut abbreviari poflit, & 
G a habe* 



52 



LIBER PRIMUS 



habebis inftrumentum paratum ; cujus ufus 
hie eft,qui fequitur. Exploraturus itaque pul- 
fuum arteriae difFerentias , quaere prinaam vi- 
brationem , quae uni pulfui arteriae pro eo 
tempore respondeat, quod affequeris, alter- 




utram chordae extremitatem prolongando 
vel abbreviando; fi enim pulfus velocior me- 
rit , chorda abbrevianda erit , fi tardier, pro- 
longanda , & hoc pacto precedes , donee vi- 
brationem chordae invenias pulfui arteriae 

Erorfus asqualem , quae fit v. g. A F vel B E; 
sec enim erit penduli longitudo , cujus una 
vibratio aequatur uni pulfui , quam diligenter 
notabis hac induftria : In fuperiori chordae 
parte quae A B comprehenditur, infere chor- 
dae gemmam feu nodum ita ftricte , ut non 
nifi aegre promoveri queat, & hanc gemmam 
promove fupra primum divili tigilli A B gra- 
dum , quadragefimum in R , ea cautela , ne 
A B chorda in prima fui longitudine dimo- 
veatur. Si itaque altero die pulfus differen- 
tiam fcire defideres , tunc prolongando vel 
abbreviando chordae alterutrum extremum 
in tantum promovebis, donee earn penduli 
longitudinem fortiaris , qua uria vibratio uni 
pulfui arteriae refpondeat; quo praeftito vide, 
quern gradum gemma in tigillo abfeindat ; 
haec enim erit differentia pulfuum inter ho- 
diernum & hefternum diem quaefita. 

Exempli gratia : Sit Chordae B E longitu- 
do, quae vibratione fua unum arteriae pulfum, 
hominis in fanitate optima conftituti , adae- 
quet , & gemma quadragefimum gradum in 
R fignet ; poftero verb die denub tentas pul- 
fum, & invenis eum velociorem ; unde chor- 
da B E abbrevianda eft in tantum , donee u- 
nam abbreviate chordae vibrationem , uni 
praecise pulfui refpondere reperias ; quo fa- 
cl:o vide , quern in linea tigilli A B gradum 
gemma fecet s ponamus autem ex abbrevia- 
ta chorda gemmam una. ex R in G promo- 
tam feu retroactam , ubicum 3 ogradus ab- 
feindat , concludes differentiam pulfus prio- 
ris & pofterioris diei effe 1 o , id eft 1 o gradi- 
bus velociorem : Si verb pulfus pofterioris 
diei fuerit tardior, tunc chorda A E prolon- 
ganda eft, donee aequalitatem vibrationis 
chordae cum pulfu inveneris , & notandum 



infuper, quern in linea tigilli gradum gemma 
abfeindat , & invenies v. g. earn in r o gradu 
fubfiftere; inferes igitur , differentiam pul- 
fus efle iterum 1 o,id eft, pulfum prioris diei a 
pofterioris diei pulfu tardiorem effe 1 o gra- 
dibus. Haud fecus in aliis procedes. 

Appendix. 

De chordarum harmomcomotu. 

Cum chordarum in inftrumentis muficis 
motus, ea prorfus ratione fehabeat,qua pen- 
dulorum motus ; hinc nonnulla in Mufurgia 
fuse tradtata repetemus , ne quicquam ad 
Centrofophiam necefiarium omififfe videa- 
mur. 

Notum eft quotidiana experientia , chor- 
das, quibus inftrumenta mufica inftrui folent 
incitatas,non fecus acpendula ultra citraque 
currere ac recurrere , donee in media dire- 
dtionis linea quiefcunt veluti in Centro flio, 
quod appetunt, eadem prorfus ratione ac la- 
pis in centrum Terrae conjeclus , non ftatim 
ac centrum attigit,quiefceret,fed ultra citra- 
que vibratus in tantum violenti motus reci- 
procationes proportionali diminutione & 
decremento continuaret, donee tandem in 
Centro conquiefceret. pari pa&o A B chor- 




da extenfa violenter tractaque in E, recurret 
inF, & hinc in G, & hinc recurret in H, & 
ex H in I, & hinc tandem in K veluti centro 
quiefcet. Idem igitur faciet quod pendu- 
lum fiiblatum in E recurreret in F, & hinc 
in G, & hinc in H, & hinc in I , & tandem in 
K quietis centrum . Ex hifce fequitur 1 o ' 
diadromum chordae maximum eodem tem- 
pore totum conficere fpacium,quo minimus, 
aut intermedii, arcufque tarn E F maximum ; 
quam I K minimum,caeterofque intermedios 
aequidiuturnos fore. 

Cum enim violentia & impetus, quo extra 
lineam quietis A B trahitur chorda A B in 
E tanto major fit , quanto fpacium diadromi 

EF 



CENT-ROGRAPHICUS. 



E F eft Iongius , hinc ilia quoque tanto velo- 
cius fpacium F G percurret , quantb diadro^ 
mi prirai inteicapedo major eft. Unde ne- 
ceflario reliquos ordine diadromos aequidiu- 
turnos efle patet ; cum, quantum ipfis dece- 
*dit ea longitudiue , magnitudine , & impetu 
diadromorum , tantum accedat ad brevita- 
tem fpacii, quod iis conficiendum eft , atque 
ade6 diadromorum Iongitudo ad tempus lit 
in proportione inverfa, Ex. grat. fit chorda 
A \\ quae confkiat i oo diadromos, faciatque 
unum pedem primo diadromo E F; &c cente- 
fimam partem pedis ultimo , id eft centefimo 
diadromo I K.Dico primum diadromum E F 
centies velociorem efTe centefimo , cum hie 
centies lentior fit , 8c minus violentus quam 
primus, utpote proximus quieti. Patet itaque 
rationem numeri vibrationum chordarum 
efle inverfam ad earundem longitudinem. 
Utrum vero in punctis diadromos terminan-* 
tibus chorda quiefcere dici poflit, fuse difce- 
ptavimus in Mufurgia noftrafol. 428. Utrum 
quoque qualicunque tandem induftria in no- 
titiam numeri diadromorum pervenire pofli- 
mus , fuse ibidem traditum eft. 

CoNSECTARIUM HaRMONICUM. 

Ex di&is patet , univerfa; Muficse ratio- 
nem hi/ce noftrisprincipiis inniti. Cum enim 
fonus quilibet componatur ex tot acuminis 
& gravitatis gradibus , quot diadromorum 
reflexorum pundta funt > quibus toties auris 
tympanum , dato aliquo tempore , a com- 
u moto aere percutitur •, luculenter patet tam 
fbnos , quam confbnantias diflbnantiafve 
omnes nihil aliud efTe praeter varios motuum 
aeris ad aures appellentHim numeros , ner- 
vo^imfpirituumqueacufticorum ope ad ani- 
mum ufque delatos. V.G.Si auris tympanum 
duodecies aliquo dato tempore feriatur , fo- 
nus tunc auditus ex 12 acuminis gradibus 
componetur -, animaque per potentiam fiiam 
auditivam multo fe aliter hifce 1 2 gradibus 
affici , quam quolibet altero percuflionum 
numero fentiet. Rem exemplo declaremus: 
Sintduae chordae A B,C D. quarum A B duo- 
decies, &CD fexiesaeremvibrationefua 
percuflerit , illaeque eodem tempore eadem- 
que duratione aurem ferierint , anima necef- 
fario fentiet confbnantiam , quam Ocl:avam 
vocant , fub dulpa vibrationum proportione 
confideratam. Quoniam enim , ut fe chorda 
A B ad chordam C D, & 6 vibrationes aeris, 
ad 1 2 j ita itfc habent ad invicem motus ae- 
ris tympano auficulari innati. Hi autem duo 
motus fi fint in dupla proportione , ergo 8c 
in dupla proportione motus aeris in tympa- 
no erit : Id eft , dum chorda C D fexies cur- 
ret & recurret, chorda A B duodecies curret 
&repurret; Diapafon itaque five O&avam 
percipi neceffe eft : cum chorda A B duplo 
celerius moveatur, quam chorda C D, ex 
fupra pofitis principiis. 



53 



CONSECTARWJM II. 



Hinc patet omnium confbnantiarum,diflb- 
nantiarumque genefis.Qucmadmodum enim 
ex unitate omnes emanant numeri, ita^x 
unifoiio omnes numeri harmonici, five con- 
fonantiae diflbnantiaeque.Exemplum demus; 
Tendantur duae chordae aequalis crafHtiei 8c 
longitudinis eodem pondere, vel verticillo 
ita intendantur , ut utraeque ad invicem uni- 
fonum fo nen t.Cer rum eft ex praecedentibus, 
quod ficuti iefe habet chorda ad chordam, & 
pondus ad pondus intenfivum chordae,ita fcfc 
habeant vibrationes ad fe invicem ; quoniam 
itaque chordae funt aequales , eae aequali tem- 
pore aequales vibrationes perficient. Toties 
igitur curret 8c recurret A B,quoties C D.Er- 



HB 



-10 



gounifonum percipi necefle eft , cum neutra 
alteram velocitate fuperet. At fi alterutram 
CD bifariam fecueris , v. g. C D in G, & 
G D ad A B incitaveris , tunc cum A B ad 
G D, vel C G, fit dupla, Diapafon five Octa- 
vam nafci necefle eft •> Cum G D vel C G du- 
plo velocius moveatur , quam A B. Iterumfi 
C D chordam in 4 aequas partes diviferis, 8c 
unam quartam partem C D incitaveris una 
cum A B, tunc nafcetur confbnantia Difdra- 
pafbn,quam Decimamquintam vocant. Cum 
enim haec confiftat in proportione quadru- 
pla •» 8c pars ID ad A B fub eadem propor- 
tione fe habeat, ut 1 ad 4.fequitur neceflari6 
I D chordam quadruplo velocius moveri, 
quam A B. ita ut dum A B unam conficit vi- 
brationem , I D interim 4 vibrationes fecifle 
cenfeatur Cum iterum acumen f oni ad fonum 
fe habeat, uti chorda vibrata ad chordam vi- 
bratanij fonabit confequenter ID quadru- 
plo acutius , quam chorda A B, utpote qua- 
druplo tenfior, quam chorda A B.unde Dia- 
pafon five Decimamquintam confonantiam 
nafci necefle eft. Vides igitur quomodo ex 
unico hoc exemplo , omnium Confonantia- 
rum genefes erui poflint. Verum quicunque 
haec omnia enucleatius demonftrata defide- 
rat , is adeat librum 6 . nojlra Mufurgia, par- 
tem 1 . quae chordofophia dicitur. Ubi Lector 
curiofus nihil ex iis rebus quae arcanum , & 
paradoxum quid fapiunt , omiflum efle re- 
periet. 

CoNSECTARltJM III. 

• 

Ex didtis hucufque patet , nihil efle in hoc 
Univerfo adeO immobile,quod non aliquem, 
etfi nobis infenfibilem , motum producat. 
Adeo, ut fi Deus potentiam auditivam homi- 
nis confortaret , pro infinita corporum motu 
aeris percuflorum varietate, &conditione 
qualitateque,perpetuam quoque harmoniam 
eflet perceptura. Videtur autem natura hoc 
G 3 ipfum 



54 



LIBER PRIMUS CENTROGRAPHICUS. 



ipfum homini invidifTe ; fiquidem frequenti 
experimento cofnperi , quod limul ac chor- 
dae tenfae cujufpiam diadromi fefe oculis fen- 
iibili manifeitatione fiftunt, id eft,fub name- 
rationem cadunt ; eodem fimul tempore o- 



illi , qui in chordarum vibrationibus ad nu- 
merum revocandis , inutili labore le confi- 
ciunt. Etiienimaurisjudicet chordam am* 
plius non refonare , quam & oculus omni 
motu privatam putat ; certum tamen eft.mo- 



rnnem cefTare fonum, itaut, quod oculus j tumfemperadhucremanerealiquem, utiSc 
cernir, amis judicare non poffit;fiveropaul6 j fonum, etii itatenuemSc fubtilem ut nulla 
fortius tendamus chordam , fonum quidem ratione fub fenfum noftrum cadere poffit ; 
aliquem percipi , fed fub tantis ac tam celeri- ade6que nullum nobis relinquatur medium 
bus velocibufque trementis chordae vibratio- cognofcendi ultimum terminum niotus,mul- 
nibus, ut quod auris judicat, id oculus difcer- to minus diadromum , quam in ultimo confi- 
nere nequaquam poflit. Adeo quippe natura cit , qui adeo minutus eft , ut fi chorda qua;- 
fui juris pertinax eft, ut fonum & chordae vi- piam diadromos i y 84 ponatur conficere, ul- 
brationes limul exiftere nulla ratione permit- timus diadromus merito continere demon- 
tere velle videatur. Unde ridendi videntur I ftretur. 



1 000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000, 
Partem Hniys line a ^ 



Quod certe omnem intelle&us conce- 
ptum excedere videtur . Sed de hifce vide 
Mufurgum noftram citato loco. 



prietate , & qualitate , in hoc primo Mundi 
Subterranei libro prasmittendaduximus. Jam 
ad ea quas Centrum circumftant corpora de- 



Atque hasc funt,quas de Centri natura,pro- 1 fcribenda, mentem calamuraque applicemus. 




LIBER 



55 



LIBER SECUNDUS 



TECHNICUS 

GEOCOSMUS, 

S I V £ 

De admirando Globi Terreni opificio. 



Caput I. 
T)e fine &• fcopo (feocofmi. 




Lobus Terrenus,quem Geo- 
cofmum five Mundum Ter- 
reftrem appellamus , uti eft 
univerfe Creature finis & 
Centrum, ita ea quoque a Di- 
vina Sapientia rerum opifice, 
arte & induftria difpontus eft , ut quicquid 
in univerfo virium , quicquid in particulari- 
bus ftellarum globis propnetatum abdita- 
rum latet , id totum in hunc veluti in epito- 
men quandam congeftum videatur ; neque 
id rnirum cuiquam videri debet; In hoc enirn 
hominem veluti Mundi dorpinum pofuit , ut 
ex eo , tanquam ex fpecula quadain , divino- 
rum operum magnitudinem , pulchritudi- 
nem , inexhauftamque cum infinita quadam 
varietate jundtam copiam confideraret, con- 
fiderando admiraretur,admirando tanti ope- 
ris Architedtum follicito mentis fcrutinio 
quereret , querendo inveniret , inventum 
sternum poflideret. Et quoniam homo ver- 
futia & diabolic^ calliditatis aftu , per Pro- 
toplaftorum peccatum a Deo exciderat , in- 
fcrutabili divini confilii akitudine , unigeni- 
tus Dei filius, Verbum Patris, ut perditum ho- 
minem inpriftinum dignitatis ftatum repo- 
neret, humana carne indutum, contracts 
cumhumananatura fponfalitiis , inhocter- 
reno Mundo comparere dignatus eft, hie hu- 
manam operari falutem. Et verbum caro fa- 
<5tum eft , & habitavit in nobis . Que fane 
prerogative altitudo & fublimitas tantafuit, 
ut merito omnium Divinorum operum excel- 
lentiam infinitis , ut dici folet , parafangis fu- 
peret; & proinde vel ex hoc capite Mundum 
nunc Terrenum totiusUniverfi finem & Cen- 
trum dixerimus. Certum eftenim, univer- 
fam Mundi machinam adaliquem finem con- 
ditam efle a Deo Opt.Max. At quifnam ille? 
Sane is prim6 minime propter fe tantum, ne- 
que propter Angelos , neque propter Dei 
conditoris indigentiam, cum corporeo Mun- 
do opus illis noneffet , conditus cenferi de- 
bet ; ergo propter aliud ; ergo caufa creatu- 
re , hominis inquam gratia, qui uti corporee 
intelle&ualifque nature confinia, effentie 



fueratione, attingit, ita ex parte materie 
fenfibus corporeis preditus fait , eo fine , ut 
corporei Mundi theatrum perluftraret ; ex 
parte verb forme , intellectu omnis corpo- 
ree nature terminos tranfgreflus , Divinum 
Opificem cognofceret , laudaret, eumque 
amando eternum poffideret. Mundus itaque 
cum omnibus globorum fiftematis prim6 
propter Deum ; fecundo propter hominem, 
homo verO propter Chriftum ®idv$i>od7rov 8c 
Verbum incarnatum , qui eft univerfe Crea- 
ture ultimus finis & terminus , conditus fuit ; 
Cur ? ut hominem , quem ad imaginis fue 
fimilitudinem formaverat , jam per prime vi 
peccati corruptionem perditum,adultimum, 
a quo exciderat , reduceret finem , qui eft 
beatifice vifionis , fiimmique boni fempiter- 
na fruitio. Terra itaque , precipuum 6c pri- 
migenium Mundi corpus , propter hominem 
& hominem Chriftum, Verbum Patris , cujus 
incola fieri dignatus eft , & in ea Mundi falu- 
tem operari produ&a fiiit ; ergo univerfa 
Mundi machina in hunc finem ab eterno 
previfa & preordinata fuit , non ut fui tan- 
tum gratia condita exifteret , fed ut telluri, 
veluti totius Mundi pnncipi & fini , & ipfa 
cum univerfis ccelorum exercitibus famula- 
retur, & ad humani. generis falutem, finequi- 
bus confervari nonpoterat, cooperaretur. 
Hinc Terrenus Globus, pre omnibus Mundi 
corporibus hac fola prerogative ditatus fuit, 
ut quicquid in univerfa Mundi machina late- 
ret virium & proprietatum admirandarum, 
in unicam Terram veluti epitomen quan- 
dam , ut fupra diximus, diffunderetur ; ut fic- 
uti homo totius Mundi heres omnia Mundi 
dona in fe, verus Microcofmus compleotitur, 
ita <Sc Tellus, humani generis regnum , omni- 
bus Mundi influxibus ditatum , vere parvus 
Mundus dici point. Hoc autem ita efle , in- 
numerabilis rerum , homini ad bene beate- 
que vivendum neceilariarum , varietas 5c 
ubertas fenfibus obverfans fatis fiiperque de- 
monftrant.Ciim itaque GlobusTerrenus talis 
& tantus fit ; certe tanta confideratione di- 
gniflimum obje&uni, uti ea, qua fieri poteft, 

cura 



Finis ob 
quamGeo- 
cofmiis 
conditus a 
Deo. 



Geocof- 
mus omni- 
bus ccele- 
flium cor- 
porum in- 
fl iixibus, 
fubftat. 



5' 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



cura & diligentia defcribatur , ratio & ipfa 
rei dignitas cumprimis poftulare videtur. 
Quod quidem in hoc opere, pro modulo no- 



ftro , & quantum intelle&us noftri infirmitas 
permittit , tentabimus. Deus Mundi opifex, 
5c totius luminis dator adfit aufibus noftris. 



Caput II. 



Idea Cflobi Terreni in mente Divina exiftem. 



Q 



Uemadmodum Architects Regium 
palatium aedificaturus , primo omnia 
„ & fingula mente volvit, locifitufque 
oportunitatem alto pectoris fcrutinio difpi- 
cit & ponderat , ut tandem totius molis futu- 
rae ftruem Ignographica quadam induftria, 
turn ad principis obledtamentum , turn ad 
Oeconomicum neceiTariarum partium ufum 
deiineat; deinde juxta Ichnographiam veluti 
archetypum quoddam proportionata fabri- 
cs fuftinendae fundamenta ponit : Cameras 
fubterraneas in fabrorum, balneorum , erga- 
fteriorumque officinas difponit; contigna- 
tiones in varios conclavium, ambulacrorum, 
aularumque ordines difcriminat ; Turres ad 
profpectus fpectaculorurnque jucunditatem 
in fublime vanis ornamentorum anaglyphis 
evehit ; Hortorum , plantis, floribus, fructi- 
bufque florentium areolas decircinat , cana- 
les denique occultos ad fontium apparatum 
difponit ; Tandem occeptum palatium omni 
peripetafmatum , fimulacrorum , rerumque 
pretiofiflimarum fupelledtile adornat. .Haud 
fecus aeterna Dei iapientia humano geneii 
pjalatium sedificaturaTerrenum inquamMun- 
dum , ne quicquam, quod turn in oblectatio- 
nem, turn in rerum neceflariarum ufum ce- 
deret , non conditum dici poflit : primo fun- 
damenta Orbis terrarum jecit , qui tametfi 
nulla bafium mole, nullo fubitructionum ful- 
cimento fubfiftat ; fed fuis libratus momentis 
totus immobilis haereat aevo ; ita tamen di- 
vinae virtutis efficacia confirmatus fuit, ut 
nullum fit tantse potential robur , nulla tanta 
furentium ventorum rabies , nullus maris 
fluctuumque tumultuantium impetus tantus 
fit , qui earn vel hiluni , nondicam a fede fua 
dimovere , fed ne quoad minimam quidem 
. . _ partem , earn loco movere queat. Eft igitur 
rafive e Terra nihil aliud , quam Terraqueus Mundi 
Geocof- globus , humano generi ad inhabitandum a 
Divina providentia deftinatus,omnibus, quae 
defiderari poflunt, rebus ad bene,commode, 



Stabilitas 
Terrs. 



musfit. 



Officinae 



Tel- 



terrancx. 



beateque vivendum neceflariis inftru&us 5c 
in medio Univerfi conftitutus , ut ab omni- 
bus Mundi corporibus, aftrorumque globis 
undique & undique illuminari , fupernis in- 
fluxibus fcecundari , dc in generationum om- 
nigenarum foetus animari poflit . Aquarum 
diffufione totam circumdedit moiem , ne ul- 
libi tam neceflarium deeflet elementum ; 
Montes aquarum difrufioni veluti repagula 
quaedam oppofuit , turn ad retundendam flu- 
ctuum contumaciam , turn ad eandem per- 
petuahumoris nunquam deficientis copiair- 
rigandam ; innumens perfodit cuniculis, ca- 
vernas in ea veluti naturae quafdam officinas, 
qua ignibus , qua aquis refertas ad varios na- 
turae effedtus exhibendos , eo fine exfculpfit, 
ut quse Vulcanus in vafta culina longo labo- 
re decoxit naturae nutrimenta in abditis an- fa 
trorum receptaculis , per canaliculos veluti 
per magni corporis venas , omnibus & fingu- 
lis partibus apte diftribuerentur ; ex qua ad- 
miranda diftributione , uti innumerarum re- 
rum , turn intra Terrenae molis vifcera , turn 
in externa ejufdem fuperficie varietas nafci- 
tur , ita pulcherrima rerum latifundia uberri- 
mis metalloriim promis condis , & inexhau- 
fta precioforum lapidum penuaria , turn ad 
vitas oble&ationem , turn ad neceflarium hu- 
mani generis ufum prodierunt; In extima 
vero fuperficie immenfa fylvarum viridaria, 
montium jugis veluti turribus quibufdam 
difcreta, latepatentes camporum paradifi,ar- 
borum , plantarum , florum , frudtuumque 
omnis generis copia luxuriantes , innumeri£ 
que fontium , fluviorumque finuofis volumi- 
nibus irrigati emerferunt. Vidimus terreftris 
giobi rudem quandam Ichnographiam ; nil 
porrb reftat , nifi ut univerfam ftrucruram 
per partes adoriamur ; quod quidem optim& 
net, fi probi Anatomici officium, in omnibus 
&fingulis turn interioris turn exterioris ma- 
gnae molis membris exadte defcribendis , ea 
qua par eft,diligentia 9c dK^JQeict exequamur. 



Ornatus 

extiniecul 

Terrs. 



C A 



PUT 



III. 



T>c tSMundanorum globorum feu fie liar urn natura &• cornpojitione, 
&- quomodo in z^\fundum inferiorem influant. 



MUndum innumeris aftralibus cor- 
poribus refertum, is folus ignorare 
poterit , qui nulla Aftronomicae di- 
fciplinae notitia fuerit imbutus . Hor um alia, 



planetarum feu vagantium, alia air*a»5v ,five 
fixorum, nomen obtinuerunt. Singulis ta- 
men & omnibus hujufmodi corporibus feu 
globis tria poruTimum conveuiunt. Prim5, 

quod 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



quod finguti ex fluido & folido componan- 
tur. Secundo , quod propno Centro ftabi- 
liantur. Tertib, quod raotu circulari agitati, 
turn in Tellurem , turn in fe invicem influen- 
do , in Univerli confervationem confpirent. 
Quae omnia , cum uberrime in Itinerario no- 
firo Exftatico profecuti limus , hie eadem re- 
petere nolo, led, in genere tantum , hie non- 
nulla , quae ad argument! noftri inftitutum 
pluriraum facere videntur, difcutiam ; Et eft, 
Utrum omnes ftellae proprietatibus & virtu- 
tibus differant , & an omnes in terrenum 
corpus influant. Ad primum quodattinet, 
certum eft,Conditorem Opt. Max. non tan- 
turn propter ornatum , fed ob fines innume- 
ros , Soli menti Cofmotechniti notos , uni- 
verfum condidifTe , quorum tres tantiim hu- 
mani imbecillitas intelle&us attingit ; videli- 
cet gloria Conditoris j propter fe enim o- 
mnia operatus eft Dominus ; Secundo pro- 
pter hominem & ad creaturae rationalis u- 
fiim , & confequenter propter Terrenum 
Globum , quae propria humani generis fedes 
& habitaculum eft. Tertib ad Univerli con- 
fervationem ; utquemadmodum in humani 
Corporis Microcofmo unum membrumfo- 
vet aliud , & reciproco quodam fotu omnia, 
fingula, & fingula, omnia, afficiunt ; ita aftra 
Megacofmi leu magni Mundi veluti mem- 
bra quaedam , influxibus reciprocis viribuf- 
que unicuique propriis,fe afficiunt,ac five im- 
mediato vicinorum, five mediante interme- 
diorum influxu, fe invicem fovent, alunt, ro- 
borant, & denub , 'hoc mutuo unionis fcede- 
re colligata, perpetub confervant. Haec verb 
Mundanorum corporum conlervatio otiofa 
fuiflet, nili ad altiorem finem refpexiflet , qui 
fuit Terreni globi , adeoque hominis Micro- 
cofmi ultimata confervatio ; Siquidem quid- 
quid in univerfa Mundi machina difperfa- 
rum virium eft , quidquid in globis ftellarum 
dotium eft;id in unicumTelluris globum vel- 
uti in epitomen quandam congefiit, uthomi- 
ni ( qui omnia in omnibus erat futurus , o- 
mnium in Mundo elucefcentium rerum com- 
pendium , & parvus Mundus ) habitaculum, 
Jimili apparatu , omnibus Mundi corporibus 
in hunc finem indipifcendum confpiranti- 
bus , proportionatum praepararet ; Omnes 
enim globi ftellarum , uti nullo vegetantis 
aut fentientis naturae fcetu praedita funt , ita 
pura tantum Elementorum compolitione 
coaluerunt, & turn Dei voluntate, turn ratio- 
ne fitus , quem in immenfo aetherei Oceani 



57 



fpacio finguli peculiarcm obtinuerunt , mm 
etiam vicinorum Siderum fub alia & alia con- 
ftitutione iis influeiatium abditis virtutibus, 
finguli fpecificas quafclam & peculiares ap- 
propriatafque dotes adepti funt, quibus Ter- 
renum corpus, inrluxufuo perenni, tanta re- 
rum varietate , ou.intam quotidie miramur, 
bearent. Solus itaque Terrenus globus,quic- 
quid in Univerfo virium latet, veluti com- 
mune omnium fubjectum infe recipit, fovet, 
& ad hominum ufum convertit. Quomodo 
verO hoc contingat, jam tempus eft,ut often- 
damus, ut Geocofmi noftri, five Mundi Sub- 
terranei arcana facramenta magis magifque 
elucefcant. Unde itaque tanta rerum in Tel- 
luris corpore elucefcentium varietas prove- 
niat, & quomodo ilia producatur , oftenden- 
dum eft. 

Certum eft , omnium philofophorum cal- 
culo, inferiora , fupernis lationibus fubftare, 
tantamque efTe inter haec connexionem , ut 
impoffibile fit, inferiorem Mundum fine per- 
enni Supernorum corporum influxu fubfifte- 
re pofle ; ficuti fieri non poteft , ut princi- 
pium paffivum quicquam fine a<$tivo produ- 
cat ; Mixtas fiquidem , quorum innumerabi- 
lis in hoc telluris globo varietas fpeclatur, 
cum perpetuo Elementorum , ex quibus ori- 
ginem traxerunt, fcetu mdigeant,tellus verb, 
immobilis fua fede , fixa maneat j n^ceffarib 
fequitur, aliquod mobile corpus fympathi- 
cum dari , quod fpermaticas rationes unicui- 
que mixto inditas ad generationem follici- 
tet, ut perenni influxu fuo , turn quod gene- 
ratum eft , foveat, turn in propagations fuae 
vigore, quod fcetum eft , confervet ; atque 
hoc praeltant fuperna ftellarum corpora,quo- 
rum influxus cum fint fenfibiles , ad aliquid 
neceflarios efTe oportet , nihil enim fruftra 
eft, nee in natura , nee a Deo factum & pro- 
dudrum ; fi ergo neceffarii , certe ad inferio- 
rem Mundum , qua animandum , qua con- 
fervandum neceflarios efle oportet ; & cum 
fint Elementorum, principiorumque natu- 
rae, uti fubtiliores , ita eificaciores yirtuofio- 
refque portiones ; ad omnium mixtorum 
compofitionem eos concurrere necefle eft ; 
infinita verb mixtorum multitudo , infinitam 
quoque fupernorum corporum multitudi- 
nem , virtutumque iis infitarum copiam ar- 
guit ; Sed his in genere tantum expofitis, 
modb ad particulars aftrorum virtutespro- 
grediamur. 



S 



Caput IV. 

2)e Sole &• admirando ejus opificio, viribus, proprietatibus ^quibus 
in (^[/fundum terrenum influit. 

O L, princeps Mundi fidus, totius calo- naturale ignis elementum,a Deo Optimo Ma- 
ris & luminis fons & origo, vitae , totius ximo ex primigenia Mundi chaotica mafia 
inferioris Mundi fcaturigo -, Verum & eductum,& ex magna primsevi luminis parte 

H coagu- 



5 8 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



coagulatum > conftat ex folido &" liquido, 
quemadmodum modcrms hifce temporibus 
tubi optici fubfidio fat fupdrque patuit ; quo 
adhibito , non fecus ac Oceanus quidam im- 
menfus, ingentium inftar undarum, perpetua 
ebullitione fervet & atftuat ; circa proprium 
quoque id Centrum agitari,macularum,quae 
nihil aliud funt, quam ingentes hujus ignei 
Oceani evaporationes, inconftans natural 
fiibitanea alteratio , luculenter indicant ; de 
quibus omnibus Solis phamomenis , cum am- 
pliffime in It'merario noftro exftatico egerimns, 
illuc Lectorem remitto. 

Sapientiflimus ille Mundi Architects 
D e u s Opt. Maximus,mundanam banc ma- 
chinam fabricare conftituens, cum fine in- 
ftrumento primario illam nee confiftere, nee 
ad generationes remra aptam efle pofle con- 
/piceret ; llli hoc, quo omnes vivimus,move- 
mur & fumus,pr2efixit: Vas nempe lllud admi- 
rabile,quoddam veluti fussDivinitatis produ- 
xit fimulacrum, opus vere Excelli ; Solem in- 
quam veluti cor quoddam &c animum , feu 
mentem quandam,acprincipale natur3e,fi ita 
dicere liceat, regimen, & Numen,veri Numi- 
nis Vicarium , ut eo Mundus gubernaretur, 
occultaque fapientiae Dei Sacramenta, ex 
chao abyflbque tenebrarum eruta,manifefta- 
rentur , atque ex vifibili hoc ac materiali nu- 
mine,invifibilis illius & fupramundani Numi- 
nis majeftas, mortalibus innotefceret, condi- 
dit. Huic autem varios motus indens , mens 
agitat molem ejr magnofe cor fore mifcens, neque 
circulis id adftringere voluit , fed perpetua 
fpiralium voluminum agglomeratione,a Tro- 
pico ad Tropicum moveri , ut Mundum uni- 
verfum fcecundo mom impraegnatum fiiae 
virtutis redderet participem. Quoquidem 
opcre in rerum natura Divinam providen- 
tiam nihil magis indigitat. Neque refpedhi 
Terreni Mundi duntaxat , fed & refpeclu fui 
ipfius , hifce ultimis temporibus , motus fuos 
variare & verfare vices , Sol deprehenfus eft, 
quce omnia ad aliquos in Terreno Mundo 
effectus producendos , ut poftea videbitur, 
fapientifume ordinata funt. Si enim Deus & 
Natura nihil fruftra faciunt,etiam in hifce in- 
ferioribus minimis rebus , quae viliflimae alio- 
quin , & inter fortuita vulgo adnumerantur, 
tantae fubinde vires elucent, ut eanonnifi 
ccelefte quid fapiant ; Certe huic vifibili (ut 
cum Platone loquar ) Dei fimulacro tarn fub- 
limi, tarn conftanti , tam regulari, prae cete- 
ris, caufas altiflimas & omnin6 cceleftes fub- 
efle putandum eft , quarum diviniflimam & 
primam appellare non dubitem , intentio- 
nem & finem , propter quern Univerfi Con- 
ditor Deus , ipmm jam turn ab aevo condito 
fie ordinavit , ut videlicet humana mens ad 
hujufmodi admirabiles Divine Sapiential ef- 
fedtus elevata, rerum Conditorem,omniiim- 
que tam infignium , & incomprehenfibili 
quadam bonitate communicatarum rerum 
finem ultimum cognofceret , amaret , edque 



a:ternum tandem gauderet. Dehocigituf 
lucis fonte, ejufque mira conftitutione ac fa- 
cuitatibus, primo, antequam ad lucis miracu- 
la procedamus, dicere conftituimus. 

Quseritur itaque primb, quid fit lucida ilia 
fubftantia, quam quotidie quidem intuemur, 
& ad i.ncomprehenfam ejus pulchritudinera 
attoniti haeremus , etfi ad quidditatem fiib- 
ftantise ejus pertingere nemini adhuc da- 
tum fit. 

Dico igitur,Solem efle Corpus igneum,ex 
fluore aethereo concretum, mundanaeprimi- 
geniaeque lucis" Sphaeram materialem , pan- 
spermia quadam refertum ; ex qua, veluti ex 
fonte quodam lucis ignifque inexhaufto , ca- 
loris lucifque feminaria derivantur in omnia, 
id eft , luminis vehiculo qualitates fingulo- 
rum confervationi aptas influit in fingula : 
quae deinde feminibus propriis , cuique rei 
congenitis , mixtse , tandem admirabuem il- 
lam rerum, quam quotidie in hoc Mundo in- 
tuemur , varietatem progenerent. Eft igitur 
Sol corpus Sphaericum , non Mathematice, 
fed Phyfice , fua afperitate & inaequalitate 
ex fluido & folido conftans : quodmirurn 
non immeritb cuipiam videri poflit , nifi evi- 
dentiflima hujus non femel per telefcopia ex- 
cellentiflima obfervatio fac\a nos reddidiflet 
certiores. EfTe autem Corpus igneum, afpe- 
rum & inaequale fequenti experimento , hi- 
fce ultimis feculis , innotuit. 

Si telefcopio ( iftius generis, qua* maximx 
virtutis,in aeftrorum contemplandorum ufurn 
fabricata funt) more Diopticis confueto ,j di- 
verts temporibus in Solem diredto , fpeciera 
ejus intra conclave claufum obfeuratumque, 
tranfmifTam candido piano exceperis , non 
fine admiratione primb videbis , iiibinde to. 
tam Solaris hemifphaerii apparentis fuperfi- 
ciem heterogeneam ex umbris & luculis 
conflatam , eundemque Solem tanquam ma- 
re fludtibus afperum , & fluctuantibus undi- 
que undis crifpura ; neque id eodem modo, 
fed tempore diverfo , diverfas verfare vices, 
hodie aliter, quam heri , & eras aliter, quam 
hodie, & fie nunquam eodem fchemate , eo- 
dem vultus habitu , fummo ftupore defixus, 
intueberis , ut Eigura docet . Quae omnia 
non ego tantum, fed & multorum annorum, 
Herculeo fane lahore, Clariffimus ille nofter 
Schemer us , opere integro Rofe TJrJin* , fub- 
tiliflimo , & pleno reconditiffimis obferva- 
tionibus, indagata demonftravit. In hoc eo- 
dem corpore fubinde maculae quoque in- 
gentes , veluti umbrae & contra-oppontae lu- 
ces fumma admiratione fpe^antur ; quarum 
aliquae, decrefcendo mole, attenuantur fi- 
mul in umbram fubtiliffimam j ita , ut tan- 
dem ipfam a reliqua Solis fuperficie,nifi apta- 
tione inftrumenti vix poflis difcernere, & 
tale quandoque umbratile veftigium durat 
per unum aut plures dies , quandoque cit6 
evanefcit penitus , & aliquando comitante 
aut fubfequente facula fiunt h«ec omnia. 

Quaedam 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



59 



Qusedam etiam maculae quandoque funt, 
quae in tenuem & aequabilem Umbram atte- 
nuatae hanc ipfam dcinde refolvunt in macu- 
lar minutas difcontinuas pundtorum ad in- 
ftar , ita ut inter ipfas , reliqua Solaris fuper- 
ficiei fpacia elucefcant,& quando ifta,in par- 
vulas maculas, difcretio radtaeft, progre- 
diuntur nihilominus ordine fuo perunum aut 
plures dies , idque diverfimodc nonnullis in 
communem Solis fuperficiem evanefcenti- 
bus,quibufdam inunam continuam umbram 
redeuntibus , utrifque , veluti poenitudine 
quadam dudbs, fe a fe invicem feparantibus, 
ut deinde evanefcant , ex evanidis denique, 
veluti ex fubftantia Solis ebullientes revale- 
fcant , & in novam facularum umbrarumque 
fobolem excrefcant. Imo eadem aliquando, 
poft unius vel alterius diei difparationem,ite- 
rum comparet. Verum , ne quifpiam hujui- 
niodi <pcuvoptvov, vitio oculi aut vitri accidifle 
putet ; is fciat, hoc in ipfa Solaris difci fuper- 
ficie, femper,& quo vis diei momento in qua- 
vis Solis parte fub certa tamen ftellarum po- 
fitione, indifferenter fieri, irrefragabilem ex- 
perientiam hucufque indubitanter docuifle. 
Qui unquam in fornacibus fufonis in ingen- 
tibus cuppis liquefadtum ass vidit , is genui- 
nas phaenomeni Solaris rationes aliquo modo 
comprehendere poterit: Sicuti enim in hu- 
jufmodi cuppis fufonis , undantis materiei 
fervor , tales fubinde aeftus volvit , ut mari 
cuidam igneis fludtibus agitato, undarumque 
vorticibus curvato , haud abfimile videatur, 
ubi fuligines atrae, flammis lucidiflimisjun- 
dtae, miram quandam facularum, umbrarum- 
que viciffitudinem exhibent, in quorum eva- 
nefcentium locum alias identidem fiiccentu- 
rientur ; aes ver6 liquefadtum , quod adtu 
fiinditur, fplendorem habet ita fplendori So- 
lis fimilem , ut nulla alia res in natura rerum 
fplendorem Solis melius exhibeat. Hoc ami- 
d:u deturpatum primo anno 1 6 2 5. IV Apri- 
lis Moguntiae , & deinde variis aliis tempo- 
ribus hie Romae cum Scheinero non line ftu- 
poreme obfervafle memini, unde figuram 
phaenomeni hie apponendam duxi. Haec au- 
tem. umbrarum lucularumque phenomena, 
nulla ratione , extra difcum Solarem , fed ex 
ipfa corporis fiiperficie quafi ebullire , hifce 
rationjbus comprobatur. 

PrimO , quia Sol live umbris variegatus, 
five luculis corufcus, five utroque carens, fic- 
uti uni loco comparet , ita toti Mundo appa- 
rere compertum eft . Item quando novae 
oriuntur , aut illae certum in Solari fuperficie 
locum obtinent , fithocubique, tempore & 
loco Solis eodem : im6 annorum diverfo- 
rum,dummodo temponbus fimilibus & in iif 
dem parallelis obferventur , quemadmodum 
ex conftanti & concordi GaliUi , Scheineri, 
MaUpern^GaJfend^Hevelii^Xiommc^Q in In- 
dia , quos apud citatos vide , obfervatorum 
traditione nobis innotuit. Secundo , five in- 
tervals, umbrarum & macularum fumantur 



in longum , five in latum , five mixtim , tem- 
per ilia fuperficiei Solari inefte reperientur: 
quod nequaquam , uti ex Opticis patet , flo- 
ret , fi alteri extra Solem Sphaerae inhsere- 
rent. 

Dixi in definitione (panfpermia quadam 
refertum ) e6 quod Sol non fimplicis tan turn 
lucis qualitate praeditus fit , fed & luci admi- 
itas habeat omnium feminalium rerum virtu- 
tes,ut,qui ab Opifice Mundano,veluti Mundi 
quaedam anima, &• pater omnium, eft confti- 
tutus , omnium in le, virtute , feminalium ra- 
tionum poteftates contineret ; quae uniuf 
cujufque rei feminibus conjundtae , rerum 
omnium in Mundo generationem efficiunt ; 
Nam ( ut redte Arijloteles ) Sol & homo ge- 
nerant hominemrper lucem autem & motum 
folum non generat ; ergo per aliquid aliud, 
fcilicet per lumen tanquam per vehiculum 
delatum, hngulifque mixtum , hunc effedhim 
praeftat. Calorem verb praecipuum Solis in- 
ftrumentum, nemo facile ncgant, nifiqui 
fenfu omni privatus fuerit. 

Diximus in definitione Solis fupra data, 
corpus Solis afperum ( Phyfice non Mathe- 
matics rotundum , ut multi volunt. ) Quem- 
admodum enim Terra , Athmofphaera fua 
conftans , inaequali vaporum exhalationum- 
que amidhi cingitur, variafqufe habet par- 
tium difpofitiones j alibi enim denfam , alibi 
fubtilem & tenuem, ubique varia virium, 
qualitajumque mifcella imbutam experimur; 
in aliis quoque & aliis locis alia atque alia 
pro partis evaporantis natura & conditione 
producit; ita prorfus exiftimandum eft , So- 
lem pyrofphaera fua conftare inaequali , uti 
ex perpetua macularum, fumorum , nebula- 
rum , lucularumque in ejufdem fuperficie, 
nunc ebullientium , nunc iterum evanefcen- 
tium viciflitudine , irrefragabilis experientia 
docuit: Atque adeo Solare corpus ad inftar 
Oceam cujufdam ignei in perpetuo motu 
& agitatione verfari , quod quidem fie agi- 
tatum pro evaporantis Solaris regionis varia 
natura , varios quoque in Natura rerum ef- 
fedtus caufare , nemo dubitabit , quiprsedi- 
dta penitius fuerit contemplatus ; Eft enim 
omnium Mundanorum corporum eadem 
ratio , ut quod de Terra dicimus , de Sole, 
Luna , caeterifque Planetis dicendum fit; 
diverfitas in eo folum reperitur, quod unum- 
quodque horum corporum , uti diverfam na- 
turam fortitumeft , ita diverfam quoque ex- 
fpiratae virtutis fuae Sphaeram fundet. Nil 
amplius dicoj qui haec Solis miracula profun- 
dius fuerit rimatus , is haud dubie facile Co- 
metarum in fuperiori aetheris regione na- 
fcentium originem videbit . Multi quoque 
Philofophi , dum effedtuum quorundam in- 
folentium abditas caulas Ccelo empyreo in 
pluribus temere adferibunt, plenius fibi, fi 
Solis hanc pyrofphaeram, ejufqiie varios effe- 
dtus confideraverint, fatisfacient. 

Sunt porr6 Solis vires , lumen , & calor, 5c 
H 2 rerum 



6o 



LIBER SECUNDUS TEGHNICUS. 



rerum femina a lumine fuo vecta , &; in cor- 
pora ha?c devecta , & a calore invecta , fota- 
que in caufa rerum & generationis rerum 
omnium mifcella . Lumen enim ejus ficuti 
delator eft feminum rerum , fie eorundem 
eft menflira, & numerus, Scfomes j dum 
enim illuminat , totius Univerli corpora i ub- 
iens , & ea permeans j calore comite , turn 
feparat , turn congregat , purgat & movet, 
ea penetrat , nutrit , augmentat , perficit, re- 
novat , vivifkat , continens omnia , conten- 
tum ab omnibus , ita ut cuncta corpora il- 
ium , uti generatorem , uti motorem, uti ca- 
lefoctorem , uti illuminatorem , uti denique 
vita? datorem , ejufque confervatorem ex- 
petant. Omnia enim ha?c corporibus influit, 
inditque cum manifeftis luminis viribus, 
turn occultis incorporeifque actionibus j ut 
vel ad hafce admirabiles Solis qualitates , Sa- 
num 1 *? P ens re fpexifle videatur , dum dicit : to $#q 
\jzs~o 7W^og fAYj QQet^optvov a,7rActJg \jzs~o /3g#£«'tf£ 

enim ab igne non pot er at exterminari , Jiatim ab 
exiguo Solis radio calefattum tabejcebat. Vera 
igitur Solis inftrumenta funt lumen, calor,fe- 
mina , ad ea omnia , quae in Mundo funt , e£ 
ficienda 

Ut autem Sol hafce vires fuas fane mirabi- 
les toti corpori congenitas , Mundi corpori- 
bus , a?quius rectiuf que communicare pofleti 
hinc Opifex Naturae fapientiffimus eum cir- 
ca proprium axem , diurno annuoque fpacio 
ad mo tils diurni , annuique exemplar ordi- 
nato , moveri voluit ( quod portentum fane 
«^6^b£'oTO7a>» ultimis hifce temporibus Lyn- 
ceis Aftronomis tandem innotuit ) ut fie nul- 
la pars eflet , qua; tarn necefTaria? lucis fce- 
cunda adminiftratione deltitueretur. Cum 
prasterea Solis radiofa fpecies efficaciffima 
lit , ne continuata caloris intenfione Terrs 
officeret, Athroofphasram ex halitibus ter- 
reftnbus , &c vaporibus aqueis actione Solis 
excitatam , c ondere voluit , ut in eo nimius 
a?ftus veluti retufus , proportionali quadam 
caloris intenfione Mundum univerlum re- 
pieret. 

Cum conftet e quolibet Solis puncto ver- 
fus Terram converfo , promanare unum ali- 
quem individuum radium perpendicularem, 

3 ui temper recto fertur inceflu tarn perA- 
imoipha?ram , quam per aerem , uti in Arte 
nofira Anaclafiica docemus ; hanc dicimus 
caufam efle diverfitatis caloris in diverlis cli- 
matis j fi enim rectus fuperficiei terrena? in- 
cubuerit, actionem haud dubie fortiffimam 
exercebit f fi in vertice inclinaverit , tanto 
eflBcaciorem efficiet calorem , quanto angu- 
lus , quern cum fuperfkie conftituit , angulo 
recto fuerit vicinior. Cum vero Solis orien- 
tis aut meridiani radius , incidens in objecta 
fuperficiei terreftris corpora normaliter e're- 
cta , eadem prorfus ratione cadat , qua fub 
fpha?ra recta in medio cceli conftitutus ver- 
tice ; merito quis mirari poflet , cur Solis ra- 



dii in hujufmodi raontium, turrium, templo- 
rum , domorumque parietes , nee non pyra- 
midum , columnarumque normaliter eredtas 
fuperficies immiffi , non eundem efFectum, 
quem fub fpha?ra recta^efficiant? Sed refpon- 
deo , hujus effectuscaufam efle , radios Solis 
invapidaregione, feu Athmofpha?ra refra- 
ctos, qua? Terram veluti indumento delicato 
amictam aPhcebeisjaculis itaprotegit, ut 
vehementiorem eorum impetum , varie , pro 
varia radiorumobliquitate,aut dicta? Athmo- 
fpha?ra? raritate denfitateque retundat, atque 
adeo refractionis quantitatem caufetur rari- 
tas vel denfitas diaphani ; hebetationem ve- 
rb xadiorum , diaphani caufetur opacitas. 
Cum igitur in Athmofphsera utrumque repe- 
riatur, mirum non eft, fiipfatantum inra- 
diofam Solis iphaeram juris exerceat. Unde 
confequenter patet, quq^ fi nulla efTet A- 
thmofphaera , normales montium crepidi- 
nes , uti & omnes normaliter erectas fuperfi- 
cies eundem prorfus calorem reflexuras, 
quem fiib asquinoctiali Sol meridianus & 
verticalis e Terra reflect it. Situs igitur obli- 
quus facit , ut Solis radius horizonti vicinus 
in ifta Athmofphaera longum iter infiftat ; 
ideoque, dum numidum vapidae fphasrse me- 
dium tranfit , plurimum & lucis & vigoris ar- 
dorifque , veluti cbtufus hebetatufque , de- 
perdat : Secus fi fieret, Terra seftu Solis haud 
dubie foret inhabitabilis , ut vel ex hoc admi- 
rabilem Dei Optimi Maximi fapientiam in 
adminiftratione confervationeque Mundi, 
videas & admireris. Verum de hujufmodi 
naturas prodigio atque de Athmofphaerae uti- 
litatibus , vide plura in Arte nofira Anaclafii- 
ca. Ex quibus , ni fallor , patet refracti Sola- 
ris radii in Terras eonfervatione utilitas. 

Porro , cum Sol , umbra Terra? ex oppofi- 
to , denfiflimas femper alicubi telluris parti- 
bus obfundat tenebras, & confequenter non 
parum tarn necefiarii luminis abfentiam Ter- 
ra fentiatme & in hoc divinam provident jam 
defuiffe quifpiam cavillari poflit , omnem 
hunc luminis defectum , radio veluti quo- 
dam Solis reflexo , rependere voluit. Dum 
enim luce fua immenfa, oppofita Lunas ftel- 
larumque corpora illuminat ; illalucem com- 
municatam veluti ex fpeculo quodam , in 
averfam atque noctis caligine involutam 
Terra? faciem vibrantia , quid aliudnifi vica- 
riam quandam Solis operam , cum lumine, 
turn calore reflexo , ita , inevitabili necefli- 
tate , natura exigente impendunt ? Vide 
Figuram hie appofitam , in qua radiofa lux 
ABCD turn Terram , turn Lunam , & re- 
liquaaftra.percutit, qua? in telluris IL op- 
pofitam partem umbrofam radiis E F G H 
repercufTa , ibi temperato calore & lumine 
abfentis Solis vices agit,ibique pro varia com- 
municata? virtutis mifcella , varios erfectus 
producit. 

Cum Solis in Mundo incredibilis & cert§ 
mirabilis vis fit , ( a Sole enim omnis motus, 

& vita ? 



OPIFICTUM GLOBI TERRENI. 6r 

&vita, & confervatio , Sccceleftium terre- 1 racula ; decere Philofophum arbitror,omnes 
ftnumque ornatus ) ade6 ut qu6 propius 



conterapleris , hoc plura in illo inveniasmi- 



naturse thefauros rimari , ad dogmata , tanto 
miraculo congrua , proferenda. 




Fixum igitur, ratdmquc fit,SoIe confiften- 
te , Mundi hujus terreni gubernationem lon- 
ge aliain futuram , fcilicet ftatum turbulen- 
tiffimum habituram ; neque Terrae glo- 
bum ubique habitabilem , neque Athmo- 
fphserae difpofitionem , prout nuncexperi- 
raur,eandem;propter benefici Solis & omnia 
vegetantis & confervantis abfentiam. Qui- 
bus ex rebus munifica Divinae providential 
bonitas elucet, quod huic fideri motum,cum 
longitudinis , diurnum , turn latitudinis , an- 
nuum,eiimque excentricum indiderit,ut eju£ 
modi motus diverfitate , Athmofphaera ad x- 
quabilem mediocritatem , & humanis ufibus 
aecommodatam , temperiem digereretur : 
hoc enim temporum , hyemis , aeltatis, autu- 
mni ac veris viciffitudines habemus : hocan- 
norum, raenfiura, dierum hebdomadumque 
curricula tranfigimus , quorum diverfitatem 
unus idemque Sol fua praefentia & abfentia 
afficit. Virtus igitur Solis globo terreno a Di- 
vina providentia datur per motum localem 
diurnum & annuum , ipfius virium faculta- 
tumque delatorem . Ne vero iifdem Temper 
radiis Solaribus Terra feriretur, neve altera 
folaris corporis ad ftellas converfa pars otia- 
ri videretur ; Divina fapientia ipli Solis cor- 
pori proprios & ab omnibus aliis diftindos 
motus indidit,quels fingulis (quemadmodum 
longa Aftronomorum obfervatione conltat) 
vicenis feptenis diebus circiter imam circa 
centrum proprium revolutionem conficeret, 



atque hujus converlionis beneficio quicquid 
lucis, quicquid virtutis contineret 3 fucceiIiv& 
tarn in terrain , quam circumfitos cceleftium 
aethereorumque Regionum globos quam 
abundantiffime diffunderet. Ethane quidem 
circulationem Solis in Terrae gratiam a Con- 
ditore efle inditam ex eo patet , quod ipfe 
non fimplici , fed annua circuirdudtione axis 
mobilis, circa quern prior motus defcrib'tur, 
volvatur. Quo fit , ut Sol circa fummitatem 
Borealem & depreflionem Auftralem verfus 
Terram vergat , nutetque fex menfium tem- 
pore, & abeadem viciflitudinana polorum 
axiumque mobilium apparitione fupra hori- 
zontem Solarem , & occultatione infra eun- 
dem devergat , quam vertiginofam librat'O- 
nem ad utilitatem quoqueTerrae fa&am efle, 
nulla ratione dubitari debet : hinc enim fit 
ut per 1 3 luftrationes , quibus univerfam per- 
luftrat, uti Terra alia femper aliaque luce So- 
lari , ita alia quoque atque alia virtute Sola- 
ri haud dubie imbuatur. Quae influxuum va- 
rietas mirum in modum promovetur perpe- 
tua macularum , umbrarumque atque racula- 
rum motus conjun&ione, feparatione, abitu, 
reditu. Si enim umbra Lunae in Ecclipfi So- 
lari tantopere alteret , tellurem , quantam al- 
terationem in fublunaribus effe&urum So- 
lem credimus , qui 5-0 aut 60 fubinde macula- 
rum , umbrarumque tantae magnitudinis , ut 
Lunae Terraeque mperficiem aequare videan- 
tur, ecclipfes patitur > Cum vero Sol nunc 
H 3 veluti 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



veluti maculofo umbrarum dn&ti lugens, 
pra^cedat ; nunc excuflb luc-tuofo velamine 
totus ferenuSjluciduSjplacidus & ridibundus, 
modo flammas , mox atras fuligines evomere 
videatur,ut in Figura pulchre elucefcit. Cer- 
te ifta in Terram diverfimode agere, efFed:us 
difiimiles producere, ratio docet. Cum hac 
viciffitudine ipfam Solis lncem mirificeva- 
rient, impediant, promoveant , augeant, mi- 
nuantque : qua mutata, Solarem confequen- 
ter in Terram & fublunaria influxum mutari 
necefle eft. Ha;c autem ita fefe habere o- 
mnium fere feculorum acl:a probant Aftro- 
nomica. Hinc faspe annos quofdam aliis ma- 
gis exoticos experimur. Quofque Aftrolo- 
gi variis Planetarum afpe&ibus , nos verius 
hujus Solaris phasnomeni vanetati adfcribi- 
mus. 

Cum enim ingens ebullientium Solarium 
evaporationum copia exegeratur , fieri non 
poteft, quin lucem & calorem quominus effi- 
caciter inhasc inferiora agat , vehementer 
impediat. Suetonius eo tempore quo Iulius 
Cafar trucidabatur , circa Solem longo tem- 
pore vifam veluti materiem quandam craf. 
lam & fuliginofam tradit. Tempore, quoque 
Aidronan- /3/?i»w»* Irnperatoris anno integro Sol ceu 
dus 1 de velamento quodam obfeptus,adeo parum lu- 
prodigfis. ce | 5at;? 5 C ita obfeure ; ut in Lunam converfus 
videretur. Obfervarunt haud abfimilepro- 
digium Arabes anno Hegiras 64. , quemad- 
modumin Aftrologiafaa Ha'el tradit. quod 
ea magna rerum defoiatio mox fecuta fuit. 
Apud Paulum Viaconum legimus , anno 700 
Solis difcum veluti fanguineo colore ofrufum 
toti Europe multorum dierum fpacio , coelo 
maxime lereno & defaxato , ita obfeure lu- 



xifle , ut paene tenebras Mundo ofrunderet. 
Quam obfeuritatem ingens quoque Cometa 
fecutus eft ; Cornelius Gemma, infua Cofmorri- 
tica, anno 15-69 Solis difcum eodemvultu 
comparuifle teftatur; quod Phafma & Co- 
meta & civiles commotiones fecutas funt. 
Anno denique 1625- paulo ante bellum Sueci- 
cum totius anni decurfu , difcus Solis ingenti 
macularum ebullitione coopertus , turn a me 
in Germania , turn a noftro Scheinero Ro- 
mas, uti ex RofaUrfma patet, fuit obferva- 
tus. Quse omnia ii Aftronomi diligenter an- 
notarent , forfan ex hujufmodi phsenomenis 
ad erFe&us fublunares comparatis , nova A- 
ftrologia , multo vulgari ilia Planetaria cer- 
tior condi poflit; quam vis nonnegem horum 
Solarium morborum caufas non alias , quam 
infauftos & perniciofos circumfitorum fide- 
rum afpectus efle , qui oportune Solis cor- 
pus infeftantes, tandem quas dixi Solari cor- 
pori tempeftates exiufcitant. 

InLuna Cyfatus nofterAthmofphxram live 
vaporum exhalationem,inEcclipfi anni 1628 
iplb die natalis Dominici notavit. Unde non 
dubito , in reliquis Planetarum globis idem 
contingerej qui uti Centra a Centro Univer- 
li diverfa , ita & diverfas quoque exhalatio- 
num Sphasras conftituunt.Ex quibus quidem, 
ni fallor , Cometarum cum fupra , turn infra 
Lunam accenforum , novarumque ftellarum 
genelis manifeft6 patet. Multa hoc loco circa 
modum , quo Sol casterique planetie fuarum 
exhalationum Sphasras fundunt, & quomodo 
inde cometse nafci poflint, adducere poffem, 
verum cum id in noftro Itmerario Exfiatico 
Ccelejti ample docuerimus , ad id Le&orem 
curiofum remittimus. 



Caput V. 



2)e Corporis Lunar u 3\£atura &• effellibus. 



UT major' in hoc Mundo rerum effe- 
d:uumque varietas elucefceret,inef- 
fabili Divine fapientiae confihis fa- 
ctum eft ; ut complura corpora in hoc Uni- 
verfo fingula variis , diverfilque qualitatibus 
imbuta conftituerentur,ut hasc foecundis So- 
lis radiis imprsegnata , feminumque miftura 
per lucis Solaris veluti reflexum radium in 
Terram delata , ibidem novas generabilium 
rerum combinations molirentur. Ut verb 
hoc commodius fieret, Lunam circaTerram, 
& Planetas circa Solem tanquam centrum 
converti voluit , ut acceptos a Sole radios in 
Tellurem commodius funderent. Quoniam 
dicta corpora Solis fulgores non duntaxat 
fuperficie tenus , fed & medullitus in fe hau- 
riunt, & nativa fua proprietate tingunt j fit, 
ut feminale.s Soli concreatas virtutes per lu- 
cidos radios in didta corpora propagate , ibi 
turn Planetarum, c^terorumque fiderum vir- 



tute feminali cuique peculiari mixta!:, turn per 
radium reflexum in Terram , turn per dire- 
ctum refradtumque in Athmofphaeram di- 
verfo modo operantes, diverfos quoque eo£ 
que innumerabiles erFeclus juxta Terra; fimi- 
liter Tnzi/azrtpf/Act quadam referta; difpofitio- 
nem capacitatemque producaht. Quod au- 
tem tinftura ifta ita fefe habeat ex ipfis Pla- 
netarum diverfis coloratis lucibus , uti Satur- 
ni plumbea, Martisignea, Veneris Argentea, 
Jovis fulgida , & ferena patet j quam colo- 
rum varietatem a luce Solis non omnino efle 
ex hoc evincitur, quod eodem tempore fi 
non fimili, fed ipfis appropriato colore, fem- 
per & ubique imbuantur j neque ex medio 
hujufmodi Planetarum colores delumendi 
funt ; eo quod , quocunque tandem modo 
medium alteretur , illi conftanti tenore fuo 
femper luce in fingulis diverfimode tindta 
veftiantur. Unde ex infitis ipforum colori- 

bus 



Ttmus I 6z 




Aldroi 
dus 1. 
prodig 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI, 



bus advenientcm Solis lucem infici , atque 
inde in Terram , una cum fuis qualitatibus 
fpecificis reverberarc nonfccus acSolarcs ra- 
dii , per vitra diverfo colore imbuta diverfis 
quoque tincturis infici.fatendum cft.Haec au- 
tem in Terras influentia ex acceffii receffuve 
ipforum tamad Solera, quara ad Terram, 
nee non vario fitu cum reipedtu cceli , turn 
horizontis , varias quoque diclarum qualita- 
turn modificationes cauiari , nemo dubitare 
debet. Hinc, ne nimia radiorum Solarium se- 
ftus vehementia Terra dilturbaretur, Terram 
quandam iEtheream , ut cum PluUrcho lo- 
quar , Lunam inquam, veluti aquofum quod- 
dam corpus innumeris virtutibus praeditum 
Soli contra pofuit , cujus refrigerio radii fra- 
£ti temperatique, propriifque fcecundi femi- 
nibus telluri communicati , ibi novam fobo- 
lem,fcetumque aufpicarentur.Habent autem 
haec duo corpora , tellus noftra , & iEtherea 
ilia Lunaris tellus , magnam ad fe fimilitudi- 
nem,uti libro IV. oftendetur,qua una alteram 
fovet,& ljbi invicem faventjinfluxufque qui- 
bus ipfse & utriufque partes turn vivant, turn 
conferventur, alerenturq; Quin & maria no- 
ftra ad Lunae afpedtus varie commoveri, non 
indiget teftimonio , utpote quo nihil tritius; 
fed de hifce citato /. IV. loco ampliffimus da- 
bitur diflertandi locus ; Confiftit autem haec 
Jympathia non nifi in magna turn virium turn 
adfcionum convenientia, virium autem con- 
venientia non nifi in eflentise limilitudine, 
cum pro ratione eflentise rei vires infint, & ab 
ipfa proveniant , & pro ratione virium adtio- 
nes quoque utedantur necefleeft.Cum enim 
Luna corpus fit afperum & Telluri noftrae 
prorfus limile , denfura & opacum; ex folido 
& liquido conftitutum , illud Solares radios 
non folum perfedte imbibit, fed & mntua 
virium communicatione imbibitum ad nos re- 
flectitj neverb idemfemper influxus eflet, 
fapientiflimus Architects ea illam arte fa- 
bricates eft,ut inaequali femper afpectu men- 
ftruo fpacio refpiceret, & pro diverfo fitu alia 
quoque atque alia adtionis fuse intenlione 
eandem feriret , atque inde pro naturae indi- 
gentia generationes rerum promoveret. Ve- 
rumne quicquam rerum curiofarum omififle 
videamur , hoc loco Phenomenon corporis 
Lunaris ; prout illud turn in Collegio Roma- 
no,tum ab Eufiachio Divino exquifitiffimis te- 
Icfcopiis obfervatumfuit,apponendum duxi. 
Invenies in hoc miram quandam ex umbris 
& Luculis conflatam faciem , non fecus ac in 
praecedenti Solis Phaenomenocomparet, hoc 
folum difcrimine , quod faculae & maculae in 



H 



Sole perpetuo inconltantes ; in Luna vero 
perpetuo eaedem & immotae codem femper 
tenore fe habeant ; diceres te pelagus quod- 
dam immenfos Terrarum tradtus allambens 
intueri. Videas hie in medio fundo, veluti m 
Oceano quodam longe lateque circurafufas 
mfulas^Viueas alicubi veluti lacunas quafdam 
umbrofas , ex quarum Centro , nefcio quid 
prodeat , tremulam diceres exhalationem, 
quam & proinde ObfervatoresSelenographi, 
Lunae Athmofphaeram vocant.In eodem lim- 
bo" non fine admiratione intuebens , praefer- 
turn in Luna Dichotoma , veluti praeruptos 
quofdam fcopulos & concatenatorum mon- 
tiumordinem.Ex hoc itaque fchematejmari- 
bus,terreftribus iacubus, montibus, rite inter 
fe collatis , inferes haud improbabiliter ; Lu- 
nam Telluri noftrae prorfus fimilem globum 
efle, corpus videliCet,Terraqueum, id eft, ex 
humido & Terra ccelefti conftitutum ; innu- 
meris latentium feminum praeditum facultati-. 
bus,quaeSolis radiis mixtse,inTerraeamrerum 
multitudinem producant, quam quotidie qui* 
dem miramur , tametfi mifticam rationem vix 
animo comprehendiinus , 

Lucem quidem illam vehementem in ra- 
dios difrufam, non putamus effe politiffimam 
quandam eminentioris Lunaris partis portio* 
nem feu fuperficiem, radios Solis prae caeteris 
partibus vehementius refledtentem.Si nos ef. 
fernus in Lunari corpore , intuentes Terre- 
num globum, diceremus profedto ; altiflimo- 
rummontium, cujufmodi funt Alpium , Py- 
raeneorum , Andium, Caucafi inacceffa juga, 
perpetua nive glacieque tecia, fimilem ad res 
in Lunari globo conftitutas lucem reflexura. 
Dici enim vix poteft , quam intenfam hnjuf- 
modi lucem ad fe refledtant , quemadmo* 
dum anno 1638, dum ^Etnam luftrarem , in 
Calabriae montibus vicinif que circumfufis In- 
f ulis non fine voluptate me obfervaffe memi- 
ni j Efle autem in Luna exititias veluti mon- 
tium fcopulos , umbrarumincrementum de- 
crementumque ad Solis ortum occafumque 
in Lunari horizonte fit oftendunt. Obferva- 
tumenim fuit a lynceis hujus temporis Aftro- 
nomis, nonnullas eminentiores Lunae partes, 
quas montes Lunares vocant , fucceffive ab 
una parte illuminari , nunc ab altera obtene- 
brafcere,haud fecus ac in Terreno noftro ho- 
rizonte , ad Solis ortum montes umbras per- 
jiciunt i & tanto quidem minores quanto 
Sol altius afcenderit ; tanto majores , quan- 
to plus ad ortum approximavit . Sed haec de 
Lunae ftructura, ufu, & naturadicla fuffi. 
ciant. 



Caput 



H 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Caput VI. 



T>e proportione (jlobi Terra ad Solem ac Lunam. 



i 



N Itinerario Exftatico diximus , Solem & 
Lunam caeterofque Pianetas,tanta quo ad 
magnitudinem corporis unicuique con- 
gruam , diftantiamque unius ab altero , pro- 
portione condita fuifle , ut femper unus glo- 
bus fit in fphaera a&ivitatis alterius , id eft, 
linguli diffuforum radiorum reciproco quo- 
dam affluxu fe afficiant ; quod apertum eft li- 
gnum admirandse proportions , longitudi- 
uis, feu intercapedinis , qua ad invicem di- 
ftant. Si itaque Sol fub eadem diftantia,quam 
in Mundo a terra habet, major vel minor 

Mira pro- eu ^ t > tunc ^ cut ^ ma j or > nimia luce , qua ma- 
ximam femper partem Terreni Orbis ftrin- 
xilTet,ita maximam intemperiem rerum indu- 
xiflet ; fub Polis quoque ultra femeftre fpa- 
tium, hemifphaerium ultra medietatem illu- 
minaflet ; unde in toto Terrarum orbe maxi- 
ma dierum & no&ium inxqualitas , maxima 
anni & mirum quantum difparata quatuor 
ftationum conftitutio orta, fummam quoque 
& inevitabiiem confufionem caufaflet . Si 
verb Sol minor,quammod6eft,fuiflet, omnia 
quoque frigoris & tenebrarum detrimenta 
confecuta Fuiflent , dum citra medietatem 
glo bum tantum illuminafTet. Ea itaque glo- 
bus Terrenus proportione conftitutus eft , ut 
nulla fit in Mundo gens^ quae de infufficiente 



videnia 
Dei in di- 
ftributione 
lucis Sola- 
ris. 



Lunae cor- 
pus ad So- 

lis ilium 
temperan« 



caloris , lucifque portione conqueri poUSt, 
aut naturam inlimulare nonnullius , in diftri- 
butione lucis neceflariae , praeftitas negligen- 
tiae . Sed de his vide Artem noftram magnam 
Lucis ejr Umbra fol^ 7. quoniam porro Solare 
jubar plurimum ex continuo lucis calorifque 
diftuli affluxu damni inferre poterat , hinc ae- 
terniOpificis lapientia aliud|terraqueum Lu- 
nae corpus Soli oppofuit , ut quod pertinax 
seftus Solaris efficacia torridum, liccum, exu- dum con- 
ftumque reddidiflet , hoc virtute fua & inna- dltum- 
ta humiditate ad aequam temperiem reduce- 
ret, & ne, utpote vicinior Terrae, eidem plus 
aequo , humiditatis copia & ubertate omce- 
ret,eam luce nunc crefcere , nunc decrefcere 
voluit,tum ad exadtius temperamentumcon- 
ftituendum rerum Sublunarium , turn ad in- 
numeros alios ufus 5c emolument? , quae in 
decurfu Operis hujus declarabuntur j Neque 
otiolus cenfebitur reliquus Planetarum cho- 
rus , dum quifque fui officii partes , ea in 
Mundana Oeconomia induftria exequitur, 
quas lingulis aeternae Sapientiae lex praefcri- 
plit. De quibus cum in Itinerario Exftatico 
egerimus , e5 Lectorem remittimus. His ita- 
que praemiffis jam Terreni globi fabricam Sc 
conftitutionem profequamur. 






Caput VII. 



T>e extima Telluris JiruBura, ejufque magnitudme. 



v 



Ides itaque , tanto hoc miriflcum 
divinae fapientiae opus artificio con- 
ditum,ut ei neque 7a»'|jy , neque dV- 
Stcng neque oiKovoyAa. deficiat, in quo nihil 
lit , quod non undequaque lit aptum , con- 
cinnum , magnificum , & omnem fuperans 
admirationem : Nam live columnarum fpe- 
cl:es ornamenta , live laquearium tedtorum- 
que fplendorem, live fundamentorum folidi- 
tatem fpedtes , in dignos admirationis raptus 
teevehi necefleeft. Verum quomodo Ter- 
reni hujus globi pondus fundari poffit > quae 
fublicae ?quali palorumfeftucatione folidatae 
lint , ut fuper aquarum ei circumfufarum in- 
ftabilem molem , tanta firmitudine ftabili- 

Stabuitas , , . • 

Geocofmi retur ? Si reliqua tna Mundi elementa pro 
&ele _ men " Terrenae fabricae columnis ftatuere veli- 
mus ; tantum ilia ab his differre videbimus, 
quantum Coelum a Terra , quis unquam vi- 
dere potuit columnas per j-ooo annorum de- 
curfum perfiftentes , in quibus etiamnum 
tori , fcamilli , fupercilia , cymatia , pulvino- 
rum balthei , abaci , acroteria , caeteraeque 
columnarum partes integral & ab omni cor- 
ruptionis labe immunes perfeverent, cum ta- 



torum. 



men elementa prope jam per 6000 annorum 
intervallum in integritate fua permanferint> 
Quis non miretur hujus fabricae tecl:um,quod 
nonfblam aedificii partem fiiperiorem, led 
totum sedificium ambiat, tectum quod inceit 
fantis circumvolutionis mom, itaperpetu6 
rotetur, ut domum perfe&e tegat ; ne tamen 
ei pondus addatur , ita eidem fuperducatur, 
ut tamen , tantum abeft , ut tenebras offun- 
dat, utpotius &luce 6c calore omnia eju£ 
dem receptacula perfundat ; hoc Ccelum di- 
cimus magnificam fempiterni machinam Ar- 
chitecl:i ; cujus , Terra , pavimentum , in me- 
dia Mundi fede locata , folida 6c undique 
ipfa in ib{e nutibus fuis conglobata , veftita 
floribus , frudibus , herbis , arboribus, frugi- Decor ca ,. 
bus, quorum omnium incredibilis multitudo lorum. 
infatiabili varietate diftinguitur , quorum 
intuitu delectaris , guftu pafceris , odore refi- 
ceris;cujus parietes fimt globi ccelis contigui, 
continenti vertigine lirmi, perpetua circum- 
volutionis lege fortes, pellucidi , nitidi, foris 
Scintus luce, quamjaculantur aftra, con- 
lpicui. Adde deliciarum varietatem, 6c ma- 
gnitudinem, fontium gelidas perennitates, 

liquo- 




2oks Mraks 




^— 



P=? 



i&.Jxis Qhh Solaris . T> .% . J% piator Solans . B . F. C . Spacium SoLs boreale . H.G.I. Sjiatnan Salts aufirdt . B. C.H.I. Spadum SoUs tomdiati . A .Tuiei Wis . 'L.JA.lt .O^.SvaporaJioTles'ma. etmacultrum. Oryo 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



("> 



Delia*. 



Incolx 

Geocofmi. 



Globus 

Terra- 

queus, 



NemoTel- 
luris cor- 
pus vere 
dimenfus 
eft. 



Caufa cur 
Tellus fub 
geomctri- 
cum fcru- 
tinium 
non cadat. 



liquores pellucidos, amnium riparum vefti- 
tus floridiilimos , concavas fpeluncaium ai- 
titudmes , laxorum afperitates , lmpendcn- 
tium montium fummitates, camporum im- 
menfitates, ut interim fileam imraenfam in- 
exhauftamque thefaurorura in intimis Tellu- 
ris receptaculis concluforum copiam & uber- 
tatem ; Incolarum ver6 hujus tarn admirandi 
palatii quanta varietas & numerus , quanta 
pra?ter hominem , omnium flnem , animan- 
tium fpecie differentium diverfitas ? quanta 
Oeconomi , in rerum unicuique ad fe fuften- 
tandtun propagandumque necefTariarum 
provifione,bonitas &: fapientia > quanta pul- 
chritudo maris? quanta infularum multitudo? 
qua? orarum , littorumque amcenitas ? quot, 
quamque difparia pifcium belluarumque im- 
manium , faxifque nativa tefta adha?rentium 
genera > Sileo hie aeris , aqua3, ignifque miri- 
ncos in natura rerum colludentium effectus: 
pra?tereo interiorem lingulorum Terrene 
molis vifcerum conftitutionem ; Sed de ina?- 
ftimabilibus Dei operibus ratiocinii velatem- 
peftive contraho, ne mentis a?ftu, nefcio quo 
abreptus , a propofita? nobis materia? inftitu- 
to, longius, quam utpedem referreliceat, 
feducar. 

Tellus itaque , quern Mundum Terrenum 
dicimus , humani generis fpha?ra ex aqua & 
Terra in unum conflata globum , in medio 
Mundi fuis fixa ponderibus ha?ret s cujus ex- 
tima fuperficies partim Terreftri , partim 
aqueo veluti inaumento quodam veftira, 
omnes reliquos Mundi globos rerum pra?- 
ftantia & varietate fuperat - 3 cujus magnitu- 
do & quantitas tametfi a compluribus om- 
nium feculoram Mathematicis fumma in- 
genii felicitate pollentibus tentata fit, a no- 
mine tamen, quod fciam, in hunc ufque diem 
plane expeditafuit:Supponunt enim plerique 
in hoc tentamento globum Mathematice ro- 
tundum , fupponunt perfecT:am hujus molis 
foliditatem , ab omnibus interioribus vifce- 
rum cavernis abftrahendo , & hoc quidem 
ratiocinio ad aliquam menfurationis certi- 
tudinempervenerunt, quamvis nemo adpra?- 
cifarn magnitudinis determinationem perti- 
gerit j Nam pra?ter menfurarum mutabilium 
inftabiliumque , ac unicuique , non dicam 
regno , fed & provincial , oppidifque pecu- 
liarium , propriarumque , fallaciam , accedit 
turn montium innumerorum concatenatif- 
que ordinibus longe lateque exporrectorum 
ina?qualitas , turn planitierum , defertorum- 
que in immenfiim diftenfbrum in hunc ufque 
diem inexplorata intercapedo ; qua? quidem 
omnia uti hominum notitiam fugiunt , ita 
fieri non poteft, ut humana induftria per cer- 
tam & determinatam menfuram definiantur; 
Unde Geometra? fola pura puta hypotheli 
contend, utaliquidcerticonftituant , cor- 
pus Terrenum ex aquea & Terreftri fub- 
ftantia in unum globum fpha?rice coagmen- 
tatum, omnibus montium fuperciliis , con- 



valliumque coniequentium profunditatibus 
neglectis , confiderare , & juxta banc hypo- 
thelin dimenfioncs fuas inftitucre folent. 
Quod tametfi multinullis nonfeculis tcnta- 
rint , adeo tamen a fe invicem difcrepant, 
ut hoc in illos haud incongrue dictum vi- 
deatur. 

JOm plus pr ogre dior, eoplus in devid tendo. 
Tentavit id primus Eratosthenes fcaphio in- 
ter Syenem & Alexandriam , explorarunt 
& Archimedes , Hipparchus , S'trabo , Ptolo- 
meut , fed notabih ab Eratofthenc differen- 
tia . Periculum tanti negotii fecit in campis 
Fingar magnis fumptibus Rex ALmmon , ut 
eft apud Abulfedam Arabem , non ignobilem 
Cofmographum . Inquifiverunt & pofteri, 
quotquot fuerunt fagacioris ingenii Mathe- 
matici , fcaplnis aliifque fciatericis , turn ex- 
quifita regionis alicujus planioris juxta me- 
ridianum tracttum, qua? uni gradui ccelefti 
refponderet , menfura. DifculTerunt turrium 
montiumque altitudines fpe ad tarn defide- 
ratam notitiam perveniendi ; at fruftra -, cum 
enim omnium conatus laude fane digniffi- 
mos examinaris , vix ullum cum alio con- 
venire reperies -, cum tamen regula? de pro- 
portione diametri ad circumferentiam , & 
de magnitudine & quantitate Spha?ra? per 
earn invenienda fint certiffima? & infallibi- 
les ; nee triangulorum Sphsericorum ana- 
lyfis , fi Geometria fibi conftet , fallere 
queat. Quamnam itaque rationem tan- 
ta? diverfitatis efle putemus , paucis ape- 
riam. 

Duo potiflimum exiftimo , qua? omnem 
Geometrarum in Terra? quantitate menfli- 
randa laborem eludant. Primum eft,maxima 
menfurarum, diverfis Orbis regionibus, pro- 
vinciis , oppidis ufitatarum , diverfitas ; qua? 
fane tanta eft,ut vix fit oppidum, quod ab al- 
tero menfura? quantitate non differat , atque 
adeo nihil difficilius fit , quam omnem harum 
menfurarum differentiam , ad unam ftabilem 
& incommutabilem menfuram redigere,cum 
fundamentum defit menfura?; Si enim ftatuas 
pro minimo menfura? termino, v. g. granum 
tritici,autfinapis,memorata granaadeo diffe- 
rentis quantitatis funt, utea pro diverfamm 
climatum , horizontium , terrenorumque 
conditione notabilem quantitatem acquirere 
comperias. Si verb qualecunque humani cor- 
poris membrum pro certo menfura? funda- 
mento aflumpferis , puta pollicem , palmum, 
fpithamam , pedem , palTum & fimilia, tan to 
fane fub iis quoque majorem ina?qualitatis 
differentiam reperies , quanco homo ab ho> 
mine quoad naturalem corporis conftitutio- 
nem differentior eft. Ut itaque tanta? diver- 
fitati aliquid certi conftitueretur, certa & in- 
fallibilis menfura omnibus in orbe Mathe- 
maticis , juxta quam operationes inftitue- 
rent , iubminiftrari deberet , a Monarcha 
quodam fumma aucl:oritate pollente , non 
ea quidem chartaaut pergameno inferipta 
I (fiqui- 



Diicrepan- 
tia Mathe- 
m.itico- 
rum in di- 
menfione 
Tcrrx. 



Eratofthe- 
nes primus 
earn men- 
furare ag- 
gtefius. 



Nulla dari 
poteft cer- 
ta 8c omni- 
bus regio- 
nibus con- 
grua men- 
lura. 



66 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Alinliffi- 

cultus. 



Coliimatio 
in menfu- 
ra; lonibus 
falkx eft. 



Fallacia in 

refiuftione 

aeris. 



( fiquidem & haec ex aeris climatumque mu- 
tatione fua damna patitur. ) fed seri fimili- 
que materia durabili incifa. Sednequefic 
aflumptae menfurae rationem fubfiftere pofle, 
hoc pado oftendo. 

In Geodetica hujus negotii pragraatia ne- 
ceffarib requiritur , imO praefupponitur aria- 
lyfis trianguii, ecujus laterum angulorum- 
que proportionc , cum lateris quantitate 
cognita , in totius incognita? quantitatis no- 
titiam pervenimus . Veruntamen triangu- 
lum hujufmodi conftitui non poteft , nifi per 
vifualem , vel Solarem in aliquo fciatherico 
organo aut inftrumento radium ; at neutrum 
ad hoc negotium fufficere pofle , ade6 ve- 
rumeft, ut deeodubitarenemopoflit, nifi 
forfanille, qui inevitabiles in dioptica Aftro- 
nomia occurrentium difficultatum fcopulos 
non expertus fuerit. 

Tyro in Aftronomico negotio non mul- 
tum verfatus,forfan exiftimare poflet,hneam 
vifualem , qua per dioptra in aftrum aliquod, 
aut montis alicujus , aut turris verticem col- 
limamus , ita reda in objedum tendere , ut 
fieri nonpoflit , talem lineam non exade 
conftitutam efle , quam Alhidada tarn redam 
efle dernonftrat ; fed qui naturae arcaniora 
norunt, inftabilemque refradionum,in tanta 
mediorum diverlitate , naturam exadius ri- 
mantur , aliud comperiunt. Quod ut paulO 
fufius exponatur, fciendum eft, aeris medium 
ob fluxilis naturae inconftantiam,adeo diver- 
fum efle ; turn ratione temporis , turn loco- 
rum , ut vix ejufdem diei hora, vix menfis aut 
feptimana totius anni decurfu affignari pof. 
fit , quo non juxta diverfas rarefadionis aut 
condenfationis leges , fuas pariter alteratio- 
nesfubeat: Accedithifce locorum difpara- 
ta conditio , qua fit , ut medium aerium 
aliud fit ad mare, flumina, lacus, paludes, 
aliud in montibus , locifque defertis & ina- 
quofis ; aliud in Auftralibus , in Borealibus 
regiombus aliud ; aliud fub Zona torrida, 
fub Temperata aliud,aliud fub Frigida;ade6- 
que pro horizontium ftatu & naturali con- 
ftitutione , illud ahter & aliter mutari ne- 
ceffefit. Certumeft, radium quoque vifua- 
lem totius Geodetici negotii fundamentum, 
juxta didas diverfitates mirum in modum 
alteran, cum objedum vifum, nunc altius, 
nunc demiffius , pro medii refradi ratione 
exhibeatur. Docet hanc fallaciam lpfe Ho- 
rizon, quiluminofa ftellarum corpora, re- 
fnngentis nature poteftate , jam exorta fpe- 
danda exhibet , quae tamen juxta rigorem 
Aftronomicum adhuc fub Horizonte abdi- 
ta , emerfiffe non deberent .- Infulae in me- 
dio maris finu derepente comparent , quae 
prius tedse latebant. Vertices montium 
alias invifi deteguntur i non fane alia ratio- 
ne , nifi quod refradiores abditas ultra na- 
turalem conftitutionem pro medii difpofi- 
tione nunc altius & altius attoljat , dequi- 
Nofiram Artem ArtAclaJiicam in 



"bus vide 



Opere , quod Ar$ magna Lucis & XJmhrx, 
nuncupatur , ubi fufius omnia profecuti fii- 
mus. 

Hoc itaque pofito, fieri non pofle puto, ut 
quifpiam, quantumvis fagaci &r fubtili in- 
g;enio inftrudus fit , aut ftellae , aut remotio- 
ris montis altitudinem precise & vere , non 
obftante initrumenti praeftantia &: certitu- 
dine , attingat -, ut proinde hanc unicam 
caufam efle exiftimem , cur tanta fit inter 
Authores de Terreftris globi magnitudine 
differentia. Qui verb in planitie notabiline- 
gotium hujufmodi Geodeticum per decem- 
pedas ordiuntur, parem difEcultatis aleam 
fortiuntur ; cum fpatium tantillum , prae- 
terquam quod ad totius Terreni Globi am- 
bitum infenfibile fit, ei minima quoque coeli 
portio correfpondeat ; quae uti praeciseper 
inftrumenta in minutis primis aut fecundis 
attingatur , vix fieri pofle exiftimem j ut in- 
terim fileam menforum defedus in menfu- 
randis per decempedas aut catenas longi- 
tudinibus inevitabiliter commiflbs. Pofito 
verb , hare omnia rede & cum defiderata di- 
ligentia confeda efle ; ecce nova fefc diffi- 
cultas offert ; cum fcire non poflimus , num 
dida planities cum fuperficie maris reda co- 
incidat , num ea aut altior aut demiflior fit. 
Si enim altior fit , ambitum circumferen- 
tia,jufto majorem, fi minor, minoremfu- 
turum quis eft, qui non videt ? medium au- 
temquis attinget ? Certe ille folus , qui uti 
in numero, pondere 5c menfura fecit omnia, 
ita praecifam quoque aequalitatem Terre- 
ne fuperficiei cum aquea folus attingit. 
Sunt alii , qui ex alta quadam fpeculaper 
lineam vifualem , fuperficiem maris tan- 
gentem , ad negotii Geodetici finem fe per- 
venire pofle putant ; fed quis pundum con- 
tradus in tanta elementi inconftantia cert6 
fignare poterit ; quis certum fixumque pun- 
dum in fluxilis naturae inltabilitate , fludi- 
bus nunc in convallium morem fubfidenti- 
bus, nunc adinftar montium tumentibus, dif- 
enminabit > Certe nullus . Geodetas qui- 
dem fe in Horizontis & Coeli confinio,vilua- 
li linea non nifi pundum tangere firmiter 
fibi perfuadebunt ; ego verb dico , illud 
tantum efle pundum , ut amplitgdine fua 
non dicam pedem aut paflum , fed multa 
milliaria ftringat, comprehendatque 5 illu- 
dimur fenfibus inasqualitate fuperficiei ma- 
ris pro planitie putata decipimur , aer mille 
nobis modis illudit ; ut proinde totum hoc 
Geodeticum machinamentum revera fubfi- 
ftere non poflit , nifi fuperficies maris fine 
omniinsequalitate rotunda , nifi planities ter- 
reftris cum maris fuperficie continua ; nifi 
aerium medium ubique locorum idem con- 
ftituatur. Quse res uti humanam potentiam 
fcientiamque longe excedit , ita quoque a- 
mnis humanse incluftrise conatus inTelluris 
quantitate exade inveftiganda luditur. Quae 
non fcribo , ut euiquam in tarn laude digno 

moli». 



Qujennm 
lit cauia 
rantae in 
obferva- 
tionibns 
differen- 
tia;. 



Pundhim 
obferva- 
tionum in 
man con- 
ftitui non 
poteft. 



OPIFICIUM GLOB1 TERRENI. 



Soliditas 
five pon- 
'dus Tcllu- 
I jrisinveiti- 
igari huma- 
no ingenio 
nequit 



molimine prsejudicare velim , fed ut difficul- 
tatem rei exequendae ob oculos ponam cu- 
riofiLecl:oris. 

Sed venio ad alterum difficiiltatis caput. 
Sunt qui non fuperficiem duntaxat , fed & 
fbliditatem pondufque tclluris ad trutinam 
vocent : quod quidem fuppofita. Terrenae 
femidiametri parte , fi per hypothefin , ter- 
ram homogeneam , corpus totum quantum 
quantum folidumque fpectent , difficile non 
foret j fed "Nonnullos efle , qui fubdu&is 
Terrae cavernis reliquum bilanci commit- 
tant , meo quidem iudicio , audacior aequo 
conatus cenferi deoet ; cum praeter inutile 
computus exercitium nihil ade6 aliud no- 
bis emolumenti producat. Hoc unicum fcio, 
Terrae pondus inveftigare,majores forfan dif- 
ficultates adnexas habere , quam ut eas hu- 
manae induftriae labor evincat ; Nam uti in 
fequentibus oftendetur, cum Terra innume- 
ris cuniculis perfofla , ingentibus line nu- 
mero cavernis , parvis , minimis , maximis 
refer ta fit ; ac deinde heterogeneae natural 
mixtis conftet , ut ad optatum ponderatio- 
nis fcopmn quis pertingere poflet , horum 
omnium notitiam, ut poffideret , necefle fo- 
ret : Concludamus itaque cum Divo Iobo : 
Accinge Jicut vir lumbos tuos , inter rogabo te, 



67 



rejponde mihi , ubi erds , quando ponebam fun- 
dament a, Terr a ? indie a. mihi,fi ha.be s intelligent 
tiam ejus ? Jshiis pofuit menfuras ejti>s,jinbjli? 
vel quis tctendit juper earn lineam , Juper quo 
bafes illius fundatx funt , aut quis dimifit an- J ob £-38. 
gularem lap idem ejus f nunquid ingrejfus es v " 4 ' 10 ' 11 
profundum maris , ejr in novijiimis abyjii deam- 
bulafii ? nunquid confiderajli latitudinem Ter- 
ra ? Refpondit autem lob: ReQ>ondere quidpof- 
fum ? manum mcam ponam juper os meum j 
unum locutus fum , quod utinam non dixiffem, 
rjr alterum , quibus ultra non addam. Atque 
haec funt , quae de vaftitate ac magnitudine 
Geocofmi dicenda putavi : Modos , turn 
menfurandi , turn ponderandi totius molem, 
cum alibi noftris in openbus tradiderimus, 
& vix Geographicum opus , ubi methodus 
non contineatur , exiftat , confultb, ne opus 
hoc , jam ab aliis traditis referciam , praeter- 
greffus fum j ne tamen Ledtor deiiderata 
notitia fruftretur , tabellam Authorum , qui 
in Terrena mole menfuranda operam fuam 
contulerunt ; ex qua in tanta aifcrepantia, 
quae magis ad guftum flint , excerpere pote- 
nt , apud dodtiffimum Patrem Noftrum Ric- 
ciolium in Almagejlo novo reperiet , Tomo 1 . 
fol. 6z. 



Caput 



VIII. 



T>e ^JVLontibm (feocofmi, eorumcjue necefiitate. 



MAgna inter Authores , potiflimurri 
Sacrarum literarum Interpretes, 
controverfia eft , Utrum ante Dilu- 
vium Terra montibus fuerit exafperata , u- 
trum verb undique & undique plana fuerit 
fuperficie conglobata. Utraque fententia 
fuos habet Se&atores. Verum uti prior ve- 
riffimaeft, ita pofterior falfiffima & pericu- 
lofa in fide. Certe Sacer textus luculenter 
docet , montibus fuifle praeditam ab initio ; 
meminit enim montis Ararat , meminit al- 
titudinis aquarum in Cataclyfino fiipra o- 
mnes montes in univerfa Terra quindecim 
cubitis exaltatarum ; fi ergo montes operuit 
cataclyfmus aquarum, ergo ante eum jam 
fuerunt j unde pofterioris fententiae Se&a- 
tores audiendi non funt. Terrenum itacjue 
globum montibus fuifle exafperatum , ade6 
certum eft, ut is folus in contrariam fen- 
tentiam abire poffit, qui naturae neceffita- 
tem ignorat. Montes Terreno globo ita ne- 
ceflarii fuerunt , ut fine iis globus Terrenus 
confiftere non poflet , turn ob eximias , quas 
Terrae conferunt utilitates , turn ob caufas 
paulo poft fufius exponendas : Siquidem, 
uti Divina providentia mirando Opificio 
conftituit Terrenae molis globum , ita fines 
Opificis ita fublimes funt , ut vix fit , qui ad 



. eos omnes & fingulos pertingere , quantum- 
vis fagaciffimo ingenio imbutus,poffit. Non- 
nulla tamen hoc loco recenfere vifiimfuit, 
ut indefi cui furficiat animus, reliqua Conclu- 
dere poffit. 

Quod itaque prim6 offa in Microcofmo, OfTatura 
hoc in Geocofmo montium ftrucftura facit ; m ontiifm 
qui totam Terreni globi molem ita ftrin- compages 
gunt , ut diffolvi minime poffit , atque hoc eft " 
modo perfe&am confiftentiam confequa- 
tur i cum enim Terra non unius generis gle- 
bam utero fuo contineat , fed innumeris di- 
verfarum rerum fpeciebus , uti minerali- 
bus, pulveribus , metallicis fluoribus , cine- 
ribus , ut poftea referetur , fceta fit : Cert^ 
ilia confiftere non pofTent , nifi firma ftru- 

\ dlura intra intimas concavitates , montium 
compage , veluti dolia circis , contine- 
rentur. Secundo , cum mare Terrae cir- 
cumfluum , peipetuo aeftu , turn fluxure- 
fluxuque , turn ventorum impetu agite- 
tur , certe fine montium repagulis Terra du- Utilitates 
rare non poflet.; his enim intra finus fuos j^"""™ 
alveofque , veluti veftibus & oftiis , ne g i bo. 
Terrain immodica diluvione devaftet , con- 
tinetur , juxta illud /obi : Circumdedi illud Job.c.js. 
terminis mcit , cjr pofui -vettem ejr ojlia , & 
dim , ufque hue venies , & non procedes am- 
I 2 plius, 



£8 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



tium lca- 

turiginem 

nereflarii 



fliui, & hie confringes tumentes fluclustuos. 
Tertib , Montes ad fontium , fluviorumque 
propaginem prorfus neceflarii erant ; his 
enim terra declivior facilem m mare flu- 
Monte. xum p ras b et t q U od fi terra prorfus plana fu- 
iilet, fieri non potuiflet; fed de his uberius in 
tra&atu de Or igme fontium . Sunt ergo Mon- 
tes veluti mammae quaedam in Geocofmo 
protuberantes , & tanquam naturae quaedam 
penuana 8c reconditoria , turn ad liquo- 
rem perpetub fuppeditandum , turn ad fub- 
jedas montium regionumque convalles , 
benefici liquoris undiquaque difFufi munere 
alendas fcecundandafque , a provida natu- 
ra mftituta. Quarto , Monte s turn ad ra- 
biem ventorum coercendam , turn ad her- 
barum , arborum , plantarumque varieta- 
tem,quae fine montibus caeteroquin non pro- 
venirent, producendam , mm denique ad ae- 
ftum Solis temperandum, aerifque ialubrita- 
tem , quae omnia non mfi in altioribus mon- ; 
tium receffibus obtinentur , mirum in mo- '■ 
dum conferunt. Hinc homines, pecuddfque ! 
aeftivo fervore laflati, montanas ut plurimum 
regiones , refrigerii , fanitatiique inftauran- I 
dae caufa , petunt. Quintb , quid Montes j 
Mctalla. aliud funt , quam Metallicorum corporum ' 
promus condus inexhauftus , in quorum con- ' 
cavitatibus per abditos meatus } ignis fubter- 
ranei virtute & energia, veluti in fornace 
quadam decoda , & ad maturitatem defide- 
ratam deduda , in ufum mortalium egerun- 
tur. Non dicam hie de amoenitate profpe- 
dus, deutilitate, quam umbra fua in fubje- 
dis agrorum planis vallibufque conferunt ; 
non memoro , quanti in natura locorum con- 
ftituenda momenti montes lint ; hoc fande 
aflirmare aufim, diverfarum regionum , pro- 
vinciarum, urbiumque proprietatem , quali- 
tatemque non nifi a naturali montium cir- 



cumfitorum conftitutione provenire ; Sed 
unum eft quod natura provida in montium 
conftitutione & partium terreftnum exafpe- 
ratione potiffimum intendit , caloris fcilicet UtilJt as 
proportionatum incrementum, fine quo ni- KJ3 
nil rede difponi potuiffet ; hinc enim fit , ut attempe- 
Solares, caeterorumque Siderum radii , intra randa 
montium anfradus , faxofarumque molium 
difpares conftitutiones , vario reflexu vehe- 
menterintendantcalorem, halitus vaporef- 
que admeteorologicas imprefliones efficien- 
das eliciant , ex quibus innumera in Geoco£ 
mi ceconomia emolumenta , ut fuo loco di- 
cetur, nafci necefle eft. Cui non experientia 
conftat , plana montibus fuppofita , mox ad 
I primum Solis in Arietem ingreflum , folutis 
nivium,quibus vertices montium operti funt, 
molibus i terram circumfitam mirum in mo- 
dum fovere, & ad fceturam follicitare > & ne 
humore nimio terra inebriaretur, declivitate 
fuahumons ftagnationem impediens humo- 
j rem continuo fluxu intra alveos fluminum 
coadum in mare detrudit, ut fie fuperfluo 
humore exonerata apta reddatur proventi- 
bus rerum. Si verb Terra , plana iuperficie c™ Td- 
diftentafuiffet, omnibus j am recenfitisemo- J^E" 
lumentishaud dubie caruhTet s neque enim eSTSoi* 
flumina ob aequabilem Terrae fuperficiem, debueiir - 
tiuxum fuum continuaflent , neque nives li- 
quefadae habuiffent , quo Me exonerarent ; 
ftagnantium itaque multitudine aquarum in 
omnes partes difrufarum,terram una cum ve- 
getantis fentientifque naturae fcetibus , hu- 
moris fuperfluitate perire necefTe fuifTetj 
Accedit aeris infalubritas , quam fine motu 
confiftentium planorum ftagnantiumque a- 
quarum putredines caufaflent. Ex quibus 
omnibus penitiori mentis fcrutinio expenfis, 
montium neceflitas luculenter patet. 



Caput IX. 

De arcana ^/fontium conftitutione. 



QUi Sphaeram materialem conficere 
volunt,circulos primb adaptant,quos 
Meridianos vocant , ea difpofitione, 
ut omnes Me in Polis Mundi interfecent, 
hifce deinde iEquatorem , caeterofque ordi- 
ne circulos parallelos turn ad confiftentiam 
Sphaerae, turn ad arcanam Telluris conftitu- 
tionern indigitandam applicant. Si paulb 
lubtilion trutina Geocofmiftruduramexa- 
minemus, qua aptat concinnatque Telluris 
^lobum , eadem prorfus ratione a natura 
conltitutumcomperiemus ^ fiquidem Mon- 
tium catenas a Polo ad Polum, five ex Borea 
in Auftrum conftitutas elTe , ipfe Geocofmus 
prima ca lat fu PF^ e do cet. Sed ut veritatem rei cla- 
renaannu- nus oftendmius. Prima catena montium in 
iari S Mon- circulum ordmata deducitur a Polo per Iflan- 



diam, Scotiam,Angliam, Germaniam, conti- tium.qua:. 
nuata montium fene,rectoque tramite ufque nam flt - 
ad Alpes , quae funt veluti nodus quidam ca- 
tenae magnae , quo , qui difcontinuo ordine 
extenfi montes nonnullam connexionis la- 
bem incurrerint, vinciantur, conftringantur- 
que ad firmiorem confiftentiam. Ab Alpibus 
verb , novo veluti annulari ordine implexi 
montes, Apennino junguntur,quo totius me- 
ditullium Italiae haud fecus ac lpina quaedam 
dorfi, optima oflium compage,continuatafe- 
rie per Siciliam montibus Africae connedi- 
tur, & quos Lunae vocant. 

Alter catenae magnae nodum , ufque ad 
ultimum Auftri promontorium , Bonae fpei 
nuncnpatum,extenditur,quem ordinem haud 
dubie ufque ad oppofitum Mundi Polum 

con- 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



Alter mon- 
tium ccn- 
catenato- 
rum com- 
pagcs cir- 
cularis 
quxnaro 
fit. 



Catenae 
mor.-.am 
tranfverfx 
quae nam, 
& ad quid? 



continuari , ipfa ratio diktat. Ex hoc verb 
Auftnno polo , per incognitos Auftralis Ter- 
ras tra&us , ufque ad fretum Megallanicum 
diftenditur , & hinc per Andium Americae 
Auftralis , Boreaeque immenfos tradtus polo 
Boreojungiturei, a quo dimanarat. Altera 
catena ad angulos rectos primam interfe- 
cans , abienfque ex Polo , & diftenfionis fuse 
propaginem per Tartariam derivans Imaum 
libi corijungit , qui per mediam Schythiam, 
magnnm Mogoris imperium , & tandem per 
medium Indiae dorfurnin promontorium Co- 
morinum excurrit , ubi mediante maris fun- 
do montibus Zeilani Infulae , 6c hinc fubter 
Oceanum in polum Auftrinum diftenditurj 
atque hinc tandem, per incognitos terrarum, 
Oceanique tragus , principio , a quo defcef- 
lit, conne&itur. Quoniamverb perpetuus 
Oceani aeftus , fluxufque ex Oriente in Oc- 
cidentem, continua fua allifione, nonnullum 
detrimentum adferre poterat , hinc provida 
natura tranfverfas montium catenas difpo- 
firit , quibus totiu9 Terrenae molis machina 
firmiorem coniiftentiam adipifceretur. Un- 
de vides ex Oriente in Occidentem ab ulti- 
ma Sinarum Regione montes montibus ita 
annexos, ut quos China per tranfverfum pro- 



pagat Jmaus extra Chinam continuet in Oc- 
cidentem Scythice, India^Cafpn maris,Ame- 
ricae, Afiae minoris, Macedoniae,ufque ad Al- 
pes Cottias & Rhetias continuatis montibus 
conjungat , quas Alpes per Delphinatum to- 
tamque Narbonenfem Galliam continuas 
committit AlpibusPyrenaets, quse hinc tan- 
dem in ultimum Occidentis terminum , uf- 
quedum fuo reftituantur principio , ordine 
mirifico propagantur. 

Sed quaeres f orfan , cur catenae hujufmodi Cur cate - 
in Oceano continuatae non videantur , fed ^i T 
ultimis Terrarum promontoriis , quafi abru- Oceano 
ptae & interruptae difpareant ? Refpondeo, t n e °" t pa " 
catenas hujufmodi montium non abrumpi 
omninb j fed fubter Oceani profunditatem 
eodem ordine continuari ; quod verb non 
emineant , nifi per difperfas hinc inde infulas 
in Oceano emergentes , id certe fagaciffimo 
naturae confilio radtum effe tibi perfuadeas : 
Cum enim Oceanus perpetuo fluxu Orbem 
Terrarum ambiat, fluxilis naturae elemen- 
tum veluti jure quodam , itinera ab omni ob- 
ftaculo Sc repagulis immunia, & undiquaque 
per via requirebat ; hinc catenae montium per 
extititios vertices in Oceano non conti- 
nuantur, ne ese motui Oceani , mariumque, 



Hemfjph&rium Ojfittur* Globi Terreni aquis nudata. 




obicem ponerent, atque adeb liberum habe- fo aquarum affluxu fcecundandam ; quod 



rent campum ad univerfam Terrain copio- 



non accidiflet , fi Oceanus montium catenis 
I 3 pra> 



7° 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



praspeditus, non libcras , fed motionibus agi- < tas. Veriim cum de his uberius Deo dante 
tationibufque inacceflas femitas orfendifTet. ; in fequentibus dicturi fimus , hasc in genere 



Ne verbliberrimo fuo & impetuofiffiino mo 
tu , Terreftrium regionum oris , alluvione 
fua , detrimento foret , natura has montium 
catenas difpofuit , utadhos tumentibus un- 
darum procellis frac-tis , ad fuos fibi deftina- 
tos alveos rediret. Qupniam verb Oceanus 
fuas quoque fluendi leges a Borca in Au- 



tantum dicla de montibus fufficiant . Figu- 
ram hie oppofitam vide. In qua catena mon- 
tium ABCD. monftrat , illam montium 
compagem,quas a Polo Ar&ico, per Europe 
medium , & per Africam , ad Polum Antar- 
dicum & hinc per Americas Auftralis Andes, 
Polo Boreo , unde ducta fuerat , reftituitur i 



ftrum, & contra , ftatutis temporibus fervat; j Catena vero montium A E G , a polo Boreo 



contra hoc tranfverfi montium ordines pofiti 
funt , ut hoc pa«5to , fine offendiculo , natura 
fuas operationes in Terreftris Mundi Oeco- 
nomia perficeret.Nemo tamen hoc loco exi- 
ftimet velim , catenas hafce montium in per- 
fects circulos coordinatas , fed prout Ter- 
rarum neceffitas requirebat , flibinde fimbriis 

catenarum in immenla utrinque Regionum tiam, ob fines paulo ante defcriptos. 
circumjacentium fpatia dedudtis compoii- 



A per medium Afias, & Indias ufque ad C po- 
lum Auftrinum diftenditur, & hinc tandem 
per incognitam fubmarinam compagem po- 
lo Boreo A reftituitur. Montium vero cate- 
nas in latitudinem extenfas BEG, esters- 
que parallels, notant, tranfverfam montium 
compagem, ad firmiorem totius confiften- 



Caput X. 



Finis cate- 
narum 
Montium. 



De ^JS/fontibm in particular i 5 &• arcana eorundem adufm hu- 

manos architeclura. 



Hydro- 
phylacium 
Alpium 
Rhetia- 
rum,ej uf- 
que flumi- 



§. I. 

De reconditorm feu hydrophylacils in Eur op a 
conflitutis. 

MOntes a natura non cafuali aut tu- 
muituario, fedfagaciflimo confilio 
conftitutos in Orbis Terrarum fu- 
perficie protuberantes , eaqus jamdi&uri 
iumus , fat fuperque comprobabunt ; Ex his 
enim, prster humorem, quern montium ope 
univerfs Telluri confert , alios innumeros 
ufus habet, quos fupra enarravimus. Nos ad 
ea, qus,quod fciam,ante noshucufque nemo 
advertit, defcribenda calamum diftendamus. 
Quod ut quam optime fiat. 

Notandum primb Terrenum globum a, 
Polo ad Polum insquali quadam & difformi 
compage , at non fmefumma providentia ita 
conftitutum efle , ut in Terreftrium partium 
meditulliis , maxime fefe admirandum often- 
deret ; dum maximorum & ingentium mon- 
tium coacervationi , veluti quofdam catena- 
rum magnarum nodos , innexuit , turn ad fir- 
miorem totius compagis confiftentiam & fir- 
mitudinem , turn ad fundanda in montium 
cscis vifceribus immenfa aquarum penua- 
ria, ex quibus veluti promocondis flumina 
undique fcaturientia fubditos fibi conval- 
lium camporumque tra&us benigno proflu- 
vio irrigarent . Quod ut oculis curiofi Le- 
cT:oris pateat , enumeratione partium rem fu- 
fius enodandam duxi. 

Hujufinodi nature reconditoria in Euro- 
pa primo loco funt montium protuberan- 
tmmlongelatequediffufa foboles, quas Al- 
pes vocant ; Ex quibus veluti ex prsdiviti 



quodam hydrophylacio , abundantiffima 
aquarum profluvia omnibus Europs regio- 
nibus fuppeditantur. Sunt autem triplici'no- 
mine diftin&s , quarum ills quas Galliam 
refpiciunt, Cottis, quas Helvetiam ambiunt, 
Rhetias cum adnexo Vogefo ; quae demum 
Adriaticummarefpe&ant, Pennins dicun- 
tur. Ex toto hoc Alpium complexu , veluti 
ex fcecundo utero , erriifi ingentes amnes, 
Danubius , Rhenus , Oenus , Germaniam j 
Rhodanus , Arar , Mofa , Mofella , Galliam 
Belgiumque ; Padus verb , Athefis , Mincius, 
Ticinus , Italiam ; Savus verb & Davus Illy- 
ricum irrigando beant : Ex hoc non flumina 
tantiim , fed & ingentes & immenfi lacus 
originem traxere fuam ; In Germania lacus 
Acronius , Lucerinus , Tigurmus ; In Gal- 
lia Infubriumque rcgione , Lemanus ; ut in- 
terim innumeros minoris ordinis lacus fub- 
ticeam . In Italia Ciialpina lacus tres , quos 
Majorem , Comenfem , antiquis Larium , &c 
de la Gar da vocant . Unde autem tanta aqua- 
rum ubertas originem fuam nancifcatur , & 
quomodb montium penuariis contineatur, 
luo loco & tempore oftendetur •, hoc enim 
loco de penuariorum tantum difpofitione 
tra&are vifum eft , ut ea explorata paulatim 
ad occultas & abditas tantorum naturas mi- 
rabilium caufas pertingamus. Sed filum oc- 
ceptum fequamur. 

Enarrata itaque Alpium concameratio, 
cum non asquali menfura aquarum , omni- 
bus & fingulis circumfitis regiombus fefc 
coinmunicare poflit;ne neceflitatimortahum 
novercam fe prsbuifle natura videatur, hinc 
alios fibi ex omni parte coacervatos mon- » 
tium ordines, fimbriis fuis , adnexuit, veluti 

auxi- 



OPIFICIUM GLOBI TERRENL 



7i 



Alia hy- auxiliares quafdam copias : In Germania cingunt , Hercinios , qui Boream fpe&at, 
drophyia- q U ^ em montes Noricos , & qui Bohemiara | Cottimelabocum : In Gallia Vogefiim,Alvcr-i 




Montes 
Pyrenxi. 

Carpathus 
mons. 

Flumina 
Hifpanix. 

Fl. Polono- 
Hungariz, 



nios, & Alpittm Cottiarum reliquias , Delphi* 
natus montes ; In Italia Apennini oflamen- 
tum innumeris montibus , veluti fpina quae- 
dam dorfi ex offibus , coagmentatum j ade6 
ut in Germania fupra citati montes aliam flu- 
minum foeturam fnppeditent , id eft, Moe- 
num, Albim, Moldavam, Amafum ; In Gallia 
Ligurim, Sequanam, Druentiam, Varum. In 
Italia Arnum , Tyberim , Anienem, Lyrim, 
Vulturnum , quibus univerfa Italia , Gallia, 
Germania fcecundo prorluvio irrigantur.Ne 
vero extreme Europe regiones debito fibi 
humoris nutrimento deftituerentur , nova 
conftituit natura cellaria feu reconditoria. 
Inter Hifpaniam & Galliam Alpes live mon- 
tes Pyrenaeos ; Inter Germaniam & Polo- 
niam, Hungariamque Carpathios montes; 
quorum illi in Gallia Garumnam; In Hifpania 
Iberum,Durium,Tagum,Betim,Guadianam, 
ex Pyrenseorum plicis,id eft, Caftellse monti- 
bus deducta flumina profundunt ; At verb in 
Polonia Viftulam , in Hungaria Tibifcum , in 
Germania, Oderam, aliofque innumeros,qui- 
bus di&se regiones fcatent, fluvios produnt ; 
atque aded nifce tribus naturae aquaram re- 
conditoriis pofitis , univerfa Europa fummis 
& inexplicabilibus emolumentis beatur. 



§. II. 

Depenuariis Natura, feu Hydrophylaciis in 
Afia conjlitutu. 

QUo in Europa in penuariis montium 
conftituendis tenore procefTit,eodem in 
Afia , in montium conftitutione lufit Natura 
rerum ; Siquidem ex Geographica difciplina 
conftat , raediam totius Alias longitudinem Hydio- 
continuatis montium catenis a Thracio Oc- ^ t 
cidentis phofphoro,ufque in ultimum Orien- 
tis terminum protenfam , Borealem Afiam, 
id eft , Scythiam feu Tartariam ab India Au- 
! ftrina veluti difcriminare : quiquidem mon- 
( tium acervi pro vario fitu , varias denomina- 
\ tioncs fortiti funt ; nonnullis illos fub Tauri, 
! & Antitauri ; quibufdam mb Caucafi ; ali- 
quibus quoque nib Imai & Parapanifi nomi- 
nibus indigitantibus. Quidquid (it, non cum 
nominibus , fed cum rebus nobis negotium 
eft. Certum eft hos montes in meditullio to* 
tins Alias concurrentes , ingentem altiffimo- 
• rum montium globum conftituere, quodnos 
! proinde principale totius Alias Hydrophyla- 
j cium aflTenmus ; Namidinomnes Alias par- 
I tcs immenfa eru&at flumina - verfus Au- 
' ftruro 



7 2 LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 

ftrum quidem , Indum & Gangem , quibus | excipit . Ne verb Nubian & Lybise defeita 
univeria Indorum Natio abunde irrigatur ; ! aeftu perirent, Athlantis concatenates in Or- 



Montes 8c 
Flumina 
celebriora 
Aiiaj. 



verfus Orientem plurimos immenfoique Re- 
gni Sinarum amnes ; verfus Boream Rha & 
Obin ; verfus Occidentem denique nobilif 
fima flumina Oxum, Jaxaftem &: Hydafpim, 
praeter innumeros ingentefque laens , quos 
efficit , praebet, uti mappa hie appofita lucu- 
lenter demonftrat. Quoniam vero Alia lon- 
giori tractu protenditur , quam ut fingulas 
ionge lateque fparfas regiones attingere 
poflit; hinc divitias fuas per fiibterraneorum 
regnorum commercia ita diftribuit , ut nulla 
plus fe altera accepifle gloriari poflit . Nam 
Taurus & AntitaurusMinoremAfiamuber- 
rirnis fluviis beat ; Graeciam fluviis ex Acro- 
cerauniis Atho, Olympo, Pelione, OfTa, cae- 
terifque , profufis . Armeniam , Perlidem, 
Babyloniam celeberrimis fluminibus Eu- 
phrate , Tigri, Derbi, caeterifque , quos bre- 
vitatis caula fileo, Gordiasi five Ararat atque 
Cafpii montes irrigant; qui Tauro & Cauca- 
fo ab Occidente nexi , tandem ad Ortum in 
paulbante montium enarratam congeriem, 
veluti diverli rami in truncum fuum implan- 
tantur . Habent & in Septentrionis ultimo 
angulo Hyperborei & Riphaei montes fua 
hydrophylacia , ex quibus vaftiflimi fluvii, 
Boryfthenes , Volga, Tanais, effufi , Ruffiam 
& Tartariam ubertim rigant j de quibus eo- 
rumque memorabilibus rebus , fuo loco fii- 
fius agetur. 

§. III. 

De Hydrophylaciisfeu montium penuar its in 
Africa conflitutis. 

TTTi Africa magna ex parte Torridse Zo- 
*-^ na2 aeftibus expofita eft , ac proinde 
fumma ficcitate laborat , ita natura huic ma- 
lo providens , vaftiffimum hydrophylacium 
in meditullio ejusconftituit, quos montes 
Lunae vocant , eftque immenfbrum mon- 
tium congeries , qui innumeros ex omni par- 
te amnes veluti ex fcecundis uberibus longe 
lateque profundunt ; Ex quibus primo loco 
Nilus omnium Mundi fluviorum celeberri- 
mus originem fuam trahens , & per longas 
atque incognitas ambages tandem per cata- 
dupas praecipitatus fumma iEgypti felicitate, 
in mare Mediterraneum maxima aquarum 

Fl. Zaire. mo ^ e prsegravatus exoneratur. Ex hoc Zairus 
Occidentem petit , & regiones varias inex- 
ploratse adhuc magnitudinis allambendo, 
Oceano tandem Athlantico mifcetur ; a quo 

Fl. Niger, non procul ortus Niger, varias fortunae vi- 
ces fubiens, jam Terras voraginibus abfor- 
ptus, jam denuo evomitus, pari paffu m paul6 
ante memoratum Oceanum effunditur . A 
meridie Cuamam , aliofque peregrini idio- 
matis nominibus transformatos amnes , qui 
& vaftitate cum ipfo mari comparari queunt, 
emetat, quos omnes Oceanus Meridionalis 



turn montes natura ita diftribuit, utficutia 
capite humor per omnia corporis membra 
diftribuitur , ita Y ab Athlante per reliqua 
montium vifcera, adlaboranti naturae fub- 
eniendum , aptc diftribueretur. 

Hujufmodi autem aquarum velut cadi re- 
conditorii funt duo lacus Zambre & Zaire ; 
quorum hunc non male dixerim fceturam al- 
terius Zambri , tanta uterque aquarum copia 
turgens , ut non flumina , fed maria eru&are 
videantur ; potiflimum lacus Zambri , qui 
veluti in Centro conftitutus,ac in amnes am- 
pliflimos dimifus , fingulis Mundi partibus, 
ceu e praedivite vena confert abundantiffima 
aquarum profluvia. Septentrioni quidem Ni- 
lum , Orienti ingentia flumina Cuamam & 
Coavum , Zeila , Manhice feu Manhenfen ingentia 
Auftroj Occidenti denique Zaire , quorum fl " mina 
hi omnem Meridionalis African Occidenta- Meiridio- 
lem plagam , regna Congo , Angolam , Mo- nalis - 
nomotapani , Matamam , Bagamidri, Aga- 
fymbam , ufque ad Bonae Spei caput irrigan- 
tes fcecundo limo a fterilitate vindicant. Ifti 
verb totam interiorem Abyffinorum regio- 
nem, eafque omnes, quas ab oftio maris Ery- 
thraei ufque ad Cuamae oftium maritima ora 
difterminat, quae funt Melindae , BarnagaC 
his , Quiloa , Mombaza , Mozimba , Mom- 
bara , Membaca, Mozambicum , aliaque hu- 
jufmodi regnorum monftra . Verum uttam 
notabilem hiftoriam hie apponamus , & ut 
Veritas a tot feculis defiderata , tandem inno- 
tefcat, quiproprii fint Nili fontes , aperire 
tentabo. 

Diximus alibi , Odoar dum Lopez, prae cae- 
terisinoriginisNili inventionem incubuifle, FaHa rela - 
atque hoc unicum fategilTe , ut Nili fontes gbeNiO 
proprios aflignaret. Verum nee Odoar dus 
verae fcaturiginis Nili infped:or fuit , neque 
ejus relatio rei fatis conformis eft ; Veriora 
igiturdetam infigni argumento adducenda 
nobis funt. Eo ipio igitur tempore , quone- 
gotium hoc intricatiflimum , funime perple- 
xum me teneret,huc Romam appulit P. Fran- 
cifcus Caravaglius India? & iEtliiopiae procu- 
rator i a quo ego per manufcriptum P. Petri 
Pais veritatem cdodtus , eandem hie pofteri- 
tati confignare volui , ut Veritas tandem poft 
tot ac tantas graviffimorum Authorum falla- 
cias futilefque conjeduras fuo nitori refti- 
tuatur. Res itafe habet : Provincia ubiNilus 
oritur, vocatur Agaos, vicina regno Goiam; 
Terra,in qua oritur, vocatur Sabala ; in apice 
montis , in piano arboribus undique circun- 
datoi Diameter fontis lata pedem unum cmn 
dimidio , fundi incxplorabilis , margine non Defcriptio 
redundat , fedinradice montis exitum fibi ?£!g In,s 
rjandit,ubi fimul ac e montis vifceribus emer- 
lit , in flumen diffunditur , qui aliis fubinde 
fluminibus auctus , tandem in lacum £q{q 30 
leucarum longitudinis , latitudinis i4exone- 
rati a quo dumiterum emer^it per longas 

Ter- 



Nili. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



Relatio de 
origine 
Nili P. Pe- 
tri Pais. 



Nili defcri 
ptio,e')uf- 
que origo 
noviter in- 
venta. 



Situs loci 
inquoNi- 
lus oritur. 



Profundi- 
tas fontis. 



Terrarum ambages gyrans , ad eiindem fere 
locum , undc prodierat , videlicet ad tontem 
perveniens , reflexo ciirfu recta per ingentia 
prsecipitia faxaque inaccefla dilapfus ad in- 
tenora divertitur ^Ethiopia? . Qii^e omnia 
confirmancur P. Petri Pais Societatis noftrse 
Sacerdotis oculato teftimonio, qui hunc fon- 
tem Nili una cum Imperatore ./Ethiopia?, 
uterque curiofitate fimul ac veritatis amore 
percitus , magno exercitu fociatus dictum 
fontem luftravit.Veriimcum didhis P.Petrus 
Pais fumma diligentia hoc negotium in in* 
genti rerum iEthiopicarum manufcripto o- 
perc , qiicecunque obfervavit , pertradHrit ; 
hie ejus verba ex Lufitanico in latinum tran£ 
lataapponam, ut Veritas rei luculentius pa- 
teflat. Sic itaque ait : 

Pottquam trattavimus defcrtilitate terrarum 
fub Dominio Prcsbyteri Joannis , opera pre- 
tium me fail ur urn exiftimavi , fi hoc loco nonnl- 
hil de pracipuis fiuminibu* ejr lacubus terra- 
rum, ejus Imperiofubjeclarum, refer am. Inter 
qua primo locofe offer t maximus ille ejr toto Orbe 
ecleberrimus fluvius Nilus , qui non apud Anti- 
quo s folum , ejr modemos Dottores , author efcfue 
gravijsimos in admiratione fuit,fed ejr cujm fre- 
quent em mentionemfacit Sacra Scriptura Gen. 
z. Vocatur Gebon , unus e quatuor Paradifum 
irrigantibus . Hie hodierno die vocatur ab oy£- 
thiopibus Abaoi : Originemfuam tenet in Regno 
Coy am in uno territorio , quod vocatur Sabala, 
cujus incoU vocantur Agous , /'unique Chriftia- 
rifi etfi fucceffu temporum fylvefcente Ecclefia 
variis fuperftitionibm imbuti ejr corrupt i agen- 
tibus, ejr paganis vicinis , parum differ ant. Fons 
autem Nili in parte Occident ali Regni Goyamfi- 
tus in fummitate unius vallis , qua afimilatur 
ingenti Campo ,jugis montium undique circunda- 
to. <^inno 1 6 1 8 . 21 die menJIs Aprilis , cum in 
hoc Regno una cum Imperatore ejufque exercitu 
degerem , hunc locum afcendi , omnia diligenter 
luflravi , invenique primo duos ibi fontes rotun- 
dos, utrumque quatuor quafi palmis latum in dia- 
metro , fummaque animi mei voluptate vidi id, 
quod nul/is votis confequi potuerunt Cyrus Rex 
Perfarum ejr Cambyfes , Alexander Magnus, 
acfamofus ille Julius Csefar ; \_Aqua fontis da- 
rifsima ett ejr levifima , guftuique gratiftma ; 
fciendum tamen , nullum hofce duos oculos fontis 
infuprema montis p Unit ie exitum habere, fed in 
radice montis ; profunditatem quoque fontium 
tentavimus , & inprimum quidem lance am im- 
mifimus , qua intrando ad 11 palmos t anger e vi- 
debatur quafdam veluti radices vicinarum arbo- 
rum,fibiinvicem imp lex as. 

Secundus fons vergit a primo in Orientem ad 
jaclum lapidis , hujus profunditatem explor an- 
tes , immiffa lance a 1 zpalmorum ,fundum nul- 
lum invenimus , colligatifque duabus lanceis 20 
palmorum , denuo rem tentavimus , fed nee fie 
fundum tenere potuimus, dicuntque incola,totum 
montem plenum aquis , cujus hocfignum dabant, 
quod tot a circa fontem planities tremula erat ejr 
bttlliens , manifeftum latentis aqua veftigium, 



71 



eandemque ob caufam non redundat aqua ad f on* 
tern , fed ad radices impetu max i mo fefe ever it ; 
affirm ab ant que Incola, ut ejr ipfe Imperdtor , qui 
prafens erat una cum Exercitu fuo , eo anno ter- 
rampariim tremuifje ob magnam annificcitatem, 
aliis verb annis it a trcmere , ejr bul/ire , ut vix 
fine periculo adire lie eat. Circuit us loci inflar la- 
cus cujufdam rotundi , cujus latitudo funda ja+ 
clum conjlituere pofiit. Infra apicem hujus mon- 
tis populus degit ad montem , leucd circtter una a 
fonte dijsitum verfus occidentem , vocaturque 
Guix, ejr videtur hinc fons. Bomb ar da attinqi 
po(Je. EH hoc loco vie us gent ilium , qui facrifi- Locadr- 
cant mult as v ace as , ejr veniunt ad fontem certo r Umi x T a r 

,. . N r r 1 1 fontlNlll. 

die anni una cumjacrijicuio, quern pro Sacerdote 
tenent , qui ibifacrificat unam vaccamjuxtafon* 
tern , caputquc Vacca abjeifjum projicit in fontis 
abyffum , e lago hia prima a qual buo , onde 
facean folenne facrificio matando muitas 
vaccas , que os gentios, d'he tracean , & do- 
pois fe cubria todo como fevo dellas, eafen- 
tava en un Cadeira de ferro , que tinha pofta 
nomo de muita lenha feca, emandava fern fe 
quermar nem ainda derreterfe 6 fevo , e al- 
gunas veces etravan depois da fogo aceflb, 
e fe afentava a quefta gente de maneira , chc 
con eftas feteizerias engennava a quella gen- 
te de maneira, que 6 tinham por grande 
Santo, Che davan quefto fato queria. 

Porro Campus fontis Nili ab omni parte diffi- 
cilis afcenfu ef, prater quam ex parte Bore all, ubi 
facile confeenditur. Infia montem circiter una CurfusNi- 
leuca in profundifima quadam valle e terra vi- f u *o r "™n e 
fceribm, alius fuvius emergit, quife tamen cum 
Nilo paulo post conjungit * unde credunt eandem 
cum Nilo fcaturiginem obt'mere ; fed infia ter- 
ram per occult os canales deduclum hoc loco pri- 
mum erumpere. Rivus vero fontis , qui infrt 
montem erumpit , in Orientem fpatio jattus bom- 
bar da vergit ; deinde fubito declinando Boream 
petit , ejr pott quart am circiter leuca partem no* 
nusfefe offer t rivus efaxis cjrfcopulis ebulliens, 
cui paulo pott fe jungunt duo alii rivi , ex Orien- 
tisplaga erumpentes , ejr fie deinde aliis ejr aliis 
identidem collecJis rivis notabiliter crefcit Nilus. . 
Pott ffatium verb diurnum Itineris magno flu- 
vio, qui dicitur, la ma, conjungitur , qui deinde 
fleclit fe verfus Occidentem ufque ad 37 circiter 
leucas a prima fui fcaturigine \ pojlea mutato cur- 
fu Orientem repetit , infinuando fe in unum la- 
cum ingentem (efi hie fit us in provincia , qua di- 
citurT$ed,regnoo;ue partim Goyam fubjacet , par- LacumBed 
tim regno Dambia) quern it a pert ran/it , ut aqua tranfit 
Nili notabilem differentiam ab aquis lacus often- 
dant ; totiifque jiuvim aquis paluftribus. inper- 
miftus fuum curfum fuxumque teneat ; qui mox 
ubi exit,variisgyris declmando m meridie?n,ter- 
ram irrigat nomine Alata quinque leucis ab epi- 
ftomio lac ils diftantem , ubiper rupes 1 4 brachio- 
rum altos pracipitatus immenfo fimul ejr fr ago- 
re ejr fumo aqueo , qui e minus nebula mi hi vi- 
debatur , pracipitatus paulo pott intra duos ru- 
pes ingentes it a abforbetur , ut vix oculis utiingi inter duas 
potuerit i fait cacum'ma diclarum rupium it a vi- ru j es Ca- 
K cina, a upa 



74 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Andes 
montes. 



cina, ut Imperator aliquot ies , ftratoper illapon- 
te } cum totofuo exercitu tranfierit ■, quibus omni- 
bus ejr ego pr&fensfui . PoHquam igitur a parte 
Orientali regnum Begamidri , Goyam, cater aque 
intermedia re gna Amhara> Olaca, Xaoa, Damot 
longe late'que irrigavit , mox fiuxu fuo regnum 
Coy am repetit , irrigatifque territoriis Biz>an & 
Cumancawa, it a fenfim regno Goyam appropin- 
quate ut non mfiunius diei itinere afonte fuo di- 
fiare comperiatur. Hincfiuxum retorquendo ver- 
fus Faz,olo ejr Ombarea, regnum Gentilium,quod 
anno 1613. ingenti exercitu Jubeger at Eraz Se- 
lachriftosyr4/£T Imperatoris--, regnumque utpote 
incognitum , ejr ob vajlitatem vocavit Ayz,olam, 
id eft, novum Mundum. Hinc ex Orient e in Bo- 
ream dcclinans per innumeras alidi regiones va- 
Jlifimaque pracipitia dilapfus in aJLgyptum, ejr 
hinc in mare Mediterraneumfe exonerat. Atque 
haec eft defcriptio fontisNili, ejufquefluxus, 
quern citatus P. Pet r us Pais propriis oculis 
una cum Imperatore Abymnorum anno 
idi8. 21 Aprilis uti curiose obfervavit, ita 
fumma. diligentia adnotavit ; ut hoc fuo tarn 
infigni & oculato examine Rempubl. litera- 
riammultis tricis & dubiis liberaret. Cui qui- 
dem unice impofterum ftandum exiftimem, 
cum Imperatono approbato teftimonio 
fuamjam fons Nili certitudinem infallibilem 
fit adeptus. Verum ne quicquam huic open 
deefTe videatur , Chorographiam hie adjun- 
gendam duxi , quam vide in torn. 1 . Oedipi. 
Cap. de Origine Nili. 

Cum hiftoria haec dicat , duosfontes com- 

f>arere intra Terrenum undequaque tremu- 
um , verifimile eft, olim magnam partem hu- 
jus campi , quern defcripfimus , aperto fonte 
veluti in cratere montis contentam fuifle , & 
(ucceffu temporum , fuccrefcentibus herbis 
& virgultis luto miftis , cutem veluti quan- 
dam contraxiffe , cujufmodi variis quoque 
Europe locis me vidifle memini, qua dimota 
non dubitarem totam planitiem tremulam 
primsevi fontis faciem mox manifeftaturam. 
Sed hsec de origine Nili fufticiant. 

§. IV. 

De CMontium America hydrophylaciis. 

UTi America magna ex parte Zonae tor- 
ridae fubjedta eft,ita provida natura prae 
caeteris earn ditiffimis montium , omnium, 
qui in Orbe Terrarum vimntur,altiflimorum 
hydrophylaciis ditare voluit ; cujufmodi funt 
Montes , quos Andes vocant , qui variis alio- 
rum montium ramis inunam confluentibus 
conftituunt opulentiffimum illud aquarum 
penuarium , quod Naragua vocant, inter 
Cufcum Quitum &Limam in media regione 
innumeris montibus conftipatum ; Ex hoc in 
Auftrum concatenati montes immenfo Ter- 
rarum tradtu , quam ideo Hifpani Cordiliera 
vocant , in Megalanicum fretum , ultimum 
habitabilis Terras terminum , protenduntur; 



Rio de las 
Amazonas 



Fl. Janua- 
rius de la 
Plata. 



Fl. S.Mifr 
thae. 



Verms Boream vero Ifthmo Panamae jun- 
guntur Novae Hifpaniae montibus, in inco- 
gnitas Terrarum oras continuatis . Hoc ita- 
que Andium penuarium,tantam,tumlacuum, 
turn amnium multitudinem rundit , utfive 
multitudinem , five magnitudinem fpe&es, 
nulla iis in toto orbe , aut lacus', aut flumina 
comparari valeant : quorum prior Amazo- 
nius , vulgo Rio de las Amaz,onas , non procul 
k Quito onginem fuam trahens , univerfam 
Americae latitudinem recta tranfit , ufque 
dum innumerabili aliorum fluminum affocia- 
tione au6tus in mare Boreale , oftio 70 leuca- 
rum, ut fcribitur latitudine , fe exoneret. Al- 
ter Maragnon priori non cedens , qui ex eo- Maragnon 
dem dicto jam Andium penuario eductus in- 
exploratae mediterranean Americae , innume- 
ras regiones alluens , Mari Brafilico redditur 
tanto impetu , ut ad decern Leucas intra O- 
ceanum Nautis dulcisaquae copiam praebeat, 
Nili in incremento decrementoque prorfus 
aemulus. Huic fuccedit Januarius , vulgo Bio 
de la Plata , qui ab intimo Andium utero evo- 
lutus immenfa aquarum mole , rivorumque 
confluxu locupletatus , intra Oceanum tan- 
dem, Paraquariam juxta & Brafiliam deponi- 
tur ; Verfus Boream vero Novum Regnum 
fcecundatingentibus ammbus, quorum unum 
a S. Maria Magdalena , alterum a S. Martha 
denominant. Lacus quoque totius Orbis va- 
ftiflimus , quem alii Paraima , alii Titicacea 
vocant, fuppeditat , duodecim fluminum ac- 
ceflu ditatum . Non memorabo hie fluvios 
line numero , omnes navigiis ferendis ido- 
neos , quos verfus occidentem turn Limani, 
turn Chilenfis regni plagarn in mare Auftrale 
vulgb delZur , evolvit ; de quorum omnium 
natura & abditis proprietatibus fuo loco 
uberior dabitur dicendi materia. P. Alphon~ 
fusd'oual/e Chilenfis in fua hiftoria vix credi- 
bilia de mira horum montium conftitutione 
narrat . Nam ex Borea in Auftrum ad 1 yoo 
leucas Hifpanicas extenduntur : altitudine & 
longitudine omnes in toto Terrarum Orbe 
montium catenas longe fuperant ; Atque in 
hifcenos ponimus ingens illud hydrophila- 
cium,quod uti perpetu6 ex immenfis Oceanis 
OrientaH & Occidentali, quibus ftipatur, al- 
ternis aeftuum motibus impletur : ita quoque 
concreditam fibi aquarum molem per maxi- 
mos totius orbis fluvios lacufque diffundit. 
Et in Regno quidem Chilenfi folo ad 246 
fluvios, plerofque onerariis ferendis aptos, 
partim calidos Thermarum ad inftar , partim 
frigidos , variifque mineralium fuccis depra- 
vatos , in vicinum mare pacificum fpacio tri- 
ginta aut quadraginta leucarum , quo Andes 
a mari diftant , exonerat . Quin & inter reli- 
qua Naturae prodigia , omnem admiratio- 
nem fuperat , quod iniifdem montibus tanta 
aquarum mole fcetis, Natura infuper 14 Vul- 
canios montes ( qui omnes. flammarum eru- 
clatione, igneorumque torrentium profluvio 
non femel Regnum Chile in ultirnam vafti- 

tatem 




a j\r v s 



o c c j ±> eX it a $ j s 







AV S I^JlA £J S 



yfjr'A. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



7? 



tatem redegerunt) ex otico quodam & quafi 
infociabili conjugio junxerit . Sed de hifce 
alibi fnfius. In Septentrionali verb America 
pari lufit natura providentia , dum alia aqua- 
ram feminaria in vaftiffimis montibus con- 

clufit , quibus univerfiis ille novi Munditra- i quamdeficiant,fuo loco dicetur. 
ctus uberrimis fluminibus irrigetur. Ex qui 



bus omnibus allatis luculenter patet , mon- 
tes, principali fine , a natura ad Terram flu- 
minibus rivorumque propagine fcecundan- 
dam,conftitutos efle: Quomodo vero peren- 
ni fluxu didta naturae hydrophylacia nun- 



Caput. XI. 



T>e Ignivomisfeu Vulcaniis montibus. 



Neceflitas 
Ignis fub- 
terranei. 



Aqua fub- 
terranea 
rigefceret 
fine igne. 



Montes 
flammi- 
vomi fpi- 
racula funt 
pyrophy- 
laeiorum 
fubterra- 
neorum. 



Vulcani 
Europar. 



Vidimus natura? hydrophylacia in Geo- 
cofmi bonum conftituta, jampyro- 
phylacia , id eft , ignis penuaria pari 
paffu profequamur. 

Certum eft, li folum humidum elementum 
Terras dominaretur , Terrenum corpus peri- 
turum humoris copia oppreflum ; Certum 
quoque eft,fi folum igneum elementum Ter- 
ra? conclufum mam exerceret poteftatem, 
omnia in vaftitatem redad:um iri ; Qua? cum 
natura rerum cognofceret, aqueum igneo 
elemento ipfa apteconnexuit, ut amicis con- 
jugii legibus devinc-fca unum fine altero ope- 
rationes fuas inftituere non poHit. Elucefcit 
hoc natura? prodigium vel maxime in noftro 
Geocofmo. Conftituerat natura varia aqua- 
rum promptuaria altiflimis montibus conclu- 
fa , uti inprsecedenti capiffe patuit ; quomam 
vero occultam fuam foeturam fine ignis ca- 
lorifque obftetricante manu producere non 
poterat, hinc per univerfam Orbis Terrarum 
fuperficiem , intra altiflimorum montium vi- 
fcera , varia ignis diftribuit receptacula ; ut 
hoc innato fibi & primigenio calore Ter- 
reum aqueumque elementum animatum , re- 
rum generationes facilius perficeret; ne enim 
intra abdita atque inaccefla. montium aqua 
rigefceret , amico calore refolvente opus 
erat , turn ad vaporumexhalationumque ne- 
ceflariarum elevationem, turn ad foeturam 
conceptam excludendam. Ignis vero , cum 
fine nutrimento confiftere non poflit , non 
alio certe quam humido pabulo vivit ; hoc 
pa&o intra Terra? vifcera reciproci commer- 
cii foedera pangunt ignis & aqua. Quoniam 
vero ignis libertatis minim in modum appe- 
tens , fine libero aeris fomento durare non 
poteftj hinc natura provida altiflimos mon- 
tes veluti terminos quofdam conftituit, ut 
per eos veluti per "fpiracula qua?dam aer atr 
tractus , ignis penuaria perpetu6 , tarn amico 
hofoite , foveret , atque ade6 ignis (efc per 
hafce montium voragines veluti percloacam 
quandam a fuperflua fumi fa?ciumque mole 
exoneraret . Hujufmodi verb camini praeter 
complures alios quinque potiflimum confti- 
tuuntur in Europaj iEthna in Sicilia omnium 
Scriptorum monimentis celeberrimus ; Ve- 
fuvius in campania , Strongylus, ca?terique 
nonnulli ex Liparitanis Infulis , potiffimum 
ille Vulcani nomine indigitatus, quos omnes, 



ntfuo locodicetur, egopropriis oculisperlu- 
ftravi £t examinavi anno 1638. In ultimo 
Septentrione mons Hecla Iflandia? : In Gra?- 
cia Chima?ra. In Afia Perfis nonnullos mon- 
tes Vulcanios habct , & in Infula Armuzia, 
In Mogorum Imperio , in Zeilano Infula no- 
mine Adami infignitus mons; led potiflimum 
in Infulis Moluccis ac Philippinis , Bandanis, 
Moluccis , utraque Java intra altiflimorum 
montium vifcera , hujufmodi ignis a?ftuaria 
conftituit ; inter quos in Bandanis potifli- 
mum eminet mons Gourapi > mons Balalua- 
nus in Sumatra ; mons pra?arduus in Infula 
Ternatenfi , in cujus vertice craterem habet 
hiatu vafto , qui in plures circulos majores,& 
minores divims amphitheatri formam expri- 
mit. In Mauricis Infulis mons Tola j InTan- 
daia juxta promontorium Spiritus Sandti non- 
nulli reperiuntur, uti & in Infula Marindica. 
Porr6 in Japonia non exiguushorum mon- 
tium numerus eft prope Firandum &Tane- 
xumam , aliifque paflim circumfitis Infulis 
hujufmodi Vulcania? officina? fumma admi- 
ratione viatorum fpe&antur; qua? occulta 
per fubterraneos cuniculos mercimonia a- 
gentes in Archipelagi S. Lazari Infulis ad no- 
vam Guineam, & quas Salomonis vocant In- 
fulis , per novos montium hiatus exponunt, 
expofita deinde aliis maris pacifici infulis di- 
ftnbuunt. 

Nulla tamen Mundi pars celebriores Vul- 
cani officina s exhibet, quam America. In 
folo Chilenfi regno, ordine quatuordecim 
numeranturj in Pervano non pauciores,quos 
omnes Andium continuati jugorum vertices 
exhibent. In Nova Hifpania tres numeran- 
tur ignium eru&atione formidabiles ; Neque 
ultimus Septentrionis tradhis fuis ignium pe- 
nuariis deftituitur , quorum quatuor Autho- 
res in Tynfeorum Regione Tartaria? nume- 
ranti ut interim taceam Grunlandia? Vulca- 
nos , aliofque in vicmis five Infulis, five Con- 
tinentibusPolo circumfitis, quos & in Terra? 
ignea? vulgo del Fuego , incognitos Sinus 
continuant , ita ut multi Antarctica? plaga? 
Polum ob ignivomorum montium multitudi- 
nem inacceflum putent . Sed de hifce in fe- 
quentibus amplius didluri fumus. 

Cur vero natura rerum hos ignes altiflimo- 
rum montium vifceribus inclufcrit , prima 
caufa eft ? ut ex editiflimis locis veluti per 
K 2 pra> 



Vulcan? 
Graciar* 
A fix Per« 
fidis. 



Vulcani in 
variis In- 
fulis. 



Vulcani 
Iaponiae. 



Chile ab- 
undat Vul- 
caniis 
montibus, 



Cur natu- 
ra conil*- ( 
tuerit 
Flammi- 
vomos 
montes. 



j6 



LIBER SECUNDUS TECHN1CUS. 



praecelfos quofdam caminos abditum natu- montibus, aquis turgentibus, eanonconjun- 

ras elementum , fpiraciila inveniret, quibus gi, cumcuniculihorummontiumperuniver- Cunicuii 



fe a fuperfluis urscntis naturas gravamimbus fas Terras vifcera propaeati , cum omnibus '£ nei P, er 

r n l r ■ t, ■ C - JL • i univerfutn 

exoneraret . Secunda, ne ii in Regionum | rere castens montibus , per occultas naturas Teiiuris 
planionbus locis violento hujufmodi natural j leges, ne Terra ullibi tam neceflario calore cor P us 



patientis munere fungeretur , omnes circum- [ deftituatur, correfpondeant j quod & innu- 
ntas regionum plagas , cineribus , fumo , ex- | meras calidarum aquarum ebullitiones in 
crementitiis tophis , perniciofifque & lsethi- i nulla non regione confpicuas ;fat fuperque 
feris exhalationibus ulrimum campis anima- demonftrant ; quas quidem effe&um fuum 
libufque exitium adducerent , quod in inac- nunquam continuarent , nifi occulta ignei 
ceflismblimiummontiumjugis nonfit,reje- i elementi vis in Terras vifceribus recondita 
c1:amentis, cineribufque, aut in abrupta mon- calorem hunc perenni fluxu urgeret. 
tium depofitis , aut f umo vapdreque exitiali J Sed objicies. Duo contraria, cujufmodi Obje&io. 
in aerem fublimiorem refoluto , ventifque ignis & aqua funt , in eodem loco fubliftere 
alio difpulfo ■> ut proindenon alio fine hujuf. non pofle. Refpondeo , non hasrere eodem 
modi montes vel ad mare , vel in infulas a ; in fubje&o, fed ignea reconditoria ab aqueis 
continente feparatas relegarit , ne in Conti- ; feparata per occultosTerras montiumque fy- 
nentis meditullio omnibus circumfitis genti- i phones in fe mutuo agere , occulto amicitias 
' bus inevitabilem ltragem adferrent. | fcedere fe mutuo fovere , & hoc pa&o natu- 

Sed quasres forfan, cur montes hujufmodi | ram effectibus fuis intentis potiri. Verum 
aquarum confervationi aded neceffanos non \ cum de hifce fufiiIime,Deo dante, in fequen- 
ubique hydrophylaciis adjunxerit > Refpon- ! tibus fimus difceptaturi , hie longior efle no- 
deo , cum hujufmodi montes nihil aliud fint, lui. Atque ex his patet , ex hujufmodi aquae 
quam fpiracula, per quae igneum elementum I & ignis elementis intra vifcera Terras confti- 
ie purgat, cum aerem ad lui confervationem tutis , omnium rerum mixtorumque gene- 
necefTarium per ea attrahat , non fequitur, i rationem conftitui, uti ordine declarabitur. 



A P u T 



XII. 



I.i. Me- 
teor. 



Natura 
morbos 
fuospati- 
tur fubin 1 

de. 



La&an- 
tius. 



Seneca. 



%)trum<£\>fQntes cum tempore decrefcant\ aut denut accrefcant y &• de 
mira Terrejlrium partium trawformatiofie. 



EXperientia omriium feculorum docet, 
Tellurem fuos pati morbos & alteratio- 
ns ex variis interioris ceconomias dif- 
fidiis exortas ; Nam cum , ut recte Ariftote- 
les ; Inter iores Teiiuris partes perinde ut ani- 
mantium plant arumque corpora juventutem & 
jeneflutem fuam habeant ; redte conclude- 
re poffiimus , Orbem Terrarum , nee quo- 
ad interiores , nee quoad exteriores partes, 
eo ftatu perfeverare , quo fuit a rerum pri- 
mordiis. LacJantius , fluctuantis naturae 
conditionem , & mundanas rotas mftabilita- 
tem, qua omnia infinitis cafibus involvens,nil 
fub Sole perpetuum , nildiuturnum efle per- 
mittit, altius expendens, ita exclamat : Enu- 
merare poj fern quoties repent inis quaffata moti- 
but, vel hiaverint Terr a, vel defcenderint in ab- 
rupt um ; quoties demerfa fiuflibus & Urbes & 
InfuUabierint inprofundum,fiuc7iferos campos 
pdudes inundaverint, flumina &ftagnaficcave- 
nnt , montes etiam vel decider'mt abrupti , vel 
plants fuerint adaquati -, plurimas etiam regio- 
nes & plurima fundament a montium latens & 
mnatut ignis confumit ; quam quidem inftabtlis 
natura viciptudinem , fummi nullo non tem- 
pore philojophi non fine admiratione obferva- 
runt. 

Omnia, inquitSeneca,/m^ edax depafcitur, 
omnia car pit, 
Omnia fede movet, nonfmit ejfe diu. 



Flumina deficiunt,profogum mare littorajiccat, 
Subfidunt montes, cjrjuga celfa ruunt. 
Ovidius Met. i . 
Vidi ego, quo dfuerat quondam folidifiima tellus, ° V1 ^ ■ Ml 
Ejfejretum, vidi facias ex aquore terras^ 
Et procul a pelago concha jacuere marina, 
Et vetus invent a eft in montibus anchor a fum- 

mis. 
Jguodque fuit campus , vallem decurfus aqua- 
rum 
Fecit, & Uluvie mons efl deduclus m aquor, 
Atque paludo fa ficcis humus aret arenis, 
£>uaque fitim tulerant ftagnata paludibus hu- 
ment. 
Anglia Gallias quondam amico nexus conju- infuko- 
gioadhasfit, Nordftrandia Borealis Infula, lim Conti - 
quam Cran^ius Frifiam Aquilonarem vocat, £2? 
cum Thietmarfia Continenti adne&ebatur, 
mod6 a Continenti avulfa , atque in Infula- 
rum album adferipta , Amphitrioneas leges 
fe(5tatur. Idem de Freto Herculeo & Siculo Fretum 
teftatur Val. Flaccus. , Hercu - 

leum & 

neque enim Rex cAEolus illic Sieulum 

-Reef or erat, Lybiam cumrumperet advena Cat- 
pen * 
Oceanus, cumflens Siculos Oenotria fines 
Per de ret, & mediis intrarent montibus unda. 
Flumina mutant alveos 8c folitos curfus ; Flumina 
florentia pereunt imperia , quas omnes hor- ^ nUnt 
rendasltrages, utiDivinam arguunt poten- 

tiam. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



c. <?i. 



Montes 
abibrpti. 



tiam, ita humanse fortis incertitudinem pate- 
faciunt , & mortales Geocofmi incolas mo- 
nent, ut cum nihil ftabile, nil perpetuum, fed 
omnia caduca, variis fortunae caiibus , variis 
& improvifis rerum ftratagematis obnoxia, 
cognofcant , onwem mentis conatum, omne 
ftudium , omnes animi , qui ulla re creata fa- 
tiari non poteft , vires ad fublimes & fempi- 
ternas fupra cceleftium bonorum poflcflio- 
nes elevent, Deo foli veluti centra infiftant, 
incujusmanu funt omnia juraregnorum& 
omnes fines Terra;. 

Variis itaque modis Terrenura corpus di- 
das metamorphofes incurrere poteft ; vel 
enim primb montes hiatu terrae abforbentur, 
vel etiam derepente nafcuntur,ubi prius non 
erant. Secundb Montes, mcceflu temporum, 
tempeftatum injuriis corifiimpti dehciunt, 
vallibus confequenterexaltatis. Tertio Ter- 
rae, quas Peniniulas vocant Geographi,Grae- 
ci Cnerfbnefos , tenuiori illo Terreftri trans- 
itu, quern Ifthmum vocant, aquarun. violen- 
tia rupto , Infulas facit, quae prius Continen- 
ts pars erant i vel contra Infulae conjungun- 
tur terrae continenti per Ifthmos , immenfis 
arenarum acervis, quos maris violentia fludti- 
bus adducit,conftitutos. Quarto mare, quod 
ex una parte recurfu fuo terreftre relinquit 
fpacium, ex altera , nefcio quo naturae fcele- 
re,vioienta quadam invaiione recuperat,tan- 
tum terrarum fludtibus invadens , quantum 
reliqueratex priori ftationerecedens. Quin- 
tb , nafcuntur fubinde novae nonnullae In- 
lulas , aliis quae ab immemorabili tempore 
conft iterant, abforptis. Contra in Terrarum 
meditulliis nonnullae regiones,interioris Vul- 
cani tyrannide deglutitae , lacus poft fe relin- 
quunt, in quibufdam lacubus ablorptis terre- 
ftnum partium tumuli relinquuntur. Sexto, 
inpartibus quibufdam flumina & lacus de- 
ficientes terram habitabilem reddunt ; In 
aliis terra cultura pinguis , repentina muta- 
tione in lacum evadit. Sed ut haec omnia au- 
thoritate hiftorica ftabiliantur,de fingulis per 
totidem paragraphos agere vifum eft. 

§. I. 

De Montihus ejr Vallibus ab/orptis<& renatis. 

"D Efert Plinius , fuo tempore Cybotum al- 
*-^ tiffimum montem una cum oppido Eu- 
rite ita terra devoratum , ut nulla ejus am- 
plius veftigia dignofcerentur . Ejufdem for- 
tuna; fortem obtigifle fcribit Sypilo in Ma- 
gnefia monti, quam prsecefTerat formidabilis 
Tantalis Urbis terrae hiatu abforptae interi- 
tus.Non abfimilem fortem expertae funt Ga- 
lanis & Ganatus in Phoenicia quondam cele- 
berrimaeUrbes, Phlegium iEthiopiaejugum 
exceliiflimum , unius nodtis concuffione vio- 
lenta, non amplius comparuit. Pofliimus& 
nos adjungere eos montes , quos noftris tem- 
poribus terra hauftos vidimus. Picus mons 



77 



eft unus ex Infulis Moluceis , tantae altitudi- 
nis , ut inftar columnae , Nautis multorum 
dierum itinere , m remotiflimis maris tracl:i- 
bus apparcret ; hie terrsemotus violentia 
proftratus , nullo amplius vcftigio, fed lacus 
in ejus loco exortus , bail peripheric montis 
aequalis fpeclatur. Idem contigit in Sinarum 
regno , anno 151; 6. quo integra montofa Si- 
narum Regio cum univerfis populis & urbi- 
bus abforpta fuo loco lacum ingentem reli- 
quit, nullo praeter pnerum ligno innatantem, 
erepto . Vidimus & noftro aevo , formidabi- 
lem Plurfiae in finibus Helvetiorum fire civi- 
tatis , ex montis mcumbentis cafu, interitum. 
Montes Vefuvius & Strongylus Vulcanio 
bello media ex parte decurtati cernuntur, 
qui prius cacumine Ccelum ferire videban- 
tur.Non dicamhic deMontibus Chiles,quos 
Andes vocant , quorum nonnullos deefle 
compertum eft , poft maximum ilium & om- 
nibus fecuiis memorandum terrae motum, 
quo totum fere regnum in vaftitatem abiit 
anno 1 6^6 . quemadmodum relationes a Pa- 
tribus noftris fa&ae narrant . Vidimus mon- 
tium abforptionem, jam eorundem renafcen- 
tiam exponamus. 

Plinius I. 2. c. 87. 8c c. 88. feriem eorum 
his verbis exponit. Nafcuntur ejr alio modo ter- 
ra, , at repent e in aliquo mari emergunt , 'veluti 
pariafecum faciente natura, quaque hauferit hia- 
tus , a lio loco reddente. Clara jam pridem InfuU 
Delos ejr Rhodus , memorix produntur enata - f 
pojlea minor es , ultra LMelon , Anephe : Inter 
Lemnum ejr Hellefpontum , Ne a : inter Lebadum 
ejr Teon , Ajone : inter Cycladas, Olympiade 1 3 $• 
Hiera , eademque Automate -, ejrabea duobusfta- 
diispofl annos ubin nojlro avo t M. Iunio Sy lla- 
no , L. Balbo Cojf. ad 8 idus Iulias , Thia . An- 
no 1 6 3 8 . ad Infulam S. Michaelis in mari A- 
thlantico ftimulantibus ignibus fubterraneis 
tantum lapidum in medio maris egeftum fuit, 
ut inde Infula lapidibus in montes coacerva- 
tis nata fefe ad quinque milliarium latitudi- 
nem extenderit. Prope Puteolos in finu Ba- 
jano ante annos circiter 1 20 , novus mons ex 
mari , unius nodlis faevientis naturae fubter- 
raneae violentia protuberans omnes in admi- 
rationem'fimulac terrorem rapuit , qui & in 
hunc ufque diem perfeverat, nomine Montis 
Sandti triumphans . Vulcanus Liparitanus, 
tantum cinerum faxorumque ante annos cir- 
citer fexaginta , ejecifle fertur , ut juxta fefe 
in medio mari , quem & ide6 Vulcanellum 
veluti filium a Patre genitum vocant, produ- 
xerit ; quod & ego , dum oras*iftas peragra- 
rem , verum efle comperi , uti ex iis , quae in 
praefatjohe ad Ledorem monui , patet. In- 
numeri hujufmodi eventus fane memorabi- 
les in Hiftoricornm monimentis occurrunt, 
quos omnes enarrare , cum fupervacaneum 
efle ratus fim , notiora tandem nobis hie ad- 
ducere vifum fuit , turn admontium quorun- 
dam interitum , turn ad novorum renafcen- 
tiam comprobandam : Quae Plmius his ver- 
K ^ bis 



Hiftoria. 



Montes 
Chile con- 
cidcrunt. 



Renafcen- 
tia Mon- 
tium. 



In agro Pu- 
teolono 
novus 
mons exor- 
tus. 



\ 



78 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



bisafleverat,1.2.c. 88. Ante nos ejrjuxta Ita- j tos montes olim fuifle fcribunt Authores, 
Ham inter zJEolias , iterum juxtaCretamlnfu- j mod6 niii montiura veftigia quaedam , tibi 
laemerfit e mari 1 500 paffuum una cum calidis perfuaderent , montes ibi quandoque fuifle 



font ib us , altera Olymp. 143. ^tztzo tertioin Tho- 
fco fmu flagrans ; h<ec violento cum motu ; 
proditumque memor'u magnam circa Mam mul- 
titudinem pifcium Jiuitantem re per tarn hominef 
que confefl'im expirajfe , quibm ex his cibus fuif- 
fet ; Jic (jr Pytheeufas in Camp ano fmu ferunt 
ortas , mox in his Epopon , cum repent e flam 



vix crederes ., planitie in tantum exurgen- 

te, quantum montes decreverunt. Docet 

id cum primis Fantheon, ad quod olim per Pantheon. 

gradus afcendebatur , cum modo per gra- 

dus in lllud defcenfus fiat. Docent innurae- 

ra antiquitatum, uti Amphitheatrorum , Cir- 

corum , arcuum , columnarumque femife- 



• rr i 1 ■'■.-[ ■ j- -- j ? "» «»%«««« , twmiuidi unique lemne- 
ma ex eo emicmjjet , campeflri aquatum pla- pulta cadavera : De quibus omnibus fufius, fi 
mtie , in eadem & oppidum haujium profun- Deus vitam dederit, in noftro de mirabilibus 



do , alioque motu Jlagnum emerfiflfe , (jr alio 
provolutu montibus tnfulam extitiffe Prochy- 
tam. 

§. II. 

CUontes fuccejfu temporis deficiunt * & plana 
•vaUefque at to Hunt ur. 



Cur Mon- 
tes defi- 
o'ant. 



gran. 



Cata 



upa- 



/^Acumina montium pluviis , nive , 
^-'dine , gelu longsevo, caeterifque aens m- 
juriis tandem exedi confumique experientia 
docet ; & jam in prsecedenti paragrapho 
ex ignivomorum montium defecStu fatis pa- 
tuit. Sunt enim nonnulli montes , ut in Li- 
para, Melita, & Ilua , quos nitron fpiritus ex 
ea parte , qua venti iis praegnantes fpirant, 
ita exedunt , ut impendentes rupes proxime 
ruinam minentur, & rupium in vallibus ad- 
huc fiiperftitum ruinae , olim fe ere&as tan- 
dem concidifle, abunde teftantur. Subter- 



Latii, Opere. Unde multi exiftimarunt fu- 
turum , ut poft multas myriades annorum, 
planities montibus equate univerfali cata- 
clyfmo fucceflu temporis aditum aperiant : 
Quod tamen neutiquam admittendum cen- 
feam , in magnis illis fupra memoratis mon- 
tium catenis , fed in lis tantrum, quivejquo- 
tidiano ufu. edificiorumque fervitute pre- 
muntur , vel ex terreftri , argillacea , nmi- 
lique friabili & tophacea materia confti- 
tuuntur. 

§. in. 

Cherfonefifive PeninfuU in Jnfulas , & InfuU 
in Cherfonefos mutantur. 

Tf Erifimile prorfus eft , freta quibus unum 
nunc mare inter anguftias montium fe 
infinuat in alterum mare , olim Ifthmo con- 



rurnlapfus^ r" v " Muccxuuil )p- 

fundamen .ranearumquoque aquarum Catadupae , flu- tuofa tyranmde fluxus , Ifthmum paulatim 
minumnne. nr^nnirnfiK limbic «onUt-;«, ;«■« . 1 ll tt. _ r. '.. . ^ " u,u 



terranei 

Montes 

fubindeih infinuavimus. 

'".ilcem re- 
folvit. 



Job. 14. 



ta Mon- minumque prascipitofus lapfus paulatim ita 
num xe- j nter i orem montium fabricam atterunt , ut 
labefa&atis fundamentis vel ad primum 
terras motum labantur •> quam& unam cau- 
., r , ^ am P ut em defedius nonnullorum montium. 
tSinei Jgnesquoque fubterranei mirum in modum 
ad montium defectum conferunt , uti fupra 
infinuavimus. Ex attritu itaque montium, 
valles & planities ut crefcant , necefle eft, 
atque adeo decrementum illorum in incre- 
mentum cedat circumpofitarum planitie- 
rum valliumque ; ut proinde lllud lobi in hif- 
ce verificatum videatur Alluvione paulatim 
Terra confumitur. Aquas enim pluviarum, flu- 
minum , torrentium , niviumque liquata- 
vescor;" 1 " &** montium latera itacorrodunt, ut«- 
duntMon- dium fundamenta in montibus fitarum pie 
tmmbafes. rumque denudata fpedentur j quod in Ger- 
manic , qux vetultis rupibus lmponuntur, 
arcibus mihi non femel obfervare licuit • 
nullibi tamen magis hnjufmodi namrae ca- 
taitrophefe fpedtandam prsebet , quam Ro- 
me , cseterifque in Latii partibus. Intueor 
ego pene quotidie , Montium Palatini & 
Capitolmi olim editas arduafque rupes , ita 
tamen temporum injuria decrevifle, utpla- 
nitiemfere square videantur • immovete- 
ns Capitohi fundamenta earn jam adu ad- 
equate , rpfa fundamentorum denudatio lu- 
culenter doceat j adeo quidem, ut quos edi- 



junda fuifle , fretaque extitifle , mari, impe- 



Metamor- 

phofis In- 

fularum & 

Peninfuk- 



erodente. Hoc pado, plmio tefte, mare Sici- 
liam avulfit Italia? , Cyprum Syrias , Afiam 
Europa; propontide & Phofphoro Thracio j 
Eubceam Beotias ; Eubceae Atlantem & Ma- 
crin ; Bef bycum Bithiniae , Aphricam Hifpa- 
niss , Calpes & Atlantis deftru&o conjugio. 
Pari pacto Leucofiam Syrenum promonto- 
rio - 3 Sumatram Camboiae, Indiae Ceilanum j 
Gronlandiam America; Fretum Davits ; 
Nordftrandiam mans Balthici Infulam 
Thrithmarfias , tefte Cranzio ; America Au- 
ftrali Terrain ignium Ifthmo perrupto,& per 
Fretum Megallanicum ingentium Oceano- 
rum Orientalis & Occidui perpetuae allifio- 
nis affaltu portas flbi ad conjugium aperien- 
te. Sunt enim plerique Ifthmi veluti pontes 
quidam , fubter quos peroccultps quofdam 
cuniculos & cascas cavernarumlatebras ma- 
ria, quae utrinque Ifthmos allambunt , mutua 
aquarum commercia ultro citroque ut pluri- 
mum exercent ; quorum exelis fucceflii tem- 
porum pilis , fuccuflifque per terrae motum, 
pontinm fundamentis , Ifthmum concidere 
necefle eft ; 

Sed veniamus ad alteram hujus difcepta- 
tionis partem. Maria interrumpunt Ifthmos, 
& iidem fubinde ab alluvione aquamm 6c 
multa arenarum coacervatione conftituun- 
turi utiPharusiEgypti, que olim in medio 
mans lumen periclitantibus prebebat,mod6 

Terra; 



rum. 



Ifthmifunt 
veluti pon- 
tes , fubter 
quos mare 
labitiy. 



Pharus j€- 
gyptio- 
lim Infula r 



Terra* Iftlimo conjunctam videmus, ex Nilo 
magna limi copia fretum implente conftitu- 
rceus tam - M° ns Circejus olim a Continenti fepa- 
onsolim rams , modo eidem adhseret, freto arenarum 
lluh - congerie repletb } & plerumque contingit ad 
jnarium angufta & deprefliora loca , infulas 
inter & Continentem fita,ubi vel maris adtus 
vehemens , vel fluminum allapfu magna are- 
narum copia fuggeritur ; uti in Batavia, Fri- 
fia , Zelandia , in omnibus Archipelagorum 
tractibus , cseterifquearenofis argillaceifque 
littoribus paulatim ex planitie in altiflimos 
raontes terminantibus . Sic Antiflam olim 
Lesbo , Zephyriam Halicarnaflb , Ethufam 
Mindo, Dromifcon & Parren Mileto, Pythe- 
cufam Partlienio promontorio junctas Pli~ 
mut lib. 2. c. 89. docet ; Imo Hybandam, 
quandam Infulam Ionise , poftea ducentis 
ftadiis amari intra Continentem diftitifle,& 
Syritem in Ephefi , Derafiden & Syphoniam 
in Magnelise mediterraneis efTe, qua? ohm 
Infularum albo connumerabantur; Denique 
Epidaurum & Oricum Iniulas efTe defiifle, 
juxta illud Ovidii 1 y. met. 

Tempus erit,rapidis olim cum Py ramus trndis 
Infacram veniet^ corsgeflo littore, Cyprum. 

§. IV. 

^uidquid Mare in una parte Terr arum perdit, 
in altera recuperat , unde Infularum nova- 
rumcjue Terr arum exordia. 

EXperientia quotidiana in fluminum de- 
curfu id abunde docet; Sit flumen M.N. 
irruat ex C in B , & ex B inD totus fluminis 
impetus , certum eft, littus argillaceum B uti 
& D , cum tempore , alluvionis vehementia 
excavatum iri , fiumenque paulatim interiora 



OPIF1CIUM GLOBI TERRENI. 79 

F & G agrorum irrepere, unde neceflari6 
aquse littoris B deferta ftatione , Terram ra- 




ciprocariparumutriufquelittorisjuftitiaqua- 
dam commutativa jura inter fepartientis, de- 
nudabit . Obfervata eft hxc naturae Meta- 
morphofis turn in multis flumimbus , Rheno, 
Mceno, Mofella, Rhodano, turn potiffimuni 
in Tyberi , quem a viginti annis tantum ad Tyberfa 
planitiem montis Marii, inagros prataque ir- Flum * 
repfifTe notavi , ut montis pene radices hoc 
tempore in nonnullis locis allambat,ex altera 
parte arenarum cumulis relidtis. Verum cum 
hsec vulgo nota lint , iis non immorabimur. 
Idem in mari fieri putandum eft, cujus uti flu- 
xus refluxufque , atque quos Currentes vo- 
cant, vehementiores font, itamajores quo- 
que in Terreno globo Metamorphoies effi- 
ciunt.Hoc tamen obfervandum,flumina non- 
nulla, potiffimuni ea,qua; ex altiffimis monti- 
bus mam originem habent , tantis a monti- 
bus , vallibufque , abrafis terrenae miftionis 
faecibus , deprefliora loca illimare , ut ea ex 
tanta arenarum , limique copia paulatim in 
amnios congefta tumulos , atque aquis intra Ex 1 * 10 
alveos prolcnptis, novam turn habitationi n ovi care 
hominum,tum culture aptam regionem con- F nafcun 
ftituant; cujus quidem rei Veritas luculenter 
patet ex amnibus majoribus , Rheno , Danu- 
bio, Rhodano^ado.EuphrateJndo, Gangc 



tur. 




cseterifque in America magni nominis flumi- I Terreftrium partium colonias perpetuse ac- 
nibus , quae omnia niagnis arenarum copiis j cumulationis incremento fiindarunt ; flumi- 
conftipatis cum tempore in depreflioribus ! nibus utpote ex montibus D C cadentibus in 
locis , ubi olim aquas ftabulabantur , novas I planitiem A B ftagnantem , intraque alveos 

coar- 



So 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



•^Epyptus 

limi agge- 
ilu nata. 



Hollandia 
ex Rheni, 

Moixjlimo 
conftituta. 



Pal us 
Moeotis 
Tanai fce- 
tus. 



Urbes 'qu;e 
olim mari 
allueban- 
turjam ab 
eodem dif- 
fident. 



Uibes 
fummerfe. 



Urbcs fub- 
marins. 



coarctatis, ac tandem per multiplicem oftio- 
riim diftributionem in mare feie exoneranti- 
bus. Unde ccrto concludimus , deprefliores 
illos,prope fluminum oftia,tracT:usE F G H I, 
infulafque,quse fluminum brachia conficiunt, 
non mii arenarum , limique a diesis flumini- 
bus invedti, advecT:ique,uti Figuradocet, fce- 
turam e(Te. Hoc autem ita efle , Hiftorise fat 
iuperque docent ; ^Egypti infenoris partem, 
quam Delta nuncupant , Nilo invedtam , un- 
de & Su^ov N«Aa , donum Nili ab Herodoto 
dicitur, communis fententia Geographorum 
eft , Sc nos in Prima Parte Oedipi o^Egyptiaci 
fufe id demonftravimus . Pari padto plerof- 
que Hollandise diftridtus Rheno, Mofa, alii£ 
queamnibus aggeftos, Goropius docet. Ita 
magna Ferranenfis agri portio ex Padi elu- 
viis excrevit. Arelatenfis ager maritimus una 
cum ComargoInfula.Rhodani partus eft. Pa- 
ri ratione Ammonia & Mceotis paludes olim 
multo profimdiores erant & majorum na- 
vium patientes , quam poftea ingefto luto, 
tefte Ariflotele. Tota Teuthrania & quas 
circa Ilium funt, plana,ubi olim mare, modo 
campi funt , Mseandri fluminis beneficio. 
Verum hasc ita effe, urbes, quae olim mari al- 
luebantur , modo longe ab eodem diftant, 
abunde comprobant. "Ravenna olim Adria- 
tico mari impofita , mod6 ab eo fex millia 
pafTuum diffidet. Oftia Tyberina olim maris 
appofita littori , modo ab eo 3000 pafT in- 
gentibus arenarum tumulis interje&is diffi- 
dent ; Quod & in plunbus paflim locis infe- 
rioris Germanise verificatum eft. Mare jam 
Plmii tempore a portu Ambracio ab Athenis 
quinque millibus pafluum receflerat, quod 
primo didtum locum alluebat. Tempus per- 
dam j fi omnes hujufmodi haturas cataftro- 
phas adducam , cum vix regio maritima fit, 
ubi ess , maxime apud ingentium fluminum 
oftia, non fpedtentur. 

Diximus itaque, mare in nonnullis locis, 
invedtis ab ammbus glebis , receflu fuo Ter- 
rain habitabilem fummo naturae beneficio, 
reliquiffe ; modo novam maris cataftrophen 
oftendamus , dum priftinas benignitatis ob- 
litum , nefcio quo nature fcelere , vaftiffi- 
mas Terrarum regiones , tam duro tyranni- 
es jugo premit , aliis funditus fubmerfis,aliis 
vero utpote contumacioribus Infulis ita fup- 
preffit , ut non nifi montium apicibus emine- 
revideantur. Prope Dordracum & Dullar- 
tum in Frifia Caftella non ignobilia, funefta 
alluvione ita fubmerfa funt, ut vel ipfi emi- 
nentes in hunc diem turnum apices , praster- 
lti eventus calamitatem pofteris enarrare 
velle videantur. Ad littus Thufcum non pro- 
culLiburno integra urbs undis ceffit , homi- 
numhabitaculis inpifcmm latibula conver- 
fis, quod non fine horrore anno 1634 pro- 
prnsoculis obfervavi. Inter Centum Cellas 
vulgo Civita Vechia , & $am Severam, fre- 
quentiafane rudera in man fpedtantur, quo- 
rum nonnuUafeneftris, alia portis 5c arcubus 



tandem 
violentia 
maris in 
infulasdif. 
creti funt 



adhuc inftrudta funt , prasteritss infelicitatis 
indices . E regione Puteolorum in ipfo finu 
Bayanas urbis, domus una cum platearum 
dilcrimine , quod mirum didtu eft , ludtuofif. 
fimo fane fpectaculo monftrant in fundo 
maris eeleberrimee quondam Urbis , interi- 
tus veftigia . Atque hasc quidem a me expe- 
riential comprobata funt , ut innumeros alios 
eventus , quibus Hiftoricorum monumenta 
referta funt, fi learn. Ex quibus quidem omni- Archipek 
bus concludimus , omnes illas Infularum s> P r 'mo 
coacervatarum congeries , quas Archipela- ConrinJ 
gos vocant, olim Continenti conjundtas fuif- ti junfti, 
fe , Oceani ultro citroque molientis violen- *" 
tia , mollioribus continentis partibus paula- 
tim exefis , perfoffifque , faxofioribus vero 
montium fcopulis in earn Infularum multi- 
tudinem , quam mappas nobis demonftrant, 
fecretis , vel fubindc etiam ignium fubterra- 
neorum fse vitie per terrasmotus diremptis. 
Certe Oceanum Athlanticnm , ubi nunc Ca- 
narias , & quas Terceras vocant , ingenti ho- 
minum multitudine habitatum fuifie, Plato 
docet. in eo Dialogo , quern Critia nomine 
intitulat . Sed apponamus brevem hujus hi- 
ftorias epitomen magnis fane ratiociniis 
aptiffimam : altius itaque exordior. 

Plato itaque in fuo Dialogo , qui Critias Plato in 
intitulatur , fortitione Deorum , Neptuno ob- f^° dc 
tigifle refert Infulam quandam ultra Her- Atlolantidc 
culeas Columnas in Oceano Athlaritico li- 
tam , Africa & Alia multo majorem i aitque 
Solonem ab iEgyptiorum Sacerdotibus, 
( qui iftius regionis fitum, hominumque inea 
viventium nomina, rerumque geftarum fe- 
riem monimentis fuis defcripferant ) edo- 
(Sturn , Graeci juris reddidilfe ; Intercefferant 
autem a Platonisxx.zx.e ad Athlanticae Terra? 
fuperftitis adhuc astatem novem millia anna- 
rum ; Primofque Athenienfium Heroes cum 
dicl:a Infula fortiffima bella geffiffe , quse ta- 
men immenfse vetuftatis injuria abfoleta, nil 
prseter nomina famamque reliquerit ; uni- inten'tus 
verfa Infula una cum Incolis , five diluvio 
five terraemotibus , abforpta. Hsec autem ut 
veram, minimemythicam,ideft, fabulisfub- 
jedtam hiftoriam demonftret , a Grseciae 
antiquitate id fibi comprobandum ducit; 
cujus prim6 terminos ad Ifthmum producit, 
& hinc ad Epyrum & Cytheronam dextror- 
fum, finiftrorfum ad mare terminat ; tanta- 
que ait feracitate , amcenitate , rerumque 
omnium humanas vitas fuftentandas ubertate 
inftrucl:am fuifle, ut ad illorum temporum 
rationem fuse setatis regionis conftitutio, 
comparatione facl:a,non nifi corporis morbo 
diminuti ofla dici poflent 3 quam quidem de- 
generem adveterum comparatam conftitu- 
tionem hifce verbis exponit : Ubi enimin- 
gentem rerum exuberantiam primis Mundi 
ieculis in Grsecia vigentem defcripfiflet, 
mox rationes tantse depenerationisfubnectit Plat0 ^ t10 ' 

.... P . nem dat 

his verbis : Omnis, mqmt,regio,mmirum ab alia degenera- 
Continenti in longum exporreffa, velutipromon- 



Infulx 
Athlanti- 



tormm 



tionis re- 
rum in 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



81 



tiimum 
.Crxcia. 



torium jacet ; vas autem maris prof undum qui- 
dem Mud , earn undique circumcingit ; cum ita- 
que mult a & magna diluvia annorum 9000 m- 
tervallo , ( tot enim ex illo tempore extiterunt 
ad hoc nofirum ufque tempus ) praterierint, 
ne ulla quidem telluris pars in noflra tempora, 
hafque mutationes e locis fublimiortbm dejiuens, 
tumulum ( ut aliis in locis folet ) ingejjit ; fed 
circulatim femper defidens in profundum occul- 
tatur ; idcircb relifla funt , quemadmodum in 
angu/lis Infulis , hac Attic*, loca , qua modb in- 
coluntur , fi cum antiquis confer antur , veluti 
corporis morbo diminuti ojfa ; decerfta 'videli- 
cet ea terra , qua pinguis erat & mollis , it a ut 
tenue tantum cjr aridum Telluris corpm rema* 
neret : Terra videlicet cum integra ejjet , mon- 
tes & coliesfublimes habebat, rjr agri, qui nunc 
Thalui nominantur ,folo pingui , copiofaque fyl- 
va in montium jugis , ut ettamnum manifeHa 
Junt vejligia , exuberabant . P rater ea hac re- 
gto quantumvis Jrugiferam pluviam ex love 
hauriebat , neque , uti hoc nojlro tempore , e de- 
clivi ejr prarupto loco in mare dejiuebat , fed 
hanc abforptam copiofa quadam & tenacifirmi- 
tate fubfidentem e fuperionbm locis terram re~ 
condens at que combibens in vifcera dimittebat ; 
trnde pafsim ingentes fluviorum , fontiumque 
rtvifcaturiebant : quorum etiam nunc m vete- 
ribm fontibus facra quadam monimenta appa- 
reant. Hxc Plato . Qui ut interitum Ath- 
lanticae Infube oftenderet , ab infigni ter- 
reftrium partium tranfmutatione orditur, 
quae k 9000 annorum intervallo in Grae- 
cia per triplex diluvium contigifle fabu- 
lantur Graeci. Tranfmutationis itaque cau- 
fam primo in fubfidentiam montium con- 
jicit , quos primo omnes terra pingui & 
opima , veluti came , nee non fylvis , veluti 
coma quadam , olim veftitos vult , nunc 
vero calvos , glabrofque , atque omni iyl- 
varum decore privatos , veluti morbo di- 
minuti corporis ofla , fpectandos fefe ex- 
hibere , putat autem fubfidentiam montium, 
turn pluviarum diluviis , turn terra pingui 
una cum fylvis abrafa , decerptaque infimas 
valles, campos atque adeb ipfum mare pau- 
latim implevifTe ; unde glebarum conge- 
rie terra exaltata montium cacumina a pri- 
mis temporibus , multo non tantum reddi- 
dit breviora , curtioraque , fed & omni car- 
ne exuit , praeterque offa quaedam montium 
nihil aliud reliquit, idem putat in Terra Ath- 
lantica contigifle. Deinde ait in Graecia 
multos hodie deliderari fluvios , fontefque, 
quos magni nominis olim univerfam Terram 
irrigafle , prifcorum feculorum monimenta 
referunt ; Caufam hujus rei aflignat , quod 
montes olim praepingui veftiti terra pluviam 
a Jove dimiffam non defluere finerent , fed 
mox fpongiaeinftarimbiberent, imbibitam 
vero , per occultos montium meandros infl- 
nuatam , colledamque in abundantiflimum 
flumen fontefque urgerent , quos tamen ho- 
die ideo non reperiri ait , qabd montium 



meandri limo glebaque obdudli , omnem 
aquis pluvialibus aditum interclulerint, vel 
etiam per terrremotus conenfli , illam quam 
diximus tranlmutationem induxerint. Ve- 
rum hanc Platonis de montium decrementis, 
fluminumque exficcatione lentcntiam alibi 
copiofius examinabimus : nunc ad Athlan- 
ticam Iufulam revertamur ■, quam , uti in 
Oedipo nojlro docuimus , minime fabulofam, 
fed vere hiftoricam efle , Plato multis 1110- 
dis conatur oltendere , dum tarn curiose 
defcribit memoratae Infulse fitum , qualita- Defcriptio 
tem , hominum mores & ingenium , politi- Ini , ula: . 
Cam adminiftrandi rationem , dum urbes, C3e . ' 
caftra, fortalitia, non tantum mirandorum 
recincl:uum , foflarumque apparatu exftru- 
cT:a fuifle, fed & auri, eboris, pretioforum la- 
pidum , quibus Deorum sedes adornari fo- 
lebant , fummam ibi copiam fuifle recen- 
fet ; concidifle tandem earn ; & uti mari 
abforpta fuit, ita ab hominum memoriain 
hone ufque diem obfoleta manfit ; certe; 
Grxci uti mirum in modum gloria tumidi, 
ita hanc in Athlanticam terram expeditio- 
nem Athenienfium , quos omnium homi- 
num vetuftiflimos & dvn%$evas a terra pro- 
fatos Plato dicit , fortitudini rerumque agen- 
darum dexteritati cumprimis adicrbunt, 
ad iEgyptiorum gloriam vetuftatemque hac 
tarn memorabili hiftoria obfeurandam , ciim 
tamen vel ipfe Plato fateatur , Solonem hanc 
hiftoriam ab ^gyptiis didicifle, qui inSa- 
cris fuis monimentis earn defcriptamhabe- 
bant , tanquam cedro perennius vetuftatis 
& iEgyptise fortitudinis monimentum j nar- 
rant autem, ut in Oedipo oftendimus , hoc 
modo rerum eeftarum feriem . Herculem „ ,. . 
iEgyptium , quern & O/trtn dicunt , cum oiirid.sin 
cura regni ifidi uxori commifsa, Orbem uni- Tn {"" bn i 
verfum , valido comparato exercitu , luftra- , 
ret , atque ab Ortu omnef eas regiones, 
ultra citraque Herculeum fretum , ab ejus 
memoria fie nuncupatum , fltas , fuo fub- 
jugaflet impeno , tandem certa relatione de 
ingenti Infula , quse in immenfo Oceano 
conftituebatur , certior fadus , maritimam 
expeditionem eo direxifle , Iniulam dere- 
pente invafifTe , fubjugafle , & inita cum 
incolis pace , coloniam conftituifle , uno e 
nepotibus fuis , Neptuno nomine , eidem 
prsefeclo. Atque hax quidem funt , quae 
^gyptii de Terra Athlantica memorant : 
Quod autem Plato dicit , ad fuum tempus 
9000 annorum effluxifle , quo ifta contigifle 
probat , pariter iEgyptiorum commentum 
eft , qui ut le omnium hominum vetuftifli- 
mos, perliiaderent , dici vixpoteft, quanta 
annorum exorbitantia in antecedentia tem- 
pora ortum fuum finxerint. Sed quia hsec 
omnia fufiflime in primo Tomo Oedipi de- 
monftravimus , e6 Ledtorem remittimus . 
Quare omiflis iis , quae ad noftram rem non 
pertinent , . ad Infulam Athlanticam rever- 
tamur. 

L Athlan- 



cam. 



82 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Athlanticam Infulam ingentem omnium 
feculorum memoria extitifle ex praecedenti- 
bus patuit ; quomodo autem & quando de- 
fierit, tarn ignotum eft, quam ignota tem- 
pora, quibus viguit. Porro fi vera funt , qua? 
Veteres de ea referunt, ejus fane litum alium 
non efle dixerim , quam qui Canariis , Afb- 
ribus &c Flandricis , caeterifque in Oceano 
Athlantico fuperftitibus Iniulis comprehen- 



ds tur, (utiexappofitahicMappapatet) cu- 
jus recenfita? Infula? uti ingentibus 5c altiffi- 
mis montibus conftant, ita verifimile quo- 
que eft 3 altiores Athlanticae Infulae durio- 
refque partes fuiffe ; reliquis interje&is mi- 
norum montium , vallium , planitierumque 
profundioribus loci's , motu terra? abfor* 
ptis , atque in eorum locum Oceano fuccen- 
turiato. 




Quomodo 
Athlantica 
Iniula 
perierit. 



Pici Cana- 
riarum 
montisal- 
titudo. 



Sunt nonnulli , qui hanc terra? Continen- 
tis partem velint ab occafu , America? con- 
nexam ; fed hoc omni fide caret ; hoc enim 
pa&o Continens ad fretum Herculeum con- 
tinuata plufquam ad 90 graduum fere terre- 
ftris circuli longitudinis fpacium continuaf- 
fet , quod contra natura? intentionem fuit, 
qua? terreftns Mundi portiones ita diftribuit, 
ut femper Oceano ambienti lint pervia?, turn 
ad fontium , fluviorumque productionem, 
turn ad alia naturae beneficia prseftanda, qua? 
fupra innuimus : quomod6 vero interierit, 
reftat dicendum ; & quantum quidemex- 
perientia magiftra cognofci potuit , ilia du- 
plici ratione tantum incurrere potuit fua? 
ruina? exitium j quarum prima eft , qua? de- 
fumitur a terra? motibus , quorum efficiens 
caufa , funt ignium fubterraneorum fpiritus, 
quibus Athlanticum mare fcatet ; unde ter- 
raemotibus oppido expolitum effe , horum 
temporum Hiftorici fcrrbuntj Montem enim 
Picurn in TenerifFa Canariarum , tanta? alti- 
tudinis efTe perhibent , ut a do miliiaribus, 
Nautis in altiffimo Oceano conftitutis inftar 
columna? appareat ; fumum quoque fubin- 
de ex vertice emittere , & incendia quan- 
doque evomuiffe teftantur lapides fulphu- 
rei, qui magna copia hinc in Hifpaniam de- 
portantur j trium clierum itinere pervenitur 



ad apicem planitie confpicuum , ex qua 
omnes Canariarum Iniula? quantumvis dim*- 
ta? obtutui fcih offerunt ; thermis quoque & 
bituminofis fontibus fcatet , qua? manifefta 
funt latentis fubterranei ignis indicia. In A- 
zoribus Iniulis, Mons fpe&atur , pariscum 
Pico Canariarum altitudinis , ab incolis Pico 
de Fay a I de S. Ceorgio nuncupatus ; habet is 
Infuias circumfitas , quarum qua? Terz,era di-. 
citur , & s. Michaelis , olim in pluribus lo- 
cis & rupibus ignem eruc"taffe feruntur , fre- 
quentibuftjue terra?motibus concutiuntur, 
qui ante vicennium circiter , univerfam In- 
fulam ita concuflerunt , ut pene tota in aby C 
fumierit. Sed quoniam res digna eft , cujus 
hoc loco memoria fiat,eventum rei fideli Pa- 
trum noftrorum relatione , adjungere vifum 
fuit : 26 die Jumi anni 1638. cape? unt (pa- 
cio 8 dierum adeo formidabiles terramotus uni- 
verfam conquaffare Infulam , ut homines ci- 
vitatibus , oppidis , caftellis dereliclis campos 
apertos fuerint coacfi inhabit are , maxime In- 
coU terra , dicta Vargen, ubi terramotus favie* 
bant, quam altis in locis, mult oeffic actus. Ho fee 
terramotus excipiehat id, quod fe quit ur prodi- 
gium : A Pico ( vulgo Pico delle Camerine) 
fex miliiaribus difsitus locus diclus la ferreira, 
quo Cymbis pifcatores hujus Infula fife ad pif 
candum confe-rre folebant , prafertim tempore 

afiivo- 



Picus de 
Fayal in 
Iniulis 
Azovibus. 



Relatio de 
ingenti in- 1 
cendioor- 
to in Iniu- 
la S. Mi- 
chaelis. 



OPIFIC1UM GLOBI TERRENT. 



83 



dftivo ; ibi enim (pacio dici naturalis t ant am con- 
cludebant pifcium omnis generis multitudinem, 
ut nulla cymba ejfet , qua non 1 0000 pifcibus 
onufta reverteretur. In hoc itaque Oceani difiri- 
tfu , die Sabbat hi , men/is lulu anm 1638. 
ignis cum tarn inexplicabili violentia, non ob- 
fiante dicTi loci Oceani 1 20 pedum Geometrico- 
rum a pijcatonbus ante hacfapius explorata pro- 
funditate , erupit , utadtantum rejiinguendum 
incendium ne Oceanus quidem fufficeret : Spa- 
cium , quod ignis ebulltens occupabat , tantum 
erat , quantum duobus modus frumenti prof- 
ehemen- minandis fufficiebat , cum tanta violentia erum- 
t» ignis p enS j u ( non obftante dicta Oceani profundita- 
KiT"*" te » nubibusfefe aquaret , infupremam aeris re. 
qionemelatus , electa fecum ipfd aqua, arena, 
'Terra , Saxis , aliifque ingentibus molibus , qua 
eminus trifle , intuentibus , Jpectaculum compa- 
rebant , foccorum ad injiar gofipinoruum ; in 
mare vcro r ever fa materia lique facta pultU pra 
fe ferebat fpeciem • Porro divina providentia, 
benignitatique affcribendum eji , ventum tunc 
temporis fuiffe Terrefirem ex partibus infuU 
proruentem contrafavientis ignis rabiem , quod 
nifi factum ejfet , tot a haud dubie Infula hoc 
formidabili mcendio exujia periifjet . Subinde 
adeo immenfe magnitudinis fax a in trium lan- 
cearum altitudinem projiciebat favientis natu- 
re vis , ut non faxa , fed montes integros eje- 
ctos diceres. Acced,ebat adhorroremid, quodre- 
cidentes in altum projectifaxei montes, in alios e 
vifceribus maris in altum evibratos illifi , cum 
terribilifragore in mille partes difilirent , qua 
poflea manibus accept a in arenam n'tgram conte- 
Infula no- yebantur . Porro ex varia immenfaque reject a- 
dfoOceano wtM to ru m multitudine , faxorumque innume- 
nata. rorum coacervatione Infula nova in medio , e 0- 
que profundifsimo Oceano exorta , in principio 
quidem parva quinque Iugcrum , at indies au- 
gment at a in tantum excrevit , ut ab hinc , 1 4 
diebus , Jpacium longitudinis quinque milliarium 
occuparit . Tanta autem hoc incendio multitudo 
pifcium per lit , quantum vix octo naves onera- 
ria Indica caper e foffent , qui longe lateque per 
Infulam difperfi , ne putrefactione contagio- 
nem aliquam caufarent , ab indigents in prof, un- 
difsimis foveis adi% millia circumcirca collecii, 
fepultifunt • Odor autem fulp hurts Jpacio z\mil- 
liarium fentiebatur . 

Ex hifce luculenter patet , id quod hifce 
temponbus contingit , & olim -primaevis 
temporibus contingere potuiffet, cum na- 
tura loci eadem femper fir, penuariis ignium, 
quos natura fub hoc tractu conftituit , ut 
fuo loco docebimus , immediate fuppofitisj 
Unde Temper terra^motibus fubjecta , nul- 
lis non faxulis aliquam Infularum jacturam 
pafla fiiit . Accedit hifce aliud natura; ma- 
lum , quod paulatim ad ultimam ruinam In- 
fulam Athlanticam difpofuit , & eft vehe- 
mens Oceani ex Septentrione motus , quo 
cum tempore obviarum Infularum caverno- 
fa; radices ita exeduntur , ut vel exiguo Ter- 
ras motn exurgente , tota moles , fatifcente 



montium commilTura , labafcat . Verifimile 
itaque , & plurimum probabile eft , Athlan. 



olim. 



Interitus 
pifcium. 



Aliaintcri- 
tui Infulae 
Athknti- 
ca:ciufa 



ticam hanc Infulam ingentis olim magnitu- 
dinis fimilibus naturse incommodis fatiga- 
tam tandem concidifTe , non nifi memora- 
tis Infularum ( quae uti monribus altiffimis 
inftmclise , ita hrmiorem confiftentise ratio- 
nem adeptae funt ) tanta; calamitatis prae- 
teritse , veiuti nunciis quibus & fuperftitibus 
relicl:isteftibus. Idem verifimile eft de Ar- 
chipelago Philippinarum Infularum , ( quas 
ad "Cherfonefum auream olim Continenti 
conjunctam fuilTe all'erunt Annales Sinici ) 
contigiffe Oceani tyrannide , eo quod unum 
prius erat, in mnumerabiles pofteris tem- 
poribus , Infulas difcretura lit . Sed haec fu- 
prafufius indigitavimus. 

COROLLARIUM. 

Ex hoc longiori forfm , quam par erat 3 
difcurfu , luce meridiana clarius innotelcit, 
Terram multo aliam modernis temporibus 
conftitutionem habere , quam olim ante 
communem Orbis cataclyftnum, autetiam AHaho- 
poft diluvium immemorabilibusfxculis.Exi- di ^ rno ^ 

V, . t i~ 1 • telluris la- 

ltunt itaque Inlulse , quae pnus non erant ; clei quam 
Terras excrevit , ubi prius indomiti ftabula- eac i U3e 
bantur aquarum gurgites . Contra loco- 
rum tractus , qui olim terra opima 8>c fe- 
raci rerum fruebantur , jam dominante ma- 
ri in pifcium evafifle latibula novimus ; mon- 
tium juga abforpta hie novis alibi crefcen- 
tibus ; lacus ingentes , jura Neptuni in Rheas 
feu Vefta; tranftulerunt jura , & contra. Flu- 
mina defertis nativis alveorum incunabulis 
alios fibi ex montium clauftris exitus para- 
runt . Atque tales quidem & tarn horribiles 
terreni globi converliones , uti infinitam 
Dei potentiam , itahumanae lortis incerti- 
tudinempatefaciunt, & mortales hujus Geo- 
cofmi incolas monent, ut cum nihil perpe- 
tnum ac ftabile , fed omnia caduca , variis 
fortunae cafibus & interitui obnoxia cogno- 
fcerent , cogitationes mas , ftudia , animum 
& mentem , quae nulla re creata fatiari pof. 
fiint , ad fublimia & fempiterna bona ele- 
vent, Deofoli inhient, incujus manufunt 
omnia jura regnorum , & fines univerfse na- 
turae: confiftunt. 

Appendix. 



Be celeberrimis Orbis Terr a five Geocofmi 
planitiebm. 

"\TOntes , Montiumque ftrudluram & fa- 
-*"^-^ bricam , quantum ad noftrum propofi- 
tum fufficere videbatur , expofuimus ; modb 
reftat, ut paucis quoque de celebribus Orbis 
Terras planitiebus difleramus. 

Planities vane dividi pofTunt ; funt enim 

complures Qulturas aptas , & fylvarum fal- 

L 2 tuumque 



8+ 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Planitie- 
rum divi- 
fio&regio- 
nes. 



Sylvas. 



Defcrta 

eorumque 

vaflitas. 



Defertum 
America 
Aultr. 
Pampas. 



Andium 

m..ntium 

almudo> 

aenlquein 

us lubtili- 

tas. 



Aer in- 

fiamma- 
bihs. 



tuumquc varietate refertae ; funt arenofae, 
iiiiit petrofae &ericofae, quae& deferta vo- 
cantur ; quorum nonnulla ad ingenteni fefe 
amplitudinem cxtendunt ; Planities licet fe- 
races, incolarum tamen inertia , vel defedu 
agricolarum dellitutas nobis cumprimis ex- 
hibent Polonia , Mofcovia , RufTia, ingenti- 
bus iylvarum receffibus veftitas . Arenofis 
& fabuli congerie opertis , prae omnibus 
Mundi regiombus, Africa fquallet : Fetroiis 
Arabia ; Ericofis turn Germania,tum reliquae 
Orbis partes. Planities frugiferae in agros, 
hortos , fylvas dividuutur. Sylvarum varie- 
tas magna eft, turn ratione loci , turn ratione 
climatis. Sunt in Germania fyiva Hercinia, 
Nigra fylva, SpelTartus quercetis, fagetis, pi- 
netis , juniperetis , Abietum quoque Lari- 
cum, iEfculorum fimiliumque fcetura fpeda- 
biles. In Gallia & Italia caftanearum domi- 
nantur fylvae. Africa Palmetis abundat , & 
ad Promontorium Viride, integral pomorum 
citriorum fylvae ; Ceilanus cinnamomi fylvas 
alit i Bandames Moluccafque Infulas, nuces 
mufchatae , cedri Libanum exornant ; & ut 
multa paucis.compledar , fyl varum varietas, 
Regionis in qua provenit, naturamfequitur ; 
quae cum in omnibus regionibus diverfa fit, 
innumerabilem quoque fylvarum arborum 
lpeciebus differentium varietatem reperiri 
necefleeft. Sed de his in fequentibus fu- 

1US. 

Sunt & immenfi terrarum tradus , omni 
hominum cultu & habitatione deftituti : cu- 
jufmodi funt deferta Tartarian , quae Mongul 
& Lop dicuntur ; quorum hoc putatur effe 
defertum lllud arenofum , quod non procul 
a muris Sinenfibus , in formam fafciae inex- 
ploratae adhuc longitudinis ex Auftro in Bo- 
ream extenditur , quodque ex Tartaria in 
Chinam ultrd citroque commeantibus mer- 
catoribus tranfeundum eft , locus ad terro- 
rem omnium fquahdus. Sunt & in America 
turn Septentrionali , turn Auftrali vaftiffima 
deferta, quorum quod inter Regnum Para- 
quaviae & Chile interjacet , potiorem locum 
obtinet , a viatoribus Pampas vocitatum. 
Quicunque itaque ex Regno Chilenfi in Pa- 
raquaviam commeant , ilfis primo incredibi- 
lis altitudinis montes, quos Andes five Cordil- 
leira vocant , fuperandi funt 40 leucarum lti- 
nere, in quorum vertice tanta dicitur efTe ae- 
ris fubtilitas, ut fine periculo interclufionis 
fpiritus vix confiftere queant. Unde omnes 
fpongiis , aqua frigida, ad aerem condenfan- 
dumimbibitis inftrudos elle oportet ; Eft & 
aer ita ad infl ammationem difpofitus , ut via- 
tores flammas erudare videantur , immen- 
foque fudoris effluvio inflammati , toti ignei 
cernantur, mirum inexpertis naturae loci fpe- 
daculum ; quas omnia oretenus accepia Pa- 
tre de Ovale Chilenfi, e Societate noftra,didi 
Regni Procuratore , qui iter iltiufinodi con- 
fecerat. Defcendentibus itaque ex monte 
tnduanoitinere, occurrit mbs Mendo^a di- 



da , & deinde immenfum illud defertum, 
quod Pampas vocant , Oceani inftar , longe 
lateque exporredum , minime tamen infru- 
giferum ; fiquidem fine ullis arena? veftigiis 
totum herbis a natura confitum eft,& ab ani- 
mahbusomnis generis incolitur, nee flumi- 
nibus & lacubus defbtuitur ■■> Hoc ingrediun- 
turhaud fecus ac in Oceanum nautica pyxi- 
de inftrudi , quam in terminum deferti , qui 
dicitur los buenos ayeres , eaque prima Para- 
quav-iae urbs, ad flumen Januarium fita , con- 
ftanti lege dirigunt. Effeda habent lignea, 
multorum hominum capacia, quae dum a bo- 
bus trahuntur,firaul herbarum graminumque 
conculcatione femitam deplanant, iterque 
aperiunt , in quo confjeiendo raro trimeftre, 
ut pluriroum quadrimeftre temporis fpacium 
impenditur ; quantum, hoc defertum, in Au- 
ftrum porrigatur,inexploratum eft ; nonnulli 
putant , ufque ad Fretum Magellanicum id 
extendi : Hoc ex relatione faltem habeo , bi- 
meftri fere fpacio , nullum prorfus editions 
terra? montiumque veftigium hoc in loco 
apparere , patulumque efle undique & tindi- 
que Horizontem , Oceanum terrenum dice- 
res. Vide quae de hifce fufius narrat P. AU 
phonfus $ Ovale in fua de Chilenfi Regno hi- 
ftoria;& ne diutius hifce immoremur,Ledor 
Geographicos Libros confulat , ubi omnia 
ad longiun , quae de variis Terrae defertis 
fenbuntur, reperies ; noftrum eft, caufas ho- 
rum defertorum explorare. 

Quaeritur igitur,cur & quo fine natura tot 
in Orbe terrarum deferta , nulli humano ge- 
neri ufui futura produxerit ; loquorautem 
hie de defertis arenofis & petrofis , non de 
fylvofis & ericofis herbidifque, quae fua prae- 
ftant commoda. Sabulofa deferta potiffi- 
mum fcfe fpedanda exhibent in Africa , & 
Arabiae Felicis termini's borealibusj & quan- 
tum quidem varia locorum exploratione & 
ab indigenis fadta informatione, nee non va- 
riarum antiquitatum Arabicarum ledione 
mihi conftitit ; hunc fabulofum Oceanum 
inter finum Perficum & Erythraeum interje- 
dum ante diluvium continuatum mare fuifle 
reperio -, diluvium autem ingentes fabuli are- 
narumque cumulos illuc congeffifle, terram- 
que elevatam , marique intra finus flios coa- 
do, hanc , quam experiuntur , fabuli conge- 
riem reliquifle ; quod haud impoffibile cui- 
piam videri poteft , qui naturam loci humi- 
lem, deprefTam, fine ullis montibus (nifi quos 
inftabile fabulum ventorum agitatione , de- 
repente , & mox deftruendos, fundat ) pla- 
nam intuebitur. Idem de fabulofo deferto 
Tartariae fentiendum eft, quod non male fun- 
datis rationibus olim Oceani fitus fuit , Mart 
Cafpio continuatum , uti poftea videbitur. 
Idem de Lybiae arenofis campis ; cum enim 
fupra dixerimus, inferioris iEgypti partem 
ohm mari inundatam fuiffe , cert^ de Lybia 
id negandum non eft, cum asqua cum Mgy- 
pto planitie diftendatur. Finis autem a natura 

jnten- 



Defcriptic 
deleni. 



Caufacuf 
natura de 
lerta coa- 
ftituent. 



Defertum 
arenofum 
inter fi- | 
nam Per- 
ficum 8c 
Arabicum 
olim mare 
fuiffe. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 85 

interims forfan hie fiiir j ne , fi dicta deferta , agri , exitium parerent s nunc verb pluviis in 
humido folo gauderent, vapores a Sole ex- hifce aridislocis sternum profcriptis, non 
tracti , & in pluvias refoluti , inundationibus eft quod ab inundatione fibi timeant circum 
fuis ultimam vicinis feracium regionum cam 



pis, cujufmodi funt iEgyptus, Arabia felix & 
Babylonici prope Balforam Euphrate irrigui 



vicini populi. Idem dicendum eft de aliis fa- 
bulofis defertis . Sed rnfee relictis calamum 
alib convertaraus. 



Caput XIII. 

%)e zAquisfeve Oceano (feocofmum ambiente, mariumaueper occukos 

meatus communicatione. 



GEocofmumex aquea& terreftri fub- 
ftantia in unum conglobatum,forfan 
ille negaverit , qui hydrographiam 
ignorat , mappafque non viderit Geographi- 
co artificio defenptas . Geocoimus itaque 
Terraqueus globus eft , raagno & altiilimo 
naturae confiliohacdiverfa elementorum mi- 
ftura ab exordio rerum conditus ; fiquidem 
fine Aqua , nee Terra , nee Aqua fine Terra 
ullatenus confiftere poterat . Examinanda 
itaque nobis incumbit tarn neceiTariae com- 
pofitionis ratio ; quod ut quam optime fa- 
ciam , primo & divifione Aquarum ordiar j 
deinde caufas fingulorum in lucem eruturus . 
Deus fapientiflimus Geocolmi Architects 
adfit autobus noftris. 

Oceanus dicitur tota ilia aquarum moles, 
quae Terrenum globum ambit , ita ut nullum 
fit mare , quod non huic , five per freta , five 
per occultos Terrae cuniculos cohaereat j u- 
nus itaque Oceanus eft , ratione variarum 
Regionum , quas allambit , diverfas denomi- 
natiqnes fortitus. Ita Oceanus Athlanticus, 
inter Americam & Africam, Europamque 
interfufus , vel ab Athlante monte, velab 
Athlantide Infula olim ei innatante , de quo 
in praecedentibus dictum eft , fie duStus , qui 
&privatas denominationes poftea fortitur; 
Suntque Oceanus Hybernicus , Glacialis, 
Deucalidonius , Germanicus , ^Ethiopicus, 
Americus . Hie itaque Oceanus a polaribus 
incognitis adhuc plagis , varia Infularum ob- 
viatione divaricatus,univerfam fere a Septen- 
trione & Ortu Europam circumdat ; ab Oc- 
cafu immenfa dilatatione tumidus, fibi trium 
Mundi partium, American, Africae & Europae 
jura vendicat . Hie itaque partim per Maris 
Magellanici gurguftia aditum fibi pandens, 
novo cum Auftrali feu Pacifico mari , conju- 
gtomifcetur, partim perfretum Mairanum 
in ultimas ufque Terrae Auftralis fuppolares 
partes , inexploratis adhuc ambagibus vaga- 
bundus progreditur . Pacificus verb Ocea- 
nus , vulgb mare del Zur , omnium Oceano- 
rum maximus , ex uno latere univerfae Ame- 
ricas Occiduas , Boreafque partes , ex altero 
omnes Auftralis Terrae incognitos tra&us al- 
luvione difterminat ; & ex Borea quidem per 
fretum Anion Americam inter & Tartarian! 



fitum , Oceano iuppolari Boreo tandem > a 
quo difcelTerat reftituitur Athlantico j Ab Oc- 
cafu verb innumerabili Infularum multitudi- 
ne veluti carminatus, novifque fretorum gur- 
guftiis exagitatus Oceano Indico , immenfis 
terrarum Chinas , Indiae utriufque , Perfi- 
dis, Africae, trac-tibus perluftratis, tandem ad 
Promontorium Bonae Spei, Oceano Athlan* 
tico reftituitur. 

Ex hac defcriptione fat fuperque patet, Marium 
Oceanum unum elTe , circa quatuor Mundi connexus. 
potiores partes ita continuatum, ut nullus lit 
Orbis Terrarum aut Oceanus aut mare, 
quod non eidem in aliqua Mundi parte co- 
haereat : Ita Mare Mediterraneum Athlanti- 
co per fretum Herculeum feu Gaditanum jun- 
giturj mari Rubro verb occulta fubterraneo- 
rum canalium conciliabula committitur. 
Mare verb Calpium pari ratione jungitur 
Ponto Euxino , hoc per Bofphorum Archi- 
pelago , & tandem mari Mediterraneo com- 
mifcetur. Non abiimili ratione Mare Balthi- 
cum per duos finus , Botnicum & Finnicum 
in Scandinavian meditullium difrufum Ocea- 
no Germanico feu Deucalidonio perfretum 
Cymbricum conne&itur . Atque haec funt 
maria , quibus veluti brachiis quibufdam uni- 
verfaTelluris moles ftringitur; quibus quidem 
praemiffis , jam ad particularem eorundem 
deicriptionem per § §. nonnullos progredia- 



mur. 



o 



§. I. 

De Mari Cafpio , Ponto Euxino , & America 
nonnullis lacttbus, deque Mari Athlantico, no~ 
tatu digna. 

Milium fere Phyficorum ingenia torfit Maris Ca- 
Mare Cafpium , dum non capiunt , quo- f P» dercri " 
modo illud perenni ingentium amnium arflu- p ( 
xu , neque augmentetur , neque ullum efflu- 
xus fill veftigium , aut cum altero mari conti- 
nuations veftigium exhibeat. Mihi fane res 
non adeb abftrufa videtur , ut nulla latentis 
efFeetus caufa adferri poflit. 

Dico itaque primb , & fuppono tanquam 
multiplici experientia. comprobatum, omnia ° mnla 

. r r n r- r- r J mam per 

mananon tantum lupernae tenus , Jed uti OCC uitos 
L 3 iupra 



86 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



cuniculos 
inter ie 
communi- 
cant. 



Arcnofa 
Tartaria 
paludola- 
que olim 
mare fuit. 



fupra infinuavi, per occultos & fubterraneos 
canales reciproca aquarum commercia exer- 
cere . A Mari Cafpio incipio ; quod ante di- 
luvium , Oceano , qui probabili conje&ura, 
omnia deferta , plana & arenofa loca Tarta- 
rian inundabat , perfretum prope Volgaso- 
ftium , conjundtumfuiffe , non pauci mccum 
fentiunt.Diluvii verb inundatione a Caucalea 
ingenti montium catena abrafis mollioribus 
Terrse parttbus mare ibidem ftabulans for- 
fan non adeo profundum , impletum fuit; 
unde profundior Cafpii maris linus fuperin- 
dudta, reliquo diffufo mari , terreftrium par- 
tium congerie , inftarlacus 3 omnino claufus 
in hunc ufque diem manlit ; quia tamen ab 
immemorabili tempore ingentes fluminum 
affluxus recepit , nullumque flumen fundere 
vifiis lit , nee ullum augmenti aut inundatio- 
nis veftigium prsebeat , apertiffimum id li- 
gnum eft , ilium cum Oceano aut vicinis ma- 
ribus per occultos cuniculos colludere; Quo- 
modo verb , & ubi id contingat , jam tempus 
eft, utaperiamus. 






Duos putamus ilium meatus habere ; quo- ^eCa- 
rum prior per infernos Georgian & Megre- $Z?ab. 



liae lubie&os cuniculos A B fefe in mare Eu- ternweos 

J . • r -ii meatusna- 

xinum exonerat, itautuni vena ilia pontum bet t qu0 
inter Euxinum & Cafpium interje&aRegio reHqub 
jure merito pons quidam fubterlabentium ^"ung;. 
aquarum dici poflit. Nequehujus rei defunt tur. 
indicia. Primo enim narrat Paradia Per/a in 
Geographico deMari Cafpio libello,de Tra- in meatus. 
pezuntina hiftoria : in oris maritimis Megzel- 
liam allambentibus , mare Euxinum fubinde 
veluti ingentibus ebullitionibus fervidum fe 
advertille ; caufam quoque hujus aflignat his 
verbis : obfervatum eft diutuma obfervatione, 
quod , quandocunque in mari Cafpio venti Orien- 
tates 'violentius dominantur , eodem tempore in 
Mari Euxino, hujufmodi maris ebullitionesfolito 
major es cum ingenti totius pelagi agitatione (j>e- 
ctantur ; & contra; quando Occident ales venti 
dominantur Euxino , in Mari Cafpio hujufmodi 
perturbationes not ant ur ; Jguodfane apertum 
fignum eft , h<ec maria per occultos , vaftifiimof 
que meatus reciprocisfefe moftbus wpetere* Hoc 




utconfirmet, addit, varia fubinde rejecta- 
menta , quae mari Euxino-minime compe- 
tunt, fed quae Cafpii propria funt, ( utcer- 
tura algse , ferpentifque genus , & Tabulae 



navium , arborum maris Cafpii propriarura— 
trunci ) comparere , luculentum Marium hu- 
jufmodi per fubterraneas aquas continuatio- 
nis indicium. 

Alte- 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI, 



;dem mea 
us. 



tfexus 
jbterra- 
eus Maris 
.ubri cum 
lediterra- 
eo. 

lirahifto- 

a. 



Alteram Maris Cafpii meatum per fubtcr- 
raneas femitas continuari Man feu Sinui Per- 
fico , non obfcura quoque a Perfis adferun- 
tur indicia i quorum prius eft, Charybdis five 
Vortex, Sinus, qui Perfiam alluit , biduano a 
Balfara itinere , in quo mare notabili decre- 
mento abforbetur , & tandem reftitutis fuo 
alveo aquis , vorticis n£ veftigium quidem 
comparer ; cujus quidem rei ratio non eft 
alia , nifi correfponfus quidam cum Mari Ca- 
fpio , quod vehementia ventorum agitatum, 
poftquam magnam partem in Mare Euxinum 
protrufit , ut defectum aquarum fuppleat,eas 
ex Sinu Perfico per dictos fubterraneos mea- 
tus C D attrahit , unde in dicto loco C vor- 
ticem nafci , necefle eft ; Ubi verb Pontus 
Euxinus ventorum occidentalium fasvitia 
agitatus , commiftum libi aquarum pignus 
mari Cafpio reftituit,hoc plenitudinem fuam 
nadum Sinui Perfico, quod attractum erat, 
aquarum onus reddit . Hac itaque recipYoca 
circulatione , mirabili fane naturae lufu , agi- 
tata dicta maria , fubterranea fua commer- 
cia exercent , per mutas aquarum communi- 
cationes continuata . Sedut, haec vera effe, 
intelligat Lector , alia nonnulla maria addu- 
cam, in quibus idem contingere , multiplex 
obfervatio de iis facta docuit. 

Mare Mediterranettm cum Mari Rubro 

{)eroccultos meatus continuari , hiftoriace- 
eberrima, quam AbulbaJJen in fuo de iEgy- 
pti mirabilibus recitat , docet . Cfum Baffa 
Urbis Sues (quae in ultimo Maris Rubri an- 
gulo fita , olim Afiongaber dicebatur ) quo- 
dam tempore celebri venationi pifcium in- 
tereflet , contigit , ut dum retia littori admo- 
verent pifcatores , ingentem iis Delphinum 
mclufum deprehenderent; quern & tanquam 
rarum quid & infolens , turn ob vaftitatem, 
turn ob oelluse miram vifu formam Baffae ob- 
tulerunt -, Isvifa cum admiratione bellua, 
non occidendam , fed libertati donandam 
judicavit ; quod factum fuit, inferta prius in- 
ter branchias animantis ex aurichalco lamina 
Arabicis literis infcripta hoc verborum teno- 
re : Amed Abdalla Baffa Sues ttbi r vitam una 
cum hoc tnunert donarvit anno Hegirx 720. 
Bellua hoc munere cohoneftata mox mari 
immifla , fe novi fibi circundati oneris mole- 
ftia gravatam fentiens , terroreque agitata in 
intima maris vifcera fe proripuit . Contigit 
vero eodem anno pifcatores inMariMedi- 
terraneo prope Damiatam venationi infi- 
ftentes praster infignem pifcium multitudi- 
nem reti inck>fam , & inufitatae magnitudi- 
nis Delphinum in terrain traherent, quoin 
partes diffectolaminam illam Arabicis literis 
I fupradicto Baffa nonita pridem infcriptam 
invenerunt ; de quo certior factus BafTa 
Amed , fuam hanc fcripturam effe faffus eft. 
Quomodo verb Delphinus ex Mari Rubro 
inMareMediterraneum penetrant, multo- 
rum fane vexavit ingenia : quidam circa uni- 
I'erfara Africam natatione per Gaditani freti 



87 



fauces in hunc locum conceffifTe ajebant j 
quae tamen fententia velut improbabilis Sc 
incredibilis ltatim reprobata fuit . Nonnulli 
Vero fenfatiores, dictum Delphinum per fub- 
terraneos meatus , quibus mare Mediterra- 
neum mari Rubro jungitur , eo pcrtigifie af- 
feruerunt, quae non fine applaufu ab omni- 
bus acceptata fuit , 5c mihi fummopere ar- 
rifit ; Sc fi vera fiint, quae hiftoria narrat, cer- 
t& res fe aliter habere non poteft. Accedit 8C 
hifce Mare Afphalticum , quod Mare Mor- 
tuum vocant in Paleftina celebre ; quod Jor- 
danem finu fuo excipiens , nullo inexteriori 
fuperficie exitu , quo fe exoneret , inftructo; 
cum itaque fluminis augmento nunquam ex- MareMor- 
crefcat dictum mare , apertum lignum eft, il- ™ um cu m 
lud fe{c pari pacto per fubterraneas alveo- tom muni- 
rum latebras in mare exonerare : Sed in cat. 
quodnam mare ? dicam quod ex multorum 
itinerantium relatione mihi innotuit . Eft in 
oramaritima Maris Rubri , ex ea parte , quae 
Arabiam defertam alluit, locus valde Cele- 
bris Eltor dictus , uti in mappa apparet , ubi 
non procul a littore ex vifceribus maris , nul- 
lo non tempore ingens Naphtse & bituminis 
copia eructatur , mirantibus eunctis , unde 
tanta Naphtae copia proveniat . Ego cum 
eorum , qui Mecham quotannis , peregnna- 
tionem fuam inftituerant , relatione, de na- 
tura loci Certior factus , diumecum hsefiffem 
circa hujus bituminis originem, tandem con- 
clufi , hanc bituminis ebullitionem non nifi 
ex mari bituminofo Paleftinse , quod ob len- 
torem Mortuum dicitur, id per fiibterraneum 
cuniculum exonerante,provenire ; cum enim 
Mare Afphalticum a bitumine fie dictum plu- 
rimum bituminis generet, littoraque circum, 
fita puteis bituminofis referta confpicianturj 
Mare vero, quo a fupraveniente Jordanis 
flumine fe exoneret, exitum non habeat,cer- 
te id non nifi per occultum Terrae mean- 
drum hoc in loco una cum bituminofa fobo- 
le , quam fecum ex origine fua devexit , ex- 
onerare , manifefte docet bituminis dicto in 
loco ebullitio , fi vera fiint , quae ex ore cum* 
7r]uv didici - 3 Illud vero non aliunde quam ex 
mari Afphaltite fcaturire , hinc liquet, quod 
totum illud littus,ne ullum quidem bitumino- 
fae fceturae veftigium demonftret,quod tamen 
monftrare deberet , fi a natura in vicinio lit- 
tore progigneretur; eft enim plerumque ma- 
rium terrarumque , quas allambunt, quoad 
vires & proprietates , reciproca quaedam 
communicatio. Manet ergo,Mare Mortuum Dlrtantii 
in Arabicum icfe finum per canaiem 62 leu- mansmor* 
carum ( tantum enim Mare Afphalticum a 
Mari Rubro diftat ) exonerare: Ergo mare 
Mortuum mari Rubro , & per hoc Oceano 
continuatur ; quod erat oftendendum. Idem 
de omnibus aliis manbus & lacubus , qui flu- 
mina fufcipiunt , & nulla emittunt , dicen- 
dum eft ; habent enim fubterraneos meatus, 
per quos in Oceanum vel vicina fefe maria 
exonerent ; nti enim lacus Zaire in /Ethio- 
pia 



tusa ru- 
bro. 



88 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



pia flumina ingentia recipit , & alia in Ocea- 
numexonerat, repertis in externa terras fu- 
perficie alveis j ita Cafpium & Mortuum ma- 
re flumina qusedam recipiunt , fed non emit- 
tunt, niliper intima terras vifcera, canali- 



businaliamaria deductis ; Mc tamen diffe- 
rentia , quod hsecfubindefalfafint, illain- 
fulfa , & confequenter ex fontium penua- 
riis in deftinatas iibi anatura cavitates deri- 
vatis. 




CoKSECTARIUM I. 

Exhis paucis ratio patet, quomodo, & Cur 
nonnulli lacus flumina recipiant , & nulla 
emittant ; quidam emittant & nulla reci- 
piant ; aliqui recipiant & emittant , alii nee 
recipiant nee emittant j de prioris generis 
lacubus jam dictum eft; Quae verb flumina 
emittunt , & non recipiunt , neceflarib ex 
occultis montium vicinorum hydrophylaciis 
perennitatem fluxiis trahunt , quibus fem- 



{>er id, quod hinc defluxu deperditur, il- 
inc inftauratur j Quod verb nonnulli & re- 
cipiant & emittant flumina , ■ eandem cum 
praecedente rationem obtinent . Ubi & hoc 
notandum , flumina nonnulla aquis paluftril 
bus impermixtim tranfire , uti Nilus per la- 
cum Bed feu Zaire ; & Rhenus per lacum Acro- 
nianum , & per Lemanum Rhodanus ; cujus 
quidem rei ratio alia non eft , nifi levitas & 
limpiditas aquarum fluvialium motu perpe- 
tuo , cataraCtarumque impetu ab omni fxcu- 




lentia expurgatarum , unde & paluftrem fse- veluti torpidam, graviorem reddi, cui proin- 
cibus aggravatam aquam , & quiete otioque de levior fupernatet , necefle eft i quod & in 

magno- 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



uum dif> 
rentix 



magnorum fluminum oftiis patet, equibus 
l a um dif. amnes in mare fcfe deponentes multonim 
milliarium intervallo fluxum una cum fapore 
dulci continuant j non alia de caufa , nifi 
quod aqua fluvialis aqua marina levior fit,in- 
fulfa falfa. Sed dehifcefuo loco & tempore. 
Qui denique lacus nee recipiunt flumina nee 
amittunt , illi dupliciter confiderari poffunt : 
Primb nonnulli ita conftituti funt,ut j am fum- 
mopere augeantur , modo repente decre- 
fcant,fubinde verb prorfus exficcentur ; & hu- 
jufmodi non aliunde , quam ab imbrium ni- 
viumque liquefa&arum incremento decre- 
nientoque originem habere cenfendi funt,&: 
non tamlacus,quam ftagna & paludes dicun- 
tur. Secundb reperiuntur alii lacus, qui nun- 
quam nee crefcunt,neque decrefcunt,in per- 
petuo quodam ajquilibflo confiftentes: & ra- 
tio elt,quia cum hydrophylaciis montiumper 
occultos meatus aquarum fuperficie perfe&e 
iequilibrata continuantur, nulla intercedente 
differentia , nifi quod occulta hydrophylacia 
montiumjugis veluti fornicibus quibufdam 
operiantur, hasc verb operculis deihtuta, pa- 
tulo Cceio exponantur.Uti in Figura apparet 
ubiimaginerishydrophylacium D E monte 
ABC coopertum; quod aquis fuis extra 
montium parietis derivatis faciat in externa 
camporum fuperficie duos lacus F F , erunt- 
que hi lacus in eadem fuperficie cum aquis hy- 
drophylacii D E, neque differunt externa ab 
interno, nifi quodillud coopertum monte 
fiiperimpofito , hsec dete6ta appareant. Sed 
de hifce omnibus & fingulis in argumento de 
Origine fontium penitiiis tra£tabitur. 

CONSECTARIUM II. 

Hinc patet quoque , nullos fere lacus ali- 
cujus nominis efle , ejus generis , qui nee flu- 
mina accipiant, necemittant, & mhiiominus 
augmenti , decrementique capaces fiut , qui 
etiamfi flumina non recipiant , rivulorum ta- 
men copia fcaturiginurnque afHuxibus fem- 
per fere augentur ,' alias enim fumma aeftate 
nullum eorum veftigium remaneret -, uti fit 
in paluftribus & ftagnantibus aquis , quas ut 
plurimum asftivo Soleconfumuntur. 

Quod itaque lacus per fubterraneos mea- 
tus turn repleantur turn depleantur , patet ex 
multis fluminibus, qua? in medio itineris cur- 
£vl nonnullis in locis prorfus abforbentur , & 
ex alia parte denub renati erumpunt, ut novi 
prorfus fluvii efle videantur. Ita Nigerfluvius 
iEthiopise ex lacu Nili profluens cum in Nu- 



89 



bia ingentibus montium catenis inclufus 
conftrictufque elabendi locum non reperiat, 
iis veluti repagulis quibufdam ruptis per fub- 
terraneos meandros prsecipitatus ex altera 
montium occidentali plaga exitum fibi pa- 
rans , ac compluribus aliis fociatus fluviis 
veluti fcenore quodam au&us in Oceanum 
Athlanticum devolvitur . Pari pa£to Tigris 
in Mefopotamia tranfvectus Arethufam la- 
cum refiftenti Caucafo obvius , fe fubducens 
in fpecu quodam ampliflimo mergitur, & 
tandem ingenti terrarum fpatio denub erum- 
pens , lacum Thofpitem inotfenfo fluxu vix 
tranfit , cum ecce cum novis montium repa- 
gulis longelatequecollu6tatus, fubterraneis 
tandem le fubdole condens , ex altera mon- 
tfs parte 24 millia pafluum intercapedine 
erumpens , fluxum continuat, & juxta Baby- 
lonem Euphrati mifcetur . Artftoteles pluri- 
mos hujufmodi rivos fuiffe fenbit /.i . meteor. 
f, 11. Sic putant Grseci Scriptores nonnulli, 
Alpheum Achajae flumen vet infra maris fun- 
dum curfum fuum peragere in Siciliam u£ 
que , ubi prope Syracufas in fontem ingen- 
tem emergit , qui Arethufa dicitur ; Signum 
hoc efle ajunt , quod olim quinta quaque as- 
ftate , id eft , fingulis luftris , pecudum fter- 
cora egereret , eo videlicet tempore , quo in 
Achaja Olympia celebrabantur certamina, 
& mad:atarum pecudum ftercora in Al- 
pheum conjiciebantur, quse fecundo flumine 
fubmarino tandem in Arethufa & medio por- 
tusfinu, qui& indeAlpheus inhunc aiem 
dicitur, vulgb I'Occhio, ejiciebantur. Paripa- 
cl:o Guadiana , qui olim Anas dicebatur ; flu- 
vius inter Lufitaniam & Boeticam & oppi- 
dum Medilinam , cuniculis fubterraneis im- 
merfus poft 32 milliarium intervallum, denuo 
regurgitatur ; ut proinde Hifpani glorientur, 
habere Regnum fuum pontem fylvis pratif. 
que inftrudtum, in quo multse animalium my- 
riades pafcuis pinguiflimis nutriantjir ; Vidi 
6c ego compluribus Germanise locis fimiles 
naturse lufus . In Weftphalia non procul a. 
Lichtenaw fluvius abforptus, fub ipfo Cathe- 
dralis Ecclefias Paderbornenfis fundo erum- 
pens,inde per triplicem rivum jn Lippiam de- 
ponitur. Similem me vidiffe memini in Eichs- 
feldia , cujus modo nomen non occurrit. In 
America paflim hujufmodi jocabunda flumi- 
num lufio fpe&atur, ut proinde fiipervaca- 
neum putem, ilia fufiiisdefcribere, cum ubi- 
que paflim in omnibus Mundi tra&ibus hu- 
jufmodi fpedaculafintobvia. 



Nilus & 
Niger ter- 
ra: conditi, 
iterum ali- 
bi erum- 
punt. 



Tigris. 



Alpheus 
Graciseflu* 
vius com- 
municar 
cum Are- 
thufa Sici- 
I12. 



Anas Hi- 
fpanix flu - 
vius. 



Caput XIV. 



*De ^Akitudine montium 5 <&• profunditate Oceani , mariumefue y ubi & 
Caucafi montu ahitudo ab Ariftotele ajferta difcutitur. 



F 



Uit fententia quorundam Sc etiamnum ' ta eft vicinorum marium profunditas ma- 
plerorumque eft , tantam efle mon- xima ; quod num verum fit , in hoc Ca- 
tium altitudinem maximam , quan- ! pite difcutiemus , a montium altitudi- 

1 M ne 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 

noftri primordia auipica 



Ariftotl. i 
Met. c. 4. 



Caucafi al 
titudo. 



Expofitio 
textus Ari 
ftotelici. 



9O 

ne ratiocinii 
turi. 

Antiqua Geographia montes altius 1 f fta- 
diis non elevan limplicius fibi perfuafit , om- 
niumque Mundi altiflimos inontes exhibet 
Caucafum , Imaum feu Parapanifon , Alpes, 
Acroceraunia ; In Afia minori Olympum; 
Pclion, & Oflam in Macedonia •, in Maurita- 
nia Athlantem -, in Grarcia Athon . Caucafi 
praxelfos vertices velipfe Ariftoteles admi- 
ratus eft; Veriim cum multa in ipfo textu /.i . 
UMet. c.4.Ubi eum defcr-ibit, occurrunt,qua2 
examine & lydio lapide indigeant , hanc jam 
a multis aliis pertra&atam ad incudem re- 
vocabimus,ut Veritas rei elucefcat. Sicautem 
loquitur . 3 x.cujKacr(§» ptpigm op@» rm i^g 

plv vxpxe,on c^Lraf Kj ^m tuv KaXxpivwv &ac>£M, 
k] etg tIuj Xifxvtjv &g 'stMovtuv > tn j vjAiStw lijg 
vvktoS tuui/jx aKfct, pi^i grpjrS piott, jyg \ u , £ 
-zrciAiv t*n Ttjg kcar t^otg. Caucafm autem mons eft 
eorum , qui ad aftivum Soils exortum vervunt, 
multitudine par iter atque altitudine maximm, 
& ejus quidem altitudmis fignum hinc colim 
pot eft , quod turn ab eo loco , quern profunda ponti 
vocant , turn ab his qui UUoeotici lacus oft mm 
navigiofubeunt , cernatur. Prxtereafumm* ejus 
partes noclu , mane & vefteriad terttam ujque 
partem radiis illuftratur Solanbus. Ha?c eft 
Ariflotelis de Caucafi altitudine fententia, 
quam prasfenti textu expofuit , de quo ade6 
acris & vehemens inter Commentatores ve- 
litatio exorta eft , tit vix fit , qui hunc locum 
riteexpofueriti &ut, quod res eft, fatear; 
fi in ullo fuorum fcriptorum loco , hlc fane 
non exiguum exiftimationis fuse damnum 
paifus eft Philofophus , cum juxta verborum 
tenorem Caucafi altitudo tanta fit, ut omnia 
Aftronomia? principia deftruere videatur. 
Sed rem paulo diduciius declaremus. 

Et primo quidem incipit a locis , ex quibus 
pe ^ ar ! £ otelt > <¥* x ^intprofunda Ponti, feu 



Ubinam 
loccrum 
fit Cauca- 
sus. 



quod idem eft , Pontus Euxinus , ob profun 
ditatem immenfam merit6 mare nigrum vo- 
citatum 5 Alter locus eft lacus Mceoticus, 
quern & ftagnum vocat , & a navigantibus in 
1II0 Caucafum videri afferit . Vidimus loca, 
ex quibus pateatad Caucafum liber oculo- 
rum intuitus , jam nihil aliud defiderari vide- 
tur , nifi ut diftantiam Lacus Mceotici a Cau- 
cafi) determinemus. Quod dum vero facimus, 
non exigua difficultas oritur, quifnam proprie 
Caucafus celeberrimus ille mons fit , quique 
JUQ pertmgat vertice Ccelum , & in qua Re- 
gione ftabuletur j Certum enim eft , illud ad- 
nuc in rerum natura exiltere, & ex Moeotide 
videnpofle, nifi afTerere velisaut alios in- 
termedios montes interim excretos , ab ocu- 
lis remotioris Caucafi verticem abftul,fTe,aut 
Caucafum gyganteo aufu ali6 tranflatum, 
qua? omnia putare , ridiculum , ftolidique in- 
genu effe reor. Ego fane ut ad alicujus lucis 
radium m tanas tenebris pertingerem, nihil 
non egii acceffi Mercatores Armenos, & 



congregationis de propaganda fide Miffio- 
narios , qui multis annis in Caffa Cymmeria? 
Cherfonefi principe urbe commorati fue- 
rant, & lacum Mceoticum non femel tranfie- 
rant . Cum Theatinis quoque Patribus egi, 
quibus in Georgia five Colchide Euangeli- 
c« fementis campus ailignatus eft , ut de 
Caucafi altitudine & fitu mihi aliquid certi 
fignificarent ; Sed neque fupradidti Mceo- 
tici lacus exploratores , neque Georgiani five 
Colchici Theatini , uti hi de tanta montis al- 
titudine,quam defcribebam , nihil fe reperif. 
fe , etfi continuo ultro citroque ab Euxino 
ad Cafpium , & hinc ad Euxinum pervagati 
fint, afferuerunt, itaillide Caucafo prodi- 
giofa Sohs llluftratione celebrato nihil com- 
pererunt ; Imo fande atteftati funt , Geor- 
giani tanto a Moeotipo lacu itinerum inter- 
vallo diftare , uti fieri non poffit , montem ul- 
lum quantum vis immenfam altitudmis ex tam 
remotis oris confpici pofte j EfTe quidem 
montes quofdam altiffimos Tartarian Prasco- 
pienfis propncs , quos Antiqui Hippicos vo- 
cabant , uti & Coracis partes , quse Ipeclen- 
tur ex Caffa , fed hofce Caucafi montes efle 
minimepofle, utpote univerfa repugnante 
Geographia -, neque montem ullum iiiinoris 
Afiashincquantumvis curiofe explorantium 
oculis Me pandere j utproinde totam de 
Caucafi montis altitudine relationem Arifto- 
telts fabulofam putent. 

H;s itaque rite exploratis , jamtotumhunc 
textum falfiflimum effe , demonftrare aggre- 
dior . Et primo quidem oftendam , Cauca- Ca "j afiis . 
fumex Moeotide nulla prorfus rationecon- de^ : 
fpici polfe . Communis Geographorum fen- non P°teft. 
tentia Caucafum ponit Colchiae regionis, 
quam hodie Georgiam & Aiegreliam appel- 
lant , fub latitudine 47. grad. id eft, in medio 
regionis Pontum inter & Cafpium mare in- 
terpofita; , ita Ptolomtus , Strabo , eorum- 
que Commentatores ; neque quifpiam Cau- 
calum folitariumquendamefiemontem,fibi au ,^ 
perluadeat, iedcatenam montium, triplici 
ordine exporredlorum, quorum prior ex me- 
dio regionis in Occafum,alter in Ortum,Ter- 
tium in Meridiem , numerofam fcopulorum 
fobolem propagat Tauro connexam , unde 
& plerique Caucafum partem Tauri afterue- 
runt: Quidquidfit, Caucafustam diverfas 
denominations fufcipit , ut in hunc ufque 
diem de vero Caucafi loco & fitu aenuino lis 
pendeat inter Geographos , nonnullis eum 
cumTauro,quibufdam cum Corace &Henio- 
cho , aliquibus cum Cafpio confundentibus: 
nee defunt,qui Caucafeos montes cum Imao 
& Parapanifo eofdem velint ; Potior tamen 
fententia eum , uti fupra diximus , inter Ca- 
fpium & Euxinum Pontum intermedio Col-- caucafi fi- 
chidos , Albania? feu Iberia? , quse Georgiam tus inter 
& Megreliam compledtuntur , diftrictu po- eSSS, 
nunti hoc enim triplici montium ordine in &mare 
unum concurrente ingenti vertice extolli- Cai P ium ' 
tur, prope Albaniasportasj atque hunc mon- 
tem, 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



9i 



tem , five potius montium acervum in hunc 
ufque diem Caxes vocant , voce a Caucafo 
non procul abludente ; &hunc nos dicimus 
Caucafum eu*e,de cuius altitudine nobis cum 
Anfiotelc controveriia eft : cum in toto illo 
Ponti Euxini littorum tractu aut Colchide 
major eo non reperiatur , confentit huic Pha- 
fidis fluminis ex eo origo , quam & Ariftoteles 

innuit. 

Quaeritur itaque primb ; Utrum ex Mceo- 
tidis lacu aut Caffa , olim Theodofia , ubi 
erant, quae profunda vocabantur Ponti Eu- 
xini, Caucafus videri poffit ? Refpondeo, 
Diaantia n U od non j cum decern graduum longitudi- 
Side. ne lacus ab eo , tefte Ptolomxo , & modernis 
Geographis , diftet , qua? refoluta tfoomillia- 
rium Italicorum diftantiam exhibent,tantum 
nimirum fpatium , quanta ^tna ab Alpibus 
Penninis diftat ; Quemadmodum itaque Al- 
pes ex iEtna confpici impoffibile eft , ita im- 
poflibile dico ex lacu Moeotidis Caucafum 
videre , nifi is tanta? altitudinis foret . ut ultra 
centena millia pafluum verticem in altum 
erigeret , quam altitudinem nemo hucufque 
in tarn frequentato Georgia? regno obferva- 
vit ; nee ab ullo Cofmographo ob rationes 
paulo poft demonftrandas conceditur ; Ad- 
do , montem etiam fublato terra? tumore, 
fub affignata decern graduum diftantia non 
tantum non vifum in,fed -3c prorfus,uti Opti- 
ca docet , ab oculis evaniturum ; & Alpium 
juga fat fuperque demonftrant , quarum ver- 
tices fub 40 milliarium Germanicorum di- 
ftantia nunquam , ad 3overo milliarium vix 
ac ne vix quidem , & non nifi fubinde aura 
defa?cattiTima in modum nubis tenuis &ce- 
rulea? fubobfeure , ex aliis Germanise altiffi- 
mis montibus confpici pofmnt.Ideminmon- 
tibus Infularum contingit ,ubi enim in altiffi- 
mo Apennino jugo fteteris,& in omnem Ho- 
rizontem maris fuperficie finitum ocuios 
conjeceris , ne ullum quidem altiffimorum 
Corfica? & Sardinia? montium, qua?tamen 
vix centum milliaribus diftant , veftigium re- 
peries ; nifi fubinde , quod tamen rariflime 
fit , fingulari quadam refractionis afFedtione, 
limpidiflima aeris conftitutione , & adrefrin- 
gendumapta, nonnihil fublati compareant 
(tantum, turn terra? tumor, turn aerearum fu- 
perficierum conftipata denfitas in occultan- 
dis Infularum, montium que remotiffimorum 
objectis , pofliint). Si itaque ad diftantiam 
tam vicinam objecta difpareant , quomodo 
Caucafus a Moeotidis ftagno 600 milliarium 
fpacio diflitus, oculis patebit > 

Ex his , in fallor , luce meridiana clarius 
patet, textum Ariftotelis rebus convenire mi- 
nime pofle , Caucafiimque ex defignatis locis 
fieri non pofle , ut compareat. Sed venio ad 
alteram difficultatem , tanto majorem,quan- 
t6 majoribus tricis involuta eft. Dicit Arifto* 
uti ex fupra allegato textu patet , fum- 
aiufttaii I mitates Caucafi illuftrari a Sole ufque ad ter- 
Sole - tiam partem no&u, fub auroram mane, & 



tota note UWS 



iterum fub vefperam . Qui locus mirum in 
modum omnium Interpretum ingeniumcon- 
fudit ; difficultate fiquidein inexplic'abili , in 
textu elucefcentc ; alii illuftrationem hanc 
ad tertiam montis partem extenderunt ; alii 
ad tertiam noctis partem tranftulerunt ; Sc 
dum Ariftotelis errorem pertinacius & qui- 
bufcunque modis tucri conati fiint, una & fe 
& Ariftotelcm fumma infeitia? nota confper- 
ferunt. Qui itaque verba ad illuftrationem 
tertia? montis partis tranftulerunt ; quafi Sol 
noctu , mane & vefperi femper tertiam mon- 
tis partem illuftraret , ille error tam in Cof. 
mogrpphia palmaris eft , ut pueri eum emen- 
darepoflint ; Hinc enim aperte fequeretur, 
Montem Luna? confinia ad tam infolitum ef- 
fectum pra?ftandum , attingere oportere ; 
quod quam ridiculum fit , quis non videt ? 
Unde cum eos tam turpis erroris puderet, 
textus verba ad tertiam noctis partem tranf- 
tulerunt , ita ut ad tertiam no&is partem, id 
eft, ad quatuor horas (quarum integranox 
duodecim continet ) ante Solis ortum & poft 
occafumejus, monsilluminariincipiat. Ve- 
rum nee hoc ulla ratione admitti poffe aut 
debere , oculari demonftratione apertum 
facio. 

Et prim6 quidem lux, qua Caucafum qua- 
tuor ante Ortum poftque occafum ejufdem 
totidem horis illuftrari dicit, dupliciter fumi 
poteft ; . vel pro luce directa , vel pro luce 
reflexa feu fecundaria . Si pro luce reflexa, 
qualis fub initium crepufculorum apparet, id 
eft . pro dubialuce accipiant, nihil probant, 
cum hujufmodi lux a 45- ufque ad 66 latitu- 
dinis gradum a?ftivis noclibus continua fit, & 
montes tam parvos quam altiflimos a?quo re- 
flexi luminis radio indifFerenter pernmdat; 
neque ha?c Ariftotelis opinio fuifle videtur, 
cum ex illuftratione Montis exceffivam ejufc 
dem altitudinem oftendere voluerit . Verba 
itaque Ariftotelis de luce directa Montis illu- 
minatrice intelligenda funt, quidquid inuti- 
li conatu de luce reflexa garriant Aftrono- 
micarum rerum imperiti interpretes . Hoc 
itaque pofito, Montem excefliva? altitudinis 
fuifle, demonftrare aggredior ; Et prim6 
quidem Sole in Cancro , deinde in Ariete 8c 
Libra , tertio in Capricorno conftituto, 
quanta? altitudinis in fingulis ftationibus 
montem effe oportuit , ut ad tertiam noctis 
horam radiis Solaribus directis illuminari po- 
tuerit, oftendam. 

Suppono itaque ex Ptolom<to Caucafi ver- 
ticem fub latitudine 47 aut 48 graduum con- 
ftitutum , & Solem effe in primo gradu Can- 
cri . Suppono fecundo tertiam noctis par- 
tem , ad cujus initium Mons illuminari in- 
cipit. 



M 



Pro- 



r- 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 

76604. erit ut firms totus ioooo, adfinimi 



P R O P O S I 



T i o I. 



Arcus quatuor horarum infra Horizontem, fjr in 
Vertkali confiitutw, Sole in Cancro confiituto, 
elt 1 6 grad. i o min. ad latitud. 48 grad. 

Demonfr ratio. 

Sit circulus Caucafi verticalis A F B , pun- 
&um Verticis F. Horizon ADBC& 
GDLC Eccliptica, Centrum Terra O.qui 




36371, ita 76604. ad aliud,<Sc facia operatio- 
ne prodibit linus 27861 , arcusLA, cui in 
Sinuum tabula refpondent 1 6 grad H 1 o.min. 
Arcus itaque L A Sole in principio Cancri 
graduum eft 16. 10 rain, quod erat often- 
dendum. 

Hoc pacto invenimus Sole in pun&isArie- 
tis & Librae Tub datam noc~b.s horam confti- 
tuto, arcum LA efle infra horizontem 3^. 
grad. 2 j- min. Et in primo Capricorni gra- 
du arcum L A efle infra horizontem depref- 
film f o grad. quibus quidem inventis jam 
oftendamus , quanta montis Caucafi altitu- 
do elTe debeat , ut effedtum allegata? illumi- 
nationis praeftet. 



P R 



OPOSITIO 



II. 



ex fuppofitione omnes funt circuli maximi, 
quorum plana in Centro Terras fe interfe- 
cant ; litque communionis diameter COD. 
Sitque Sol in puncTio L. ad initium tertiae no- 
&is partis. Quaeritur itaque arcus A.L. Data 
itaque no&is hora & altitudine Poli datur & 
ex do&rina triangulorum fphaericorum pun- 
£tum Ecclipticae , ortivum quidem in D, oc- 
ciduum in C , & utrumque turn fupra hori- 
zontem meridie, turn infra, media nocle : At 
dato punclo culminante in medio Ccelo , da- 
tur & ad latitudinem pofitam angulus hori- 
zontis cum Eccliptica fupra dato Ecclipticae 
punclo , quae eft A C L , eritque angulus 
LAC, utpote verticalis , ad horizontalem, 
re&us ; & datis pun&is L C , dabitur & ar- 
cus L C : fed & in triangulo A L C redtan- 
gulo juxta Probl. 2. Propof. 4. fphaericorum 
triangul. Clavii , dabitur angulus ACL, una 
cum reliquis arcubus , & confequenter quae- 
fitus arcus L A. Dato itaque triangulo fphae- 
i'ico ACL redtangulo , habebuntur duo 
latera nota , videlicet fubtendens rectum 
LAC, quod eft arcus inter Horizontem & 
imumCceli68.grad. 5-3. min. tantum enirn 
intereft inter grad. 20. Leonis,& undecimum 
Geminorum exiftentem in imo mediae no&is 
pun£to , Sole turn exiftente in puncto L , ad 
tertiam nodtis partem. Alterum autem latus 
A L arcus Meridiani pariter conftat ; cum 
itaque finus anguli A C L, (qui ex declinatio- 
nis Solis in u . 7 . Geminorum gradu confti- 
ttiti a complemento elevationis Poli fubtra- 
clionemanet) grad. 21. 19. min. fit 36371, 
& datus arcus L C , grad. f o. qua: eft diffe- 
rentia graduum inter principium Cancri , & 
20 grad. Leonis , qui in horizonte exiftit da- 
to tempore; hujus inquam Sinus grad. j-o. fit 



cMontis Caucafi alt it u do quanta debeat ejfe Sole 
ad tertiam noffis partem dum in Cancro, Arie- 
te ejr Capricomo conftituitur , eum illum't- 
nante. 

CIt verticalis Caucafi A C B. Geocofmi 
^ feu Terra; peripheria eopq, cujus Cen- 
trum D. horizon phyficus feu montis , m n: 
rationales A B. linea verticis feu axishori- 
zontis e C , & altitudo montis e f. Linea / h 
tangens fuperficiem lateris in pun<fk>g. tunc 
temporis, quando ante ortum Sol , autpoft 
occafum ad initium vel finem quartae horae 
nocl:is verticem montis illuminat. Quoniam 
igitur linea i h. radii Solaris terram tangit in 
puncto g , & horizontals m n , eandem in 
puncto e. producantur ex Centro D. lineae 




D g , & D e , per puncta contactus g & e, li- 
nearum / h , &cmn, quae cum utrimque an- 
gulos rectos cum lineis i h , Scmn, & femi- 
diametri terrae D e , & Dg , efficiant , erunt 
confequenter arcus verticalis L h, & C n, in- 
ter fe aequales , ablato communi arcu L n t 
erunt reliqui arcus »i»,&CL, inter fe ae- 
quales. Sed arcus n h , inter Solem & hori- 
zontem interjectus jam notus eft ex prece- 
dents propofitione 16 grad. 10 min. Ergo 
arcus nuic asqualis CL. pariter notus eft in 

angulo 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



Altitudo 

Caucafi 

demon- 

ftraturGeo- 

metrico 

ratiocinio. 



angulo e Dg ; notus itaque & angultis Dge, 
utpote rectus. Subtraclo itaque angulo 
cV g a redo, patebitangulusD^g. Ergo 
omnes trianguli rectanguli Deg anguli pa- 
tebunt. Dato quoque latere Dg: Semidia- 
metri terras, ergo reliqua latera per Prof of. i.. 
triang.retfiLclaviinota. funtrergo & f/mon- 
tis altitudo , eo quo fequitur modo. Sole in 
principio Cancri exiftente ad initium vel fi- 
nem tertiae partis noctis , arcus inter Solem 
& horizontem conftitutus h n , eft uti fupra 
oftendimus 16 grad. & iomin. cujus com- 
plementum eft 7 3 grad. 1 jo min. cujus finus 
eft 96040 talium partium , quales finus totus 
D/. iooooohabet. Praeterea cumSeraidia- 
meter Terrae D g nota fit 303d milliarium 
Italicorum.Fiatut Sinus 0^,96040 ad 3036, 
femidiametrum terrae notam , ita finus totus 
1 00000 ad aliud, prodibunt pera&a opera- 
tione 3 1 <J 1. videlicet linea D/accumulata 
ex femidiametro Terras & altitudine montis 
€ f , quare fubducta & 3 1 6 1 , femidiametro 
Terrae 3036, remanebit 12^ montis defide- 
rata altitudo. At pofito Sole in Principio A- 
rietis & Librae , cum arcus n h, ad initium & 
finem ante vel poft occafum Solis fit inven- 
tus per /. Prof of. 3 5- grad. 25- min. invenies 
juxta praecedentis operationis proceflum e f 
montis altitudinem 689 milliarium. Denique 
Sole in Capricorno , & in principio vel fine 
tertian partis no&is in puncfto h infra hori- 
zontem conftituto , quern arcum h n per 
J. Prop of. invenimus 5-0 grad. 1 7 min. fi juxta 
praecedentium operationum regulam pro- 
cefleris 5 invenies e f montis altitudinem 
171? milliarium. 

Efilogifmui Calculi. 

Si Sol in principio Cancri ante vel poft or- 
tum, ad initium tertiae nocTiis partis , mon- 
tem Caucafum illu-"* 
minare incipit, erit 

Si in principio Arietis r aidtudo 
& Librae, erit ^mentis 

Si denique in Capri- 
corno, erit J I171JJ 

Cum itaque haec ex mfallibili Calculi ra- 
tiocinio conftent ; videat jam Le&or, utrum 
in rerum natura tantae altitudinis mons repe- 
riripoflit, qui exhibitam ab Arifiotele illuftra- 
tionem monftret ; neque hie Peripatetici ad 
crepufculorum lucem confugiant j nihil enim 
agent , nam cum crepufcula , Sole in,Cancro 
conftituto, tota no&edurent, & unum,idem- 
que crepufculum tarn planis locis, quam par- 
vis, magnis, maximis montibus commune fit, 
nulla ratione hinc altitudo montis , quam ta- 
men ex illuftratione Solis Anpteles innue- 



93 



i 



iaf 



699 



millia- 
, riuml- 
? talico- 



rum. 



bat, colligi poterit ; de vera itaque & directa 
Solis illuftratione locutus eft , uti verba ejus 
luculenter docent ; neque verba cum plam£ 
fima fint , in alios fenfus detorquenda funt, 
fed ftandum verbis Authoris; neque enim 
quid intellecliu conceperit , cum de iis nihil 
nobis conftare poffit , fed quid fcriptis fliis, 
iifque planis & apertis fenfent , nobis expli- 
candum incumbit . Si itaque verum eft , uti 
ex fcriptis ejus veriffimum comperitur, Cau- 
cafum directs Solis radiis ad tertiam noctis. 
partem illuftrari , dixifle , necefTario quoque 
hide ea confequentur abfurda , quae jam de- 
monftravimus , videlicet montem altum efle 
debere Sole in Cancro conftituto i2r, in 
Ariete aut libra 889, in Capricorno denique 
1715- milliar. Itai. Quse cum abfurdiflima 
fint , tantoque ingenio prorfiis indigna , ut- 
pote omnibus Geographiae principiis repu- 
gnantia , ad Arifiotelem defendendum nihil 
aliud fupereft , nifi ut dicamus , enm relatio- 
ne aliorum haec afleruifle : Verum vir tantae 
authoritatis & famae non debebat afTentiri 
quibufcunque anilium relationum fabulis, 
fed fumma diligentia & cautela circumfpi- 
cere , utrum quae dicerentur , veritati con- 
fentanea forent, & nura cum principiis Aftro- 
nomicis congruerent , im6 cum divitiis & 
potentia polleret , neque a Mceotico ftagno 
tarn diffitus eflet, Geographos, qui negotium 
penitius explorarent, mittere debebat, nullis 
parcere fumptibus,ne paradoxis abfurdifque 
conjecluris femet atque una pofteritatem 
implicaret . Sed haec incidenter de montis 
Caucafi altitudine dicta fufliciant. 

Montem Athon,quem ob altitudinem im- 
brium regionem , propter inconfufam cine- 
rum in eo quotannis inventorum fitum, ex- 
cedere putat Mela , memorabili fane omni- 
bus faeculis aufu a Xerxe perfoffum, Scfreto 
navigabili pervium , Dinocrates menfus dici- 
tur, inventumqueduodecim ftadiorumjVide 
rationem dimenfionis in Arte magna Lucis 
& Umbra , ubi omnia fuse de hoc monte 
tractata reperies. Pelion afrCyllenom mon- 
tesaDicaearcho Regumfumptibus dimenfos 
Plinim & Geminm docent , & ilium quidem 
1 2yo miliia pafiuum , hunc vero non paucio- 
ribus altum , deprehenfum fuifle. Ccefim in 
Afia montem quatuor miliia pafTuum jugum 
fuum extolfere Plinius&W.. Martianus ver6 
Cafella Hsemum montem <5ooo paffuum al- 
tum fcribit. Sifimithrae petram iyftadio- 
rum i Sogdiani vero faxeum montem 3ofta- 
diorum altum Strabo refert . Sed ne in jam 
ab^aliis perada montium defcriptione tem- 
piB perdam , hlc Tabulam praecipuorum 
montium altitudinis ponam , ut ex eorum 
cognita altitudine , quid de maris profundi- 
tate fentiendum fit , colligatLedor. 



Cautela in 
rebus du- 
biis adhi- 
benda. 



AthonMa* 
cedonix 
mons Xer- 
xe perfof 1 
lus. 



Altitudo 
montis A- 
tho. 



M 3 



Stadia 



94 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Pelion 



Catalyrium 



Cyllenom 



Petra Sogdiani 



Haemus 



Stadia 



Olympus 



Petra Sifimythrse 



Picus Canariarum 



iEtna 



./Etna 



Caucafus 



Caucafus 



Caffius 



Atho 



Athlas 



Riphasorum altid 
fimus stolf di&us 



NorvegiseMontes 



Montes Lunse 



10 

14 
if 

30 
8o» 

if 

80 

23 

40 

120 
408 
224 
\6o 
210 

200 

48 
120 



quorum 8. unum 
milliar conficiunt. 


Paflus. j 


U 


I2fO 


s 

It 


1680 


li 


i8 7 f 


e 

3* 


37fo 


10 


1 0000 


1 f fere 


1269 


1? ' 


i8 7 f 


10 


1 0000 


4 


4000 


f 


fOOO 


if 


IfOOO 


fi 


flOOO 


28 


28000 


20 


20000 


if 


If 000 


2f 


2^000 


6 


6O0O 


If 


IJOOO 






His fubjungimus tabellam , qua data diftantia alticudinem mentis , & hac data , di- 
ftantiam qua videri poffit, cognofcimus. 

T A B E L L A 

Ex qua data difiantla altitudinem montis > ant hac data, dtflantlam, qua conftki 

pofitt, reperire. 



Tabula I. 

Altitudo Montis in ?af- 

jibtu. 

Milliar. Paflhs. 

2 

z 

5 

S 

— — 10 

*3 

17 

< 21 

go 

41 

54 

68 

84 

— — 126 

— — 190 

33§ 

528 



Minuta Graduum. 



O 
O 

o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 



Grad. 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 
O 

o 



Min. 
I 
2 

3 

4 

5 
6 

7 
8 



I 



10 
12 

14 
16 
18 

20 

*S 

3° 

40 

s° i 



Tabula II. 

Altitudo Montis inMtl- 

liartbws <& Pajfibus. 

Milliar. Paflus. 

I 761 

3 4f 

6 85-0 

12 — 209 

19 100 

a 7 ff° 

V 55° 

49 ■ l S° 

62 gjo 

77 15° 

1 1 1 — 700 

320 — — 900 

771 5"°° 

W 5° 

177$ — — 600 

JOOO — — o 



Gradtis Minut. 



Grad. 
I 

2 

3 

4 

S 
6 

7 
8 

9 
10 

12 

20 • 

30 

40 

S° 
60 



Min. 
O 
O 

o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 
o 





Exempli 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



Exempli Gratia . Si Mons fit quifpiam, 
qui i o minutis a te diftet , & altitudinem ejus 
noffc cupias ; Vide in Tabula i . in Colum- 
na 2. minuta i o. & e regione in Columna i . 
reperies 21 pafllis, & tanta eft altitudo men- 
tis. Iterum recedat a te mons yo. minut. re- 
perta in Columna fecunda 5-0 minuta dabunt 
in prima Columna 728 pafliis, altitudinem 
montis quasfitam. 

Pari pa&o , fi mons quifpiam a te recedat 
4. gradibus ; quae in 2 Tabula in Columna 
fecunda grad. 4. & e regione invenies 1 2 mil- 
liana 209. paflus , altitudinem montis quaefi- 
tam. Haud lecus in aliis procedes. 

Si ver6 detur altitudo montis , reperies in 
fecunda Columna Tabularum minuta vel 
gradus, diftantiam a monte quaefitam. 

Nota tamen, haec omnia intelligenda efTe 
de oculo menforis in fuperficie Terras mari 
concentrica , non de fuperficie montana. 

Atquehi funt Montes, quorum altitudines 
fagacis ingenii Mathematici non tam certa 
menfura explorare conati , quam dimenfi 
funt; quorum tamen praecelfos vertices li 
cum Andibus Americae mbntibus compara- 
revelis, Certehos telle Acofia, non nifihu- 
miles ad palatia cafas , ad fublimes , inquam, 
cypreflbs , viburna reperies. Quorum men- 
fiiram aggredi, uti & di&orum montium, 
eft aufus quidem Mathematico ingenio di- 
gniffimus; fed qui difficultatum occurren- 
tium fcopulos fagaciori mentis trutina rite 
expenderit, isforfan pronata proportione 



95 



midiametri terreftris praecifam quantitatem, 
quae adhuc quasritur, & in tanta Geographo- 
rum difcrepantium perplexitate , a nemine 
adhucredte affignata, ciim planum menfo- 
rium , cui ipfi infiftunt , falfo fibi perfuadent, 
cum religuis planitiebus , aut etiam fub con- 
centricae convexitatis fuperficie , mari conti- 
nuari. Innumeraalia impedimenta vifufque 
fallacias adducere poflem, fed fufficiant haec 
ad difficultatem o^T^/ug luculenter de- 
monftrandam ; qua; tamen in montibus vi- 
ckiioribus, nectantis itinerum ambagibus, 
impeditis feliciorem fuccefliim fortientur; 
hoc enim padto nee tanta refraclionum , nee 
lineae vifualis , nee tumoris Terra; ratio ha- 
bendaeft, utpote fenfibili errorivix fubje- 
d:is , li in reliquis Geometry diligentia & 
ingenium non defint ; Oftenjjit difficultatem 
operis montis Baldi in Agro Verorienfi fub- 
limi vertice eminentis, &atforo Naevii 75* 
milliaribus diftantis a Blancano noftris tem- 
poribusfacSadimenfio; montifque altitudo 
inventafuit 8 do ; Sed Caheus re penitius ex- 
penfa , ejus altitudinem poftea invenit 1 1 90. 
"Neque hie Rkciolo fatisfecit •, omnibus enim 
rit6 difcuffis, montis altitudinem affignat du- 
plam ei , quam invenerat Bldmanus , videli- 
cet 1 6?4 paffuum Bononienfium. Cui itaquc 
exhifcetribusfubferibam difpicere nequeo. 
Erit forfari alius , qui aliis inventis diffieulta- 
tibus nunc majorem , nunc minorem fit affi- 
gnaturus, ita Syfifhi faxum volvitur, nun- 
quam dubiorum iinito curriculo. Utproin- 



eandem difficultatem , quam vel in ipfis ftel- de tribus paulo ante adductis Baldi montis 



lis dimetiendis reperiet . Loquor femper de 
ingentibus illis montibus, uti Caucafb, Para- 
panifo , Pico , Atho , & innumeris aliis fupra 
memoratis , atque ade6 in iis certa menfura 
determinandis , vix unquam determinata 
altitudinis ventas , led ilia tantum , quae ex 
hypothefi data emergit, affignan poffit. Cum 
enim radix montium , ut plurimum , multo- 
rum dierum itinere diftet , prim6 illam ex- 
quifita menfura notam habere oportebit. Se- 
cund6 certa , directa & infallibili vifualis li- 
neae , in verticis iftius montis pun&um , inci- 
dentia opus eft , quae nullius inftrumenti ope 
certb in tanta diftantia capi poteft . Tertio, 
lumma refracStionum habenda ratio eft, quae 
quanto in tanta ambientis medii diverfitate 
incertior eft , tantb majoribus difficultatibus 
opus involvit . Quarto. In tanta menforis a 
montis perpendiculo diftantia , quantitatem 
tumoris globi terreni , praecognitam habere 
oportet , & quam praecififfime . Cum enim 
perpendicuium montis ad perpendiculum e 
Centro Terrae perverticem menforis edu- 
ctum , minime unum alteri parallelum fit , ne- 
ceffarib angulum , quern e Centro Terrae & 
montis & menforiae ftationis perpendicuia 
efficiunt , praecogniturn habere oportebit, 
qui quidem'haberi minime poteft, nili diftan- 
tia inter apicem montis & ftationem menfo- 
ris cognita fuerit j hie verb praefupponit fe- 



menforibus, nulla fides haberi poffit , utpote 
a fe invicem adeo pudendis difFerentiis dif- 
crepantibus . Quam itaque in Baldi montis 
non omnium eminentiffimi altitudine com- 
pertam habemus incertitudinem , eandem 
multb majoribus difficultatibus implexam in 
montium fupradidtorum monftrofa altitudi- 
ne exploranda nos comperturos adeb cer- 
tumeft , quam incertus eft & anceps in tot 
difficultatum nodis extorquendisomnis hu- 
mani ingenii conatus , praefertim cum fitus 
hujufmodi montium praecifus in gradibus ad- 
huc inexploratus fit , a quo tamen totius ne- 
gotii expeditio meritb dependet . Eg;o fan6 
utaliquo modohujus orometrias difficulta- 
tem experirem; Negotium in montis Alba- 
ni 20 mill. paff. Roma diffiti dimenfione ten- 
tandum exiftimavi. Pofitis itaque opportuno 
loco Aftrolabiis , deinde quadrante cujus 
diameter 4 palmorum , pertotidem exercita- 
tos & aquilini vifiis obfervatores , quam ac- 
curatiffime ultimam apicis dicl:i moritrs ex- 
tremitatemin gradibus quadrantum iridaga- 
re juffi , fiiturum fperans ut omnes in uno & 
eodem gradu minutifque convenirent. Scd 
contra inito labore omnia evenerant ; exa- 
minatis enim abfeifforum gradum numeris 
ad unum omnes non in gradibus duntaxat 
fed & in minutis dhferentes inveni. Idem ac-. 
cedit , repetita ter aut quater eadem obfer- 

vatione> 



9 6 LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 

res denuo tentata per fingulos 



vatione 

obfervatores ejus quadrantis , quern accura- 
tiflimum judicabam, fubfidio. Sed neque hie 
inter eos conventum fuit. Tandem in Turris 
vicinae altitudine capienda negotium aufpi- 
cati fumus : cujus apex uti vicinior nobis, ita 
quoque pun&um ejus praecifius attigimus, 
atque adeo omnes in gradibus & minutis 
convenerunt. Apertiffimum fignum caufam 
erroris in prima obfervatione aliam non fuit 
le, nifi nimiam montis diftantiam ; cujus ulti- 
musapex precise attingi nonpoflet. Habes 
ex hoc experimento quam difficile fit , in re- 
motiori & excefliva diftantia exa&am mon- 
tis alicujus remotioris altitudinem cum infal- 
libili certitudine indagare. 

Defideraret fortaffis Lector , ut hoc loco 
methodum quandam explorandae montium 
altitudinis appoiierem , verum cum hoc in- 
numeri alii tradiderint, nee res tantiinge- 
niifit, iupervacaneum efle ratus fum , tem- 
pus in negotio vulg6 noto terere ; praefertim 
fi ad Trigonimetriae amuflim,negled:is omni- 
bus fupradi&is obfervationibus, conditioni- 
bufque requifitis , negotium fimpbeiori geo- 
delia peragatur. Si quis verb hujufmodi pra- 
xes ardentius, appetat , is Clavium , Snellium 
<JMaginum y Cfrfetium, Sambecum, & quotquot 
de praclica Geometria fcripferunt ; Inter 
caeteros verb Ricciolum coniulat , qui lib. x. 
Almag. novi.Jecf. 4. quam fufiffime tradidit 
hoc o^o^gTg/o^ argumentum ; Quas verb Au- 
thor in novo Reformats Geographiae opere, 
contra me meamque de montium dimenfio- 
ne opinionem , rationes adducit, illae uti 
nullius momenti funt, ita quoque noncu- 
randac , cum a quovis litis inter nos exortae 
haud ignaro,quique ingenuus tricarum ofor, 
nodum, uti dici folet, in fcirpo non quaerens, 
conciliari quam facillime poffint. 

Sedut tandem ad propofiti noftri filum 
redeamus, altitudines montium non alio fine 
hie adduximus , nifi ut pendentem inter ce- 
leberrimos Authores litem decideremus.Du- 
bium autem eft , quod fequitur : Utrum ma- 
ris live Oceani profunditas altitudinibus 
montium refpondeat . Plerique in Genefin 
deanr pro- Commentatores uti & Geographi affirmati- 
vam partem amplec~ti non dubitant , proba- 
reque velle videntur ex illo Genejis : Congre- 
gentur aqu* in locum unum & appareat art- 
da , ejre. ) Ut itaque aqua Geocolmum am- 
biens in unum reciperetur, profundioribus 
in fuperficie Terras alveis opus erat. Terrain 
itaque praepotentis Dei virtute & divinae vo- 
cis efficacia , erutam & in ingentes acervos 
aggeftam dicunt , ex quibus deinde Mon- 
tium extitere catenae , ut proinde vel ex hoc 
capite tanta fit profunditas Oceani , quanta 
altitudo montium . Haec eft fententia plero- 
rumque Interpretum Sacrae Scripturae. Sed 
qui penficulatius dicta fcrutabitur , videbit 
luculenter , ex hoc parem profunditatis O- 
ceani & montium altitudinis quantitatem 



Utnim 

mentes al 

timeline 

reipon- 



mans. 



colligi minime pofle , cum experientia do- 
ceat , profunditatem puteomm , foflarum & 
fundamentorum alicujus fabricae femper al- 
tiorem efle terra circumcirca in aggeres 
congefta -, ut enim terra aggefta profundi- 
tati alicujus putei quadraret , terram in for- 
mam cylindri ea prorfus figura, quae putei 
erat , coacervare oporteret , & lie aggefta 
in altum , contentae in puteo terrae , atque 
ade6 profunditas altitudini neceflarib re- 
fponderet: Si verb didtam terram in conum 
coacervaveris, nunquam ad altitudinem pro- 
funditati putei aequalem pervenies ; & ratio 
eft , quia partes terrae cum in vertice coni 
coniiftere non poflunt , perpetuo defluxuin 
balin decurrentes , ipfam augmentabunt in 
tantum , quantum a vertice difcefierat ie- 
creta terreitris materiei coacervatio : atque 
adeb hoc padto nunquam altitudo conorum 
terreftrium profunditati foiTarum , ex quibus 
aggefti funt , refpondebit. Cum itaque mon- 
tes non in cylindroruin , fed conorum ut plu- 
rimum formam aggeftos videamus, certum 
eft , eos multb alveo mans demifliores efle, 
polito femper , ex alveorum excavatione 
montes extitilTe , uti fupra nominati Autho- 
res arbitrantur. 

Verum ut & meam hie fententiam de mon- 
tium conftitutione apponamj Dicoprimb, 
Divinam fapientiam , uti nihil temere & tu- 
multuarie in rerum natura difpofuit , ita 
montes quoque Sz Oceanum in fines altiffi- 
mos & incomprehenfibiles , utpotein divina 
Idea abditos , ea providentia conftituifle, ut 
ne vel minimus clivus foret, qui non fuos ha- 
beret , turn in Geocofmo confervando uni- 
verfales, turn in aliqua regione particulares 
ufus. 

Dico fecundb , cum Geocofmo nihil adeb 
neceflariumfit, quam apta montium diftri- 
butio, certo eos ordine pro cujufvis regionis 
exigentia conftitifle patet : ex hilce enim 
univerfa telluris moles veluti ex magnae ma- 
trisuberibus fufficientiflimum alimentum ac- 
quirit: Undeinfero, altitudinem montium 
nihil habere cum maris profunditate negotii, 
neque ex terreftribus alveorum glebis , in 
primordiali aquarum feparatione , temere 
aggeftis , montes conftitifle ; Sed fimul ac 
divina vox inlbnuit ; Congrcgentur aqua m 
locum unum , ut appareat art da , &c. mox 
etiam univerfamTelluris molemjuxta legem 
in archetypo praefcriptam , in montes dige- 
ftam , in alveos Oceano , maribus , lacubus, 
flumimbulque aptos depreflam,verbo,omnia 
Geocolmi organa &interioris Oeconomiae 
officinas , penuaria , fyphones , caminofque 
conftitutos fuifle, ea prorfus perfe&ione, qua 
in hunc ufque diem perfeverare conlpicimus. 
Neque enim infinita Dei lapientia more hu- 
mano Geocofmum condidifle putanda eft, 
ut primb alveos efFoderet,& deinde erToiTam 
terram temere in montes coacervaret: mi- 
nime gentium : Sed ad Dei vocem in mo- 

mento 



Negativa 
adftruitur 
fententia. 



Sententia : 
AuthorisJ 



Divinasl 
pientiac v 
8c efficac 
in orbis 
montiun 
que fabu 
ca. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



97 



mento omnia <2t fingula necefforiis admini- 
culis inftru&a juxta asternal mentis proto- 
types extiterunt. Atque hoc verum effe, 
omnium fere montium conftitutio aperte do- 
cet, cum vel altiffimi montes 3 uti funt Alpes, 
Pyrenasi , Acroceraunia , Caucafi montis & 
Imai catenae in immenfa terramm fpatia ex- 
porre&as, non ad littora Oceani , fed in Me- 
diterraneis vel Continentium vel Infula- 
rum regionibus longo terrarum intervallo 
ab Oceano fejun&as , fedem Divinitus fibi 
deftinatam obtinuerint. Falfiffimum itaque 
elt eorum dogma , qui tantam efle volunt 
altitudinem montium , quanta (it maris pro- 
fiinditas. Quemadmodum enim terrena mo- 
les inasqualitate fiia conftat , montibus vai- 
libufque exafperata , ita fundus maris. Sunt 
in terreftri fuperricie magni , parvi , medio- 
cres , altiffimi montes s funt valles , prata, 
fylvas, pafcua, myricas : Sunt & hasc omnia 
in fundo maris , fcopulis innumeris fub- 
aqueis exafperato ; ut proinde Infulas ni- 
hil aliud efle putes , quam fubaqueos & in- 
gentis altituainis montes , vertice folo ex- 
tra Oceanum mariaque emergentes , quo- 
rum tamen radices nmbriafque in immen- 
fos fubaquearum regionum tradhis longe la- 
teque exporredtos , tunc primum videres , fi 
ea Divina potentia ficcatis aquis in confpe- 
dtum fe proderent. Sylvas efle fubmari- 
nas , Mare rubrum fat , fiiperque docet, ex 
cujus fundo fubinde ingens a pifcatoribus 
corallinarum arborum copia , Cerafb no- 
ftrati vix cedentium , uti ab Arabibus Ru- 
bri maris accolis non femel audivi , erui- 
tur ; imm6 in tantam fubinde altitudinem 
crefcunt , ut extra ipfam pelagi fuperficiem 
cornua , non line navium impedimento & 
penculo extollere videantur j nee in uno 
aliquo loco , aut in exiguo aliquo tradtu, 
fed in pluribus didti maris locis , & in tra- 
cT:ibus ad aliquot miiliaria exporredtis hu- 
jufmodi fiibmarinas fylvas comperiuntur . 
Reperiuntur autem hujufmodi Sylvas Co- 
rallinas non in mari duntaxat Erythraso , fed 
in compluribus aliis , uti in mari Siculo, pro- 
pe Drepanum ; in Gallico, prope Tolonem, 
casterifque Ligultici maris oris ; In Ocea- 
no verb innumeris in locis , qua? brevitatis 
caufa omitto. Prata quoque fubaquea five 
fubmarina exiftere , fat fuperque experien- 
tia docuit eos , qui ex Hifpania & Lufita- 
nia in Americam ultr6 citroque comeant •, 
ubi tota maris fuperficies herba fubmari- 
na, quam Sargaffb vocant , haud fecus ac 
in prato quodam amceniffimo multorum die- 
rum fpacio efflorefcit , loco ftare nefcia, hue 
illucque perpetuo maris motu agitata ; cu- 
jus rei caufam alibi aperiemus. Prata quo- 
que floribus fubmarinis luxuriantia reperi- 
ri , Littus novi Regni luculenter demon- 
' ftrat, qui ab Urinatoribus in fundo maris de- 
cerpti mox ac in auram evadunt , veluti 
criftallini lapidis . naturam induunt , flo- 



Piata fub- 
maiina 
non pro- 
culMcIita. 



na. 



rum formam perfedte exprimentem , quos 
in adornandis altaribus Collegii Carthagi- 
nenfes Socictatis noftras Fatres utplurimum 
adhibent : Eximium naturas opus , & Euro- 
pas invifum. Submarina quoque algarum 
diverfi generis per amcena vireta nulli mari 
defunt . Et non procul Melita tradtus ma- 
ris , quas Praterias vocant , pifcatu cumpri- 
mis Celebris , ubi ad multum fpaciuni vel- 
uti in montis alicujus planitie pratum viro- 
re , amcenitate eximium non fine obledta- 
tione intuentium , fefe pandit infra aquas 20 
fere palmis abditum , in quo innumeri pi- 
fcium greges, veluti in pleno venuftatis cam- 
po ftabulantes, deliciantur , non fine ingenti 
pifcatorum lucro. Terminos hujus prati.fi 
quis accuratius infpexerit, videbit , mare ex- 
tra viroris limites , atro quodam calore five 
ob infignem profunditatem , five ob altifli- 
ma , quas pratum determinant, fcopulorum 
praecipitia, fuffiifum. Sed quoniam de hifce 
naturae portends fuo loco ex profeflb adtu- 
ri fumus , non profequor materiam , cum 
fiifficiat nobis , maris fq^dum non fecus ac 
terram , afperum , inasqualem , fcabrofum, 
montibus , vallibus feu abyffis impenetra- 
bilibus refertum j Fontibus quoque & flumi- Font « & 
nibus abundare , ut in Prodromo Jubterra- fub^ari. 
neo demonftratum fuit ; ut proinde quis al- 
titudinem montium ex proiunditate maris 
fruftraneolabore exploret. Hoc tamen dico, 
quod ficuti in meditulliis terreftrium Conti- 
nentium omnium altiffimi montes coacer- 
vati videntur , ita in medio Oceani majorem 
femper profunditatem , ad littora verb pla- 
niora , femper minorem & minorem profun- 
ditatem reperiri. Dixi ad littora planioraj 
quia ubi ingentibus fcopulis cinguntur litto- 
ra, ibi majorem quoque quam inplaniori- 
bus littoribus profunditatem reperiri, non 
aliud nifi ipfa experientia docet in littori- 
bus fcopulofis Norwegiae , Iflandias , Flan- 
dricarum Infularum, caeterifque innumeris. 
Vide inFigura fequenti Montem terreftrem, 
cujus radices Mari B C infinuatae producun- 
tur infra aquas in D , ubi novis fcopulis D E 
extollitur, & liinc producitur in F. fumma 
maris profunditas five abyfliis , hinc iterum 
furfiim afcendens extra fuperficiem maris 
emergens G infulam conficit,quae deinde ite- 
rum aliis & aliis fubmarinorum montium fco- 
pulis connectitur, & hoc padto totus Oceani 
fundus mira & incredibili inasqualitate con- 
ftituitur. Planities ver6 fubmarinas ibi po- 
tiffimum cenfentur exiflere 5 ubi Oceanus aut 
mare omnibus Infularum veltigiis deftitutus 
cernitur -, haud fecus ac in vallibus planities 5 
uti in I patet. 

Ex his adductis patet, quam haliucinen- 
tur, qui putant, maris profunditatem ubique 
aut asqualem efle , aut determinari pofle pu- 
tent certam ejus profunditatem j tam enim 
id difficile eft , quam difficile montium per 
univerfam Telluris fuperficiem difTuforum 
N alcitu- 



9 8 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



altitudinescertaratione inquirere ; ut pro- 1 Celt, Utitud'mem Terra > profwditatem Marts 
inde illud hue quadrare videatur : altitudinem I quis menftu cB ? 




Caput XV. 



T)e Inaqualit 'ate fundi maris cuijungitur Hijioria memorabilis 

fupradtBa confirmans. 



J\ 



Ddam hoc loco Hiftoriam, quae tern- I fanae ; cum incredibilia paffim de hoc Urina- 
pore Frederici Regis in Sicilia conti- j tore fibi narrari audiflet , curiofitate fimul 8c 

lefiderio videndi hominis impulfus , eum fib" 



Siculo. 



•git, qua , quae hucufque de fundi ma- 
ris inacqualitate dicta funt , comprobantur. 
Fuit in Sicilia tunc temporis Urinator qui- 
dam fama celeberrimus NicoUus nomine, 
quern a natandi peritia vulgo FeJcecoU, id eft, 
Nicolaum pifcem noniinabant. Hie a puero 
Hiftoria de mar j a {f ue tus , & natandi peritia cumprimis 
Urinatore excellens , oftreis & corallis , fimilibulque in 
fundo maris colligendis fere unice diftineba- 
tur , quibus poftea venditis vitam tolerabat : 
Tanto autem marino commercio afficieba- 
tur , ut quatuor aut quinque dies fere, primis 
temporibus, marj.immoraretur , crudis pifci- 
bus vitam fuftentans ; ibat & redibat paf- 
fim in Calabriam natando , tabellarii munere 
fundus ; dicitur Liparitanas Infulas natatu 
non femel penetrance j inventus fuit nonnun- 
quam a Triremibus in medio aeftuantis & 
procellofi maris, linu e, regione Calabria;, 
nautis marinum quoddam monftrum ad pri- 
mum afpec"tum,eum opinantibus ; fed a non- 
nullis cognitus in triremem receptus fuit j in- 
terrogatus quonam tenderet in mari tot pro- 
cellis agitato 5 Refpondit fe literas ad nefcio 
quam Urbem coriaceae burfae &- trochlea 
affabre munitae , ne ab ambiente humore vi- 
tiarentur, inclufas portare : tandem poft Ion- 
gam confabulationem bene paftus,nautifque 
valere juflis mari fe denique commifit : Nar- 
rant praeterea ex continuo aquarum contu- 
bernio didtum Nicolaum ita naturam , tempe- 
ramentumque mutafle , ut amphibio, quam 
homini fimilio.r effet , excrefcente inter digi- 
tos in formam pedum anferis cartilagine ad 
natandum necefTaria , pulmoneque ita di- 
ducl:o , ut ad integrum diem fufficientem ad 
refpirandum aerem contineret. Commoran- 
te itaque quodam tempore SiciliaeRegeMef- 



Mir.iUii- 
natoris di- 
dti dege- 
ncratio. 



1 

fifti voluit; quod poftquam din terra marique 
quaefitus eflet tandem factum fuit. Audierat 
Rex mira quaedam de vicinae Charybdis na- 
tura fibi narrari ; obtenta itaque tarn oportu- 
na occafione interiorem Charybdis conftitu- 
tionem explorandam duxit , quod quidem 
nifi per hunc Nicolaum fieri melius pofle non 
exiftimabat , Juflus itaque NicoUus in fun- 
dum fe dimittere ; & quoniam aliquantulum 
Regis imperio, praetenfis fummis folique fibi 
notis periculis, refragari videbatur : Rex ut 
adoperis executionem animofiorem red de- 
ret NtcoUum,a.uream pateram eo in loco pro- 
jicijuflit, fuam fore pollicitus , fi projectam 
referret. NicoUus auro allecT:us,acceptataque 
conditione fcfe in imos mox gurgites prae- 
cipitavit : ubi fere ad tres horse quadrantes 
permanfit, Rege adftantibufque magno cum 
defiderio exfpectantibus : Qui tandem ma- 
gno ex imo vorticis fundo regurgitatus im- 
petu, pateram proje&am , manu triumphan- 
tisinmoremjactitans , intra palatium rece- 
ptus fuit, & cum labore nimio nonnihil debi- 
litatus , lautoque prandio refocillatus fomno 
aliquantulum indulfifTet , ad Regis confpe- 
ctumvenit j qui de omnibus , quae in fundo 
compererat, interrogatus, fie Regem allocu- 
tus dicitur : Clementiflime Rex, quae juffifti, 
executus fum j juffis tuis nunquam obtempe- 
rafTem, fi quae comperi,prius noyiflem,etiam 
promiflb mihi imperii tui dimidio : temerita- 
tem magnam commifi, dum temeritatem pu- 
tavi, Regis jufTui non parere.Rege verb cau- 
fam temeritatis poftulante, refpondit : Scias 
Rex , quatuor efTe , quae hunc locum non di- 
cam,mihi fimilibus Urinatoribus,fed vel ipfis 
pifcibus impenetrabi|.em $ nimis metuendum 

reddunt ; 



Apoftro- 
phe Urina 
toris ad j 
Regem d< 
pcnculofc] 
fundi Cha 
rybdis fo- 
tu. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



'ortices 

ltus tcr- 
biles. 



■olypi im 
ncnli. 



reddunt : Prim6 fluminis ex imis pelagi vo- 
raginibus ebullientis impetus , cui vix homo 
quantumvis fummo robore vinbufque in- 
ftru&us fit , refiftat , quem neque ego per- 
rumpere valui , unde per alia diverticula in 
prorundum me defcendere oportuit. Secun- 
d6 fcopulorum paffim obviorum multitudo, 
quorum fundos fine manifefto vitae & exco- 
riationis periculo vixfubii. Tertib Euripi, 
feu fubterranearum aquarum aeftus , qui fe 
ingenti impetu ex intimis.fcopulorum vifce- 
ribus evolvunt , quor,umque fluxus contra- 
rius vortices agit tam formidabiles , utvel 
fblo metu confternatum hominem exanima- 
repoffint. Quarto. Ingentium Polyporum 
greges , qui fcopulorum lateribus adhaere- 
fcentes cirris longe lateque exporredis fum- 
mum mihi horrorem incutiebant j ex quibus 
unum , fi corporis palpam fpedtes , hominis 
mag'nitudine majorem vidi , fi cirros ii de- 
cempedae longitudine non cedebant, qui- 
bus li me ftrinxiflent , inevitabili mortis pe- 
riculo ad fe attradtum fblo amplexu exani- 
maflent : ftabulantur & in vicinis fcopulo- 
rum latibulis pifces atrocitate immanes,quos 
:anes ma- Canes vocant , vulgb pejce Cane , & triplici 
dentium ordine fauces inftrudtas habent,* 
Delphinis corporis mole haud impares , a 
quorum fasvitie nemo tutus efTe poteftj quos 
enim dentibus apprehenderint , de ipfis 
adum-efle certo tibi perfuadeas j fiquidem 
nullae machera? , acinaces nulli tanta tamque 
acuta acie inftrud:i efTe poflunt , quam haec 
maris monftra dentium acumine in quibut 
cunque rebusdifTecandis non fuperent. Hif- 
ce ex ordine expofitis, quaefitus fuit, quonam 
modo injeclam pateram tam citb in venire 



99 



Euripi. 



1DL 



potuiflet ? refpondit , pateram ex vehemen- 
ti aquarum fluxu & refluxu minime ad pcr- 
pendiculum defcendiffe, fecj, earn mox aqua- 
rum impetu excuflam eo fere modo , quo 
femet excufliim dicebat, intra quandam ico- 
puli cavitatem reperifle , quae fi in fundum 
defcendiffet, fieri non potuifTe,ut in tanta ae- 
ltuum ebullitione turbinumque impetu fpes 
ulla earn reperiendi fuperfuinet,: Euripos e- 
nim quibus aqua fubterranea nunc intra vifce- 
raabforbetur,nunc eadem regurgitatur, tanta 
perturbatione agitari , ut nulla vis fit, quae eis 
refiftere poflit. Accedere,mare in eodemloco 
adeo profundum efle , ut cimmenis pene te- 
nebns oculos ofFundat. Quaefitus & de freti 
interioris difpofitione : Refpondit, totum ^ftusa- 
innumeris fcopulis implexum, ex quorum ra- JJ^™^ 
(dicibus fiibterranearum intercurrentium a- 
quarum fluxus refluxufque pro temporis di- 
verfitate eas efficit in fuperficie perturbatio- 
nes , quale s Nautae magno navium periculo 
experiuntur. Rogatus porro fuit , fi animus 
ipn* fufficeret , ad denu6 tentandum hujus 
Charybdis fundum '-. refpondit quod non. 
Victus tamen etiam altera vice marfupio pie- 
no nummis aureis, cum annexa patera magni 
pretii in Charybdim proje&a ; auriquefacra 
fame allecl:us , fecundo fe in gurgitem dedit 
praecipitem, fed nunquam amplius compa- 
ruit , forfan Euriporum impetu intra mon- 
tium labyrinthos abductus, aut pifcibus,quos 
timuerat; praeda faclrus. Hanchiftoriam pro- 
ut in a&is Regjis defcripta fuit , a Secretario 
Archivii mihi communicatam apponere hoc 
loco vifum fuit , ut marium vorticofi tractus 
luculentius paterent. 



nearum 

vehemen- 

tia. 



Caput XVI. 



T)imenJio Freti Siculi ab AuthorefaBa anno 1638. 



tutquali- 
as fundi 
FrctiSiculi. 



CUm jam" multo tempore turbulentum 
hujus Mamertini Freti ftatum turn 
propria experientia obfervaflerrL turn 
apud Hiftoricos legiflem, eodemque tempo- 
re redux in Itaham apud Pharum trium die- 
runi curriculo , temporis oportunitatem ex- 
fpectarem, ne tam infignem explorandi freti 
occafionem elabi paterer , Condu&is peritis 
naturae loci nautis, fretum ingreffus fum ma- 
gno filorum glomere in bolidis ufum inftru- 
&us ; & prim6 quidem freti , ubi anguftifli- 
mum eft.inter Pelori ripam ad Pharum & Ca- 
labriae promontorium quod Scyllaeum dici- 
tur, latitudinem Geometrica dimenfione re- 
periri 2783 paffuum Geometricorum. Hoc 
peraclx), redto tramite cymba in tranfverfum 
actus a Pharo continuo ufque ad dictum 
promontorium , continua bolidis projeclio- 
ne maris profunditatem exploravi , in aliis 
jam 3o,mod6 5*0, (Jo, nunc 100, fubinde 200 
pedum fundum reperi , in nonnuUis veluti 



Icopulos quofdam praeruptos , inter caetera 
vero , miruni did:u , totum hujus latitudinis 
fundum fcopulofumque tramitem quendam 
veluti poritem e Calaoria in Siciliam , utrim- 
que fundo in abyflum fubfidente comperi, 
qui Siciliam olim Calabriae hoc faxofo tracl:u 
juncl:am fuifle , non inobfcura praebebat in- 
dicia ; ab immemorabili verd tempore five 
terras motu , five Thyrreni maris violentia siciiiaoiim 
hunc difruptum Iflhmum, in fretum degene- jj^ 1 ^ 
rafle, adeoque Trinacriam peninfiilam in In- 
fulam convertiffe. Verum cum in Arte Ma* 
gneticA hanc expeditionem defcripferimus, 
folum hoc loco quae ibidem omifimus,nota- 
tu digna apponenda duxi. Tria itaque cum- 
primis fummo fludio incumbebant explo- 
randa , quorum efFeclus exoticos fummos 
quofque philofophos eximie vexafle legimus 
ingenuina eorum • ratione aflignanda. Pri- 
raum fuitaeftus Scyllaej Secundum charybdis: 
Tertium incorlltans & varius reciprocufque 
N z freti 



I CO 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Mfhis freti 
varius 8c 
formidabi- 
lis. 



j£ftus Lu- 
na; motum 
fequitur. 



Vis asftus 
contrarii 
in conti- 
nendis na- 
vibus. 



freti raotus, quorum caufas fi , uti fpero, afli- 
gnavero, certe id praeftitero , quod omnibus 
feculis a nullo non philofopho unice fuit de- 
fideratum. 

Primo itaque fummo ftudio exploravi ae- 
ftuantis maris curfus omnino varios , rectos, 
proclives , contrarios , & veluti perpetua 
quadam lucta fete collidentes , praeterea to- 
tum illud intfa Scyllam & Charybdim quin- 
que fere milliariorum maritimum Ipatium 
reperi ferventiffimum,omni bolide quantum- 
vis longa inexplorabile ac vorticibus formi- 
dabile ■, ubiundae undis contrariis obviae fae- 
vos movent turbines, modo in abruptum ab- 
eunte freto, modo cum impetu & colliforum 
fludtuum fragore fuperna facie refilierite 
mari , vaftum hiatum & immenfam voragi- 
nem conficiunt : quibus inundationibus mi- 
rum in modum per gyros & contrarios cur- 
fus navigia & obvia quaevis ,. interna vi fpiri- 
tus abfbrpta , in imos gurgitis fubterraneos 
cuniculos pertrahuntur , quae in littore Tau- 
rominitano, tefte non folum Sallufiio & Stra- 
bone , fed & Taurominiorum obfervatione , 
regurgitants . Atque hae quidem faevae & 
immites procellae non femper ( quemadmo- 
dum menftruo fpacio data opera Meflanae 
commoranti mihi innotuit) fuas ferociae (cq- 
nas agunt, fed turn vel maxime, quando ven- 
ti partim ex Ionio , partim Thyrreno mari 
contrariis flu&ibus angulti mans fauces exa- 
gitant ; caeteris temporibus etfi quoad fiiper- 
ficiem tranquillum videatur , nequaquam ta- 
men a confuetis libi interioris machinationis 
tumultibus celTat; fed ita ad Lunae afcenfum 
defcenfumque fluxus fuos moderator , ut vel 
ipfi nautae a puero huic freto alfueti , curren- 
tium rationem vel ad primum Lunae afpe- 
dtum predicant -, Luna vero nubibus obdu- 
&:a, ex currentium fludtu ejus in ccelo ftatio- 
nem cognofcant ; quae omnia fiunma limul 
& curiofitate & admiratione a me comperta 
funt : unde infame olim naufragiis frctum 
mod6 tarn facile tranlitur quam quodlibet 
almd , horum nautarum pentia , qui naves 
per varias ambages line ullo periculo ita de- 
ducere folent, ut devitatis contrariis curren- 
tibus vicinum mox redla tendentem aufpi- 
centur , donee tandem terminum aflequan- 
tur. Si verb negledto horam nautarum con- 
du6tu , inconfultius fretum aliqui ingrediun- 
tur , certb certius uti abditas currentium ra- 
tiones nefciunt, ita manifefto quoque fenau- 
fragii periculo exponunt , nifi mox auxiliari 
condu&orum manu a periculo liberentur. 
EftReligionis noftrae Mejjanx Tyrocinii do- 
mus in edito loco fita, ex qua totius freti lon- 
gitudo obtutui patet ; ex hac non line admi- 
ratione fubinde notavi , naves etiam prae- 
grandes & onerarias expanfis etiam velis o- 
mnibus ad multas horas ita haefkTe , ac fi tra- 
balibus clavis affixae detinerentur ■, qua? mox 
tamen mutatis currentibus , & peritia dudto- 
rum emerfae curfum occeptur!! continuarunt. 



Sed ut ad propolitam nobis materiam redea- 
mus. Primo loco poll fauces freti occurrit 
famofa OL2 Scylla, de qua Virgil. 

Dextrum Scylla latus , Uvum implacata Cha- Charybdi 
rybdis 

objidet, atque imo barathri cumgurgite vafios 

Sorbet in abruptumfluclus, rurjumquefub au- 
ras 

Erigit alternos, ejrfidera <verberat unda. 
De cujus abditae naturae voracitate plena 
funt omnium Hiftoricorum Poetarumque 
monimenta innumeris jmplexa fabulis , quae 
fi quis videre cupiat , is cluverium confulat 
1. 1. Sicil. antiq.fol. 64. nobis alienum citare 
animus non ell , fed quae propria experientia 
comperimus , adducere. Scylla itaque adja- Scyiix m 
cet promontorio , quod olim Cenvs diceba- tu ^P™- 

J. « if 1 1 v . ,/ pnetas. 

tur , modo Scyllaeum , vulg6 Scigho vocant i 
cujus natura ilia eft, ut ingenti ultr6 citroque 
commeantium atjuarum perturbatione agi- 
tetur ; quando affluxu agitatur, tanta ejus eft 
violentia , ut navis ei concredita omni eva- 
dendi fpe fublata , montium parietibus illifa 
inevitabili naufragio committatur ; quae ta- 
men mitior aliquantum evadit, cum aeftus 
earn refluxu in Ortivam freti plagam urferit : 
verum nifi periculis probe obftetur , termi- 
nique fluxus non tempeftive obferventur, fit 
fubinde , ut ex Scyllae fyrtibus in Charybdis 
aeftuaria devoluti, penculum,quodfugerunt, 
turn primum reperiant, atque adeo apte in 
illos quadret : 

Antra charybdis adit, qui vultevaderc Scyllam. 
Etcontrst. 

Incidit in Scyllam qui vult vitare Charybdin. 
Dixi , fubinde faevitiem illam Scyliaeam non 
femper habenas fuas laxare , fed ad certos 
ventorum flatus , uti poftea oftendetur. Ut 
itaque tarn prodigiofi maris reciprocos aeftus 
phyfico ratiocinio tandem decidatur. Dico 
pnm6 Scyllam nihil aliud efle , quam fubter- 
raneam voraginem per occultos meandros 
in mare Thyrrenum , vel aliud quodpiam 
continuatam : quomodo itaque aquarum ille 
acceffus & receiTus contingat, exponendum 
eft. ^ 

Obfervatum fuit , & a me fumma diligen- 
tia, uti & a nautis exploratum , in Cujatio fir 
nu ad Vaticanum promontorium intra finus 
concavum , turn fingulis diebus , turn maxi- 
me Subfolano flante, & potiflimum , quando 
Scylla arfluxum patitur , fere maxime ebul- 
lientis maris indicia confpici -, ad Scyllae vero 
defluxum, occiduo Euri nam dominante , il- 
lud quoque veluti in vortices quofdam ac 
turbines agitari. Quae uti experientia quo- 
tidiana conftant, ita quoque Scyllae fluxus & Caufaflu: 
refluxiis caufam ceu digito quodam mon-^ s x ^ re " 
ftrant. Nota itaque duplici motu turn Thyr- Scyllae. 
renum, turn fretum Mamertinum feuScyl- 
lseum agitari j uno per Oceani fauces Gadi- 
tanas introeuntis arfluxum , quo immenfa 
aquarum mole mare internum preffum , im- 
petum fuum reliquis omnibus finibus & fre- 

tis 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



101 



(efcriptio 
uxus Sc 
:fli.xus 
:yUx. 



tis ei obviis cpmmunicat ; Unde maris firms 
& potiflimura fretum hoc noftrum fummum 
incrementura acquirit : refluente verb Ocea- 
no ea quoque proportione , qua prius inter- 
num mare in fimbus ac fretis fuis creverat, 
refluendo decrefcit , qui & attracts dicitur; 
atque hie motus uti a Luna , quemadmodum 
fuo tempore dicetur, dependet, itaftabili 
quoque & perpetuo fluxu refluxuque bis de 
die noduque, durat. Secundus interni maris 
motus adferibitur vends, & allifioni aquarum 
ventis agitatarum adi obvios terrarum tra- 
des , qui quidem uti natura fua inftabilis , & 
ventorum fubjacet arbitrio , ita quoque non 
nifi incerto & determinato tempore con- 
tingit. 

His prsefuppofitis jam Scyllam ordiamur. 
Fatitur ea perenni experientia fingulis die- 
bus fucs affluxus reffiuxufque , qui hoc pacto 
contingunt : Infinuante fe abdita urgentis 
Luna? vi , Oceano , intra mare mediterra- 
neum per fauces Gaditanas , derepente tota 
ilia maris longitudo ex Occafu in Ortum ex- 
porreclia , impetu Oceani percita , ad recta 
fibi obvium Cujatium finum A magna aqua- 
rum moie , veluti agmine facto , illiditur : 
Cum verb hoc in finu , uti experientia docet, 
ad Scyllam fubterranei meatus C B orificium 
fuum B in fundo vel latere intimi maris a na- 
tura fibi deftinatum habeat, fit ut finus angu- 
ftiae magna aqu vum mole preflse , elabendi 
occafionem fugamque per dictum canalem, 



atque adeo per Scyllam exitum fibi parent ; 
Unde Scylla infequentium aquarum mole 
preffa rluxum fuum in ortum verfus Charyb- 
din D dirigit : Oceano verb refluente , atque 
•adeo interni mans aquarum molem una fe- 
cumtrahente, turn Scyllam fluxus contrario 
motu intra folitam fub rupe Scyllaea voragi- 
nem (ck abdens , recedentisex Cujatib linu 
aquae locum occupat ; atque hie eft perennis 
fluxus & rcfluxus Scyllse diurni motus caufa; 
Unde ISIautas Lunam obfervantes infallibili 
indicio tempus fluxus & refluxus nbrunt; eft- 
que hie motus Scylla? tantb mitior , quantb 
recefllj.s acceflufque maris ab Oceano depen- 
dentis conftantior -, ubi verb occidui vend 
mare vehementius exafperaverint, tunc quo- 
que meatus Scyllae in Cujatiofinu undarum 
procellis exagitatus , in Scyllaeo exitueas 
terapeftates fufcitat , quas magno fiii pericu- 
lo Nautae experiunturs tuncenim idem mare 
Thyrrenum agitatum , non tantum per oc- 
cultos aditus, fed & manifefto Marte per E F 
fauces freti infinuatum,dum curvato freti lit- 
tori alliditur vehementius , & occurrentibus 
exoppofita parte Subfolani flatibus per jre- 
flexum curfum inde quoque in circulos agi- 
tatum, veluti commiflb praelio horrendos 
cum Scyllseo fluxu turbines motufque agit; 
quae quidem naturae ludta tarn diu durat, 
quam diu ventorum rabies durare comperta Pen'culum 
eftjvento verbOcciduoOrtivoque quiefcen- ^^ 
te , mare turbimbus & procellis adhuc fervi- imminet. 




'abvhv 

CharybJis 
, aUarumque 
ratumes eJtfh 



dum, dumfe Scyllae latebris magna aquarum 
mole aggravatum committit, ecceunafe- 
cum , quicquid currentis aeftui invecturn fue- 
rit , poft fe rapit , ac irrevocabiii fuga febpu- 
lis iliifum-funefto deftinatnaufragioj ut vel 



indepateat, cur concitato freto , tantape- 
ricula Nautis immineant . Hoc certum eft, 
prope Scyllaeum antrum fundum efle a me 
compertum nulla bolide explorabilems cujus 
tamen rei caufam non- tarn abyflb , quam 
N 3 aquas 



102 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



viar. 



aquae vehementis una fecum bolidem intra 
concava montis rapientis fluxui adfcriben- 
dum duxi quod & bolidis renifus & perti- 
nax ad Scyllam declinatio fat fuperque in- 
nuere videbatur . Habes hie Lector Scyllaei 
fluxus refluxufque rationem , quam fi quis 
improbaverit , meliorem aflignet, cuihaud 
illibenter nos fubferipturos pollicemur , qui 
ea , quae experientia irrefragabili didicimus, 
hicexponimus. 
charybdis Sequitur mod6 Charybdis nature decla- 
defenpuo. ran d a . Charybdis , quae quidem nihil aliud, 
quam abforptio mans eft, ex ea parte con- 
vexi littoris portus , qua Rhegium p.etitur, 
exiftit, a portus Mamertini, qui Calabriam 
fped:at , parte non nifi 20 paffibus diffita, 
quam & bis vectoris induftria & opportuni 
temporis occafione tranfivi, cujus natura eft, 
quod nunc, veluti fubjecto igni cacabo, per- 
petu.6 bulliat, nunc vortices veluti turbini- 
bus agitatos agat , qui tantb navigantibus 
funt periculofiores , quantO ebullitiones mi- 
nori periculo eofdem exponunt, fiquidem 
per ebullientem Syrtim impuhe , non item 
Quando cum vorticibus agitatur, tranfeas. Obferva- 
charybdis turn fuit longa Nautarum experientia , turn 
mum&- maxim ^ Charybdin ebullire, quando Syro- 
phcenix V, vulg6 Scirocco , freto dominatur, 
qui tamen ad communem fluxus , refluxuf- 
que freti legem , fua quoque fingulis diebus 
nunc regurgitationis , nunc abfbrptionis non 
inobfeura indicia praebet , maxime tamen 
faeyit, utidiximus, Syrophcenice flante , & 
tanta quidem aquarum rabie , utin columnar 
formam aquarum diluvia eru&are videatur. 
Quseritur itaque hujus rei caufa. 

Non ignoro, multos in contrarios freti 
fluxus fibiobvios, quorum occurfu aquae coa- 
cervatae in altum extollantui^uti in nullis non 
maribus contingit , effedtum tarn infolentem 
contuliffe ; fed fi hoc j cur femper uno/St eo- 
dem loco hujufmodi maris ebullitio? cur non 
in alia quavis freti plaga?cum ventis fibi con- 
trariantibus omni loco mare talem caufari 
poflit accumulationem , uti & in maribus ad 
magna fluviorum oftia conftitutis contingit, 
ubi ventorumflatibus, fluminis fluxum fiften- 
tibus, turbulenta ilia & tumuituaria lucta 
nafcitur , qua aquarum moles diverfis rnoti- 
bus agitata? in altum columnae adinftar , ma- 
gno navium periculo extolluntur ; & notum 
eft frequenti experientia in Gallico mari e 
regione Oftii fluminis Rhodani , quam Golfo 
de Lione vulgo vocant , tanto fane pericu- 
lofiori , quantb venti auftrini impetuofiores, 
& Rhodani fluxus rapidior . Cur, quaefo, 
ebullitiones deficientes eodem in loco mox 
vortices & turbines excipiunt > Dices for- 
fan , fubfidentium aquarum coacervatarum 
mole voragines hujufmodi fieri. Sed neque 
hoc dici poteft , C um vortices Charybdis 
hujus naturae fint , ut quaelibet in eos conje- 
tfapoftmultiplices circuitus tandem centro 
vicina m lmum rapiantur , & in longe diffitis 



Sinibus per fubterraneam regurgitationem 
tandem evomantur. Aliis itaque inftrumen- 
tis ad hujufmodi exoticos eftectus praeftan- 
dos natura utitur : quae ut explicentur. No- charybdis 
tesvelim, Charybdin hanc nihil aliud effe, voia g Qeft 
quam ingentem voraginem feu abyffum, qua 
per C3eca Terrae vifcera , tanquamper vaftos 
Tellurisfyphones ebuiliens ilia aquarum mo- 
les certo tempore regurgitatur , & ceffante 
regurgitationis caufa,aquam recedentem vel- 
uti tra&u quodam denu6 abforberi necef- 
fe eft , quam aquarum abforptionem vor- 
tex neceffario fequitur ■> fit autem hac ra- 
tione : 

Certumeft, & experientia fere quo tidia- Caufa tu- 
na turn in freto , turn in univerfa Infula com- j^'JJr 
probatum , Siciliam prorfus cavernofam 
effe , ut per abditos fubterraneofque Ca- 
nales maria fibi invicem colludere reci- 
proco aquarum commercio . Quemadmo- 
dum itaque in Scyllae aeftu fieri oftendimus, 
eadem ratione Charybdin aeftus fuos vol- 
vere hoc loco comprobabimus . Charyb- 
dis vorago haud dubie per fubterraneum 
aliquem meatum N M. in Onentali pela- 
go alicubi exitum habet , five is fit pro- 
pe Taurominium , uti plerique exiftimant, 
ex rebus in Charybdin projedis , quae hie 
poftmodum emerferunt t Nam Charybdis. 
Taurominiae meminit Lucanus lib. 4. hoc 
verfu : ' m 

Taurominitanx fugims damnofa Charybdis. 
Et 1. 14. 

Taurominitana cernunt defede Charybdin. 
Quae non de Charybdi freti Siculi , fed de 
Charybdiloci intelligenda funt,fivein Orien- 
tali Siciliae latere inter Pachinum & Lily- 
baeum promontoria. Obfervatum fiquidem 
Subfolano aut Syrophcenice flante, tunc pri- 
mum rabiem fliam exercere Charybdin.Mari 
itaque intumefcente flatibus ex Orientali 
plaga prorucntibus , fit ut concitatum mare 
magna aquarum mole preflum , fefe magno 
impetu intra dictum meatum infinuet,& turn 
unda trudente undam , turn reverberatione 
faxofbrum littorum molem aquarum aggra- 
vante , tandem per Charybdis voraginem eo 
aeftu exoneret , quern fub dicto vento expe- 
riuntur ; quae vorago cum ( uti experientia 
doclus retulit fupracitatus Cola pefce ) inter 
profunda ambientium fcopulorum fita fit, 
contingit quoque , ut aquarum egeftarum . 
moles recta furfum tendat,atque adeo in for- 
mam clivi in fuperficie maris aflurgat . Cef- 
fante verb Syrophcenice , mox etiam aqua- 
rum, quibus Charybdis onerabatur, mole 
fubfidente , & intra voraginem fuam fefe ab- 
dente , per eum , per quem evoluta fuerat 
fiuctuum congeries , Canalem M N , mari 
ortivQ fuas jam reftituto tranquillitati reddi* 
tur ; unde recedentibus aquis per voraginem, 
vorticem effici necceffe eft . Unde patet, 
Charybdin Mamertinam D tunc ebullire, Tauromi- 
quandb TaurominiaP, vorticibus agitata ab- J^di;** 

forbet ' 






OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



>mmuni- forbet mare : Et contra Charybdin Mamer- 
XdiMx- tinam tunc vortices agere , quando Tauro- 
lertinx. minia ebullitionibus agitatur , adeoque al- 
terna viciffitudinum lege , reciproca occul- 
ta^ machinationis commercia exercent. 
Quod ver6 Charybdis Taurominia minus 
fenfibilis reddatur , caufa eft conftitutio loci 
& voraginis , quae non normaliter , fed de- 
clivi voraginis ductu aquas evomit , contra, 
Mamertina.Accedit,quod Canales occulti ex 
Stm per iEtna dedu&i Charybdis Canali confentiant, 
lkein- • fpj r itibus ie;neis foeti , & exitum ibi quae- 

eos cana- u r Q .. . J. 

cha- rentes mare horrendis agitant procellis. 
^ bdi . Quod verb quotidiano quoque aeftu nonni- 
J t mi ' hil ebullire & fubfidere videatur Charybdis, 
id fluxui & refluxui freti adfcriberidum dnco, 
eo fere modo , quo fupra de Scylla dix'mus. 
Sicuti enim mcrementum maris Luna preffi, 
ebullitionem Charybdis caufat , ita decre- 
mentum ejus refbrptionem . Reftat porro, 
ut miiltiplices hujus freti currentes expona- 
mus j Nam uti non fblum proprio experi- 
ment mihi , fed & fupra memorato Ptfceco- 
Sa tentamine conftat: eft fundus hujus freti 
prorfus fcopuloms , & ingentibus per occul- 
tas voragines aeftibus perpetuis agitatus « qui 
quideni seftus aliunde provenire non pof- 



lO^ 



funt , nil! per fubterraneos canales , turn ex; 
diverfis manbus , quae Infulam ambiunt, 
turn ex iEtna deduc"l"os . Cum itaque am. 
biens pelagus fine ventorum exagitatione 
nunquam exiftat , femper quoque fretuni 
hoc , nunc in hac nunc in ilia parte fuos pari- 
ter reciprocos fluctuum aeftus patitur pro 
ventorum alibi fpirantium ratione , nunc in 
uno recedentibus undis , nunc in altero ac* 
cedentibus , nunc omnibus fimul concurrcn- 
tibus , quibus fretum tunc temporis maxime 
furit . Siciham ver6 cavernofam effe , & in- sfcilia tora 
numeris canalibus pertufam , hinc vel maxi- cwenwfi 
m6 patet , quod TEtna per univerfam Infu- 
lam fuos habeat diffufos canales , & primo 
quidem in Liparitanas Infulas , ita ut patien- 
te yEtna folitas fuas erudxationes , Strongy- 
lus quoque veluti per confenfum quendam 
fuas eodem tempore patiatur: Sulphurei quo- 
que halitus & lymphse per Infulam difperfae, 
tunc quoque fuas operationes exerant efBca- 
cius , quod non fieret, nifi ad illas per fubter* 
ranea Vulcani commercia aditus eflet. Quo. 
modoverocuniculi, ignis vectores, atcuni. 
culis,aquarum vector ibus,diftinguantur,pau- 
lo poft fufiiis exponetur . Atque hsec funt» 
quae de freto Siculo dicenda putavi. 



Caput XVII. 



T)e zSA/fdgnetica Telluric confiitutione five de OJfatura Telluris. 



ieocot 
hi mira 
onftitu- 
to. 



^uavirt 
e im mo- 
llis hx- 
eat in 
siedio. 



QUemadmodum opus Naturae , opus 
Intelligentiae eft , ita fieri quoque 
non potelt , ut tumultuarie .Sc caf uali 
quadam ratione omnia coaluennt ; quin imo 
omnia fummo ordine , diftmctione , & par- 
tium diftributione difpofita a principio fuif- 
fe , is folus nefcire poterit , quimiros divinae 
fapientiae lufus in orbe Terrarum nonex- 
pendit . Tellurem itaque five Geocoiirum 
divina providentia eo ordine & fitu difpo- 
fuit, utciim veluti bafis & ultimus finis totius 
naturae conditae futurus eflet , in quern vel- 
uti in totius naturae gremium principiumque 
paffivum , omnia reliqua Mundi fuperni cor- 
pora, fua fpermata Sc virium energlas dirlun- 
derent ; Certe id ex fe & f iia natura quietem 
poftulare videbatur , omni locomotiva facul- 
tate deftitutam ; hoc enim pad:o aptius am- 
bientium aftrorum viribus , feminahumque 
rationum mifcellis impraegnata fubdebatur. 
Porrb nunc merit6 quaeri poteft ; Quonam 
modo vel quavirtute fubhac immenfa im- 
mobilitatis firmitudine fuftineatur ? Num 
propria? gravitatis indefectibili trutina aequi- 
librata , num per fuperadditam quandam vir- 
'- tutem veluti fraeno quodam ei inje&x>, im- 
perturbabili conftantia femper eafdem Mun- 
di partes refpiciat > Antiquitas fimplicior 
immobilitatem telluris in folum nativae gra- 
vitatis pondus conjecit . Pofteri experientia 
rerum docliores , altiufque fpeculati , gravi- 



tati , vim terrae in loco fuo indeflexibili qua» 
dam ftabilitate continendam , adjunxerunt 3 
quam magneticam vocant : Quomod6 ver6 
haec omnia perficiantur, ut oftendatur, pauio 
altius ordiri vifum eft. 

Suppono itaque primo , Tellurem ita a 
divina providentia , uti fupra didtum fuit, 
conftitutam effe,ut in Cceleftes plagas,veluti 
quietis fuse terminos innato quodam & in* 
trinfeco appetitu naturafiter feratur : Jam 
vero cum nulla res infito appetitu feratur in 
aliud , nifi in eo , in quod f ertur , aliquid fit, 
quod earn bene afficrat, cujus bono foveatur: 
Certe tellus in circumfitas Mundi plagas tarn 
indeflexibili conftantia minime ferretur , nifi 
vis cjusedam fotrix &benefad:rix Terrae,Cce« 
leftibus correfpondentibus plagis , ineflet, 
five jam ilia fit vis magnetica , five virtuti 
magneticse quidpiam analogum , five minis 
quidam cceleftium corporum confenfusjux- 
ta quern irremiffibili fe ftabilitate difponatj 
nifi enim hanc vim feu univerfae naturae con- 
fenfum admitteremus , non efTet ratio , cur 
Terrae Polihanc partem Cceli potius , quam 
aliara afpicerent : Ergo neceflari6 dabitdr 
vis quaedam in coeleftibus corporibus , ma- 
gnetics virtuti, qua tellus imbuitur, analoga, 
qua in fiia ftabilitate inconcufTa confiftat. 
Nunc itaque quseritur , Quaenam fit ilia vis in ^"^ 
Cceio correfpondens , ad quam fe Terra ac- terra fixa- 
commodet > audax fane naturae facmus pro- tm - 

ponitur, 



104 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Axes cce- 
leltium 
corporum 
axi Terra 
parallel um 
iitum ha- 
bent. 



Solaris glo- 
bi fitus fi- 
tui Terrx 
relpondet. 



Lunaris 
globi ad 
terrain ad 
aptatio. 



ponitur , ad quod cxponendum non nifi au- 
dax ingenii conatus requiritur . Myftenum 
itaque fi non audaci, laltem eo , quern inge- 
nii noftri debilitas permittit, conatu enucle- 
emus. 

Sciendum itaque , Deum Opt. Max. inef- 
fabili providential fuse difpofitione ita in 
Mundana? auras rluxili expanfo corpora Ccc- 
leftia ad Terrain immobilem ordinalTe ; ut 
ficuti ilia perpetu6 ex Ortu in Occafum, om- 
nia & fingufa impcrturbabili quadam lege 
fuos motus intra diei naturalis f patium circa 
Terram decircinant , ita finguli quoque glo- 
bi , feu aftralia corpora , hanc legem iervant; 
ut videlicet , fingula coeleftia corpora , circa 
Terram, non confufa vertigine , fed ea mo- 
tus conftantia circumvolverentur, utfingu- 
lorum globorum , five aftralium corporum 
poli, polis Terra? perfedta quadam adapta- 
tion correfponderent. Quod arcanum ho- 
dierna nobis obfervatorum Lynceorum fa- 
gacitas aperuit : Videmus enim , omnia cor- 
pora coeleftia , Solem , Lunam, casterafque 
ftellas ita adaptatas , ut quos circulos , polof- 
que in Terrenoglobo nobis imaginamur,eo£- 
dem in omnibus &fingulis fiderum globis 
expreffos videamus ; hac tantum interve- 
niente differentia, quod in Terra immobili, 
immobiles; in Sideribus verb circa proprium 
Centrum agitatis,mobiles comperiantur.Sed 
ut ha?c propius intueamur. 

Eft in Solari globo asquinodtialis & Zona? 
torridas plaga , ineffabili fervoris asftu ebul- 
liens , noftro asquinodtiali , & Zonae torridas 
exadte refpondens , & asquidiftans , unicum 
macularum feminanum , qua? cum una cum 
corpore Solari circa Centrum proprium ro- 
tentur , & ■sj^&tf^A^? ad noftram plagam 
noto-zephirio motu agitentur, mox etiam 
Solarium polorum pundta noftris pundtis 
perfedre congruentia , & axim Solarem Ter- 
reno parallelum effe , comperimus : neque 
Solare corpus unquam a tanto cum Geocof 
moconfenfu, vel in minimo deflexiffe , hue 
ufque obfervatum fuit, excepta axis aliquan- 
tula a polis terreftribus ultro citroque ob fin- 
gulares a natura intentos fines nutatione, 
quod in Itinerario noftro Extatko , de Ittnere 
in Solem , expofuimus , ad quern Ledtorem 
remitto. Habemus itaque , Solarem globum 
globo Terreno immutabili partium iitu ad- 
aptari ■> Si enim globus Solaris confufa qua- 
dam vertigine circumvolutus , polos , axim, 
plagafque Terras congruas immutaret , cer- 

tum eft , omnium inreriorum , fuperiorum- 

que fymmetriam mox confufis natura? juri- 
bus deftrudtum iri. 

■ SedLunaris Globus uti nobis vicinior, ita 
fenfibilius quoque nobis fui ad tellurem cor- 
poris adaptationem demonftrat ; in quo fi 
nutationem 6c ofcillationem nonnullam ex- 

cipias, tota axis polorum circulorumque 
Symmetria , Terra? perfedte quadrare com- 

peritur, quarum partium fitum tam conftanti 



lege fervat , ut proinde Aftronomi Lyncei, 
globum Lunarem non fecus ac Terreftrem,in 
luos circulos , pundta , axin exadle terreftri- 
bus correfpondentia diviferint ; hinc macu- 
las , qua? mediam globi plagam obtinent, 
asquinodtiales , qua? utrique Polo , in globo 
fubduntur, pro Poll fitu, nunc polares auftri- 
nas , nunc boreas denominarint ; quam qui- 
dem partium fingularum adaptationem, axif 
que fui ad Terrenum axim asquidiftantiam 
tanta fimilitudinis lege fervat , utfivepha- 
fium Lunarium vultibus immutatis , five 
afcenf us , defcenfufque in circulo motu al- 
terato,nunquam a perfedta axis fui ad Terre- 
num axim adaptatione deficiat : neque a fas- 
culo auditum , Polares Lunaris globi partes 
mutatis fedibus asquinodtialis plagas motus 
fui confufa & perturbata vertigine tenuifle. 
Idem de globis Veneris & Mercurii dicen- 
dum eft j Idem de Martis, Jovis,Saturni,len- 
tias velim : cujus hoc vel maxime fignum eft 
in Joviali globo , quod circa proprium Cen- 
trum agitatus , fafcias fuas tubo optico non 
ita pridem manifeftatas,femper iEquinodtiali 
parallelaS'defcnbat ; luculentiilimum fane 
fignum , totius globi molem , Sc axi fuo , & 
reliquarum linearum , qua? in ea concipiun- 
tur,apparatu, perfedte axi Terreno adaptatis, 
perpetub & conftanter Terreno globo moti- 
bus quantumcunque difFerentibus , didtum 
-5r*^AAjjA»o-jwov affedtare. Idem in globo Sa- 
turm contingere, comites eum ambientes fat 
fuperque demonftrant. Quod autem de Pla- 
netis diximus , juxta eandem analogiam de 
Stellis quoque fixis fentiendum eft . Verum 
cum de hifce , & fimilibus fuse in Itinerario 
Extaticofoi. 273. egerimus , eo Ledtorem re- 
mitto ; & ut Lector curioflis mentem meam 
luculentius confpiciat , hie Figuram ad- 

j un g°- ■, ; , . 

Itaque omnia Mundi globoia corpora 

perfedtum femper fitimi noto-borcum , five 
ex Auftro in Septentrionem , juxta Geocof. 
mi fitum obtinent j hancque ipfis a natura in- 
fitam fituationem docent globi quicunque 
materiales , &" ex quacunque materia confti- 
tuti, quas fi in loco piano currere permiferis, 
obfervabis , eos non confuse &: perturbata 
quadam vertigine , fed polis fuis perpetu6 
eafdem , eafque oppofitas plagas refpicienti- 
bus , motum fuum explicare ; quod ut lucu- 
lentius pateat , duo oppofita globi loca qua?- 
cunque, colore aliquo fignentur, quern fi hoc 
padto fuis fignatum pundtis , axi Horizonti 
parallelo , projeceris, videbis globum lmmu- 
tata lege, femper fitu axis Horizonti paralle- 
lo , motum fuum continuaturum . Cum ita- 
que in globis casteroquin indifferenti , axis, 
polorum, linearumque fymmetria afTedtis, 
contingat , quant6 magis in vaftiflimis illis 
Mundi corporibus,hanc ad Terram partium 
fymmetriam ineffe putabimus ? 

Concludo itaque prim6 , omnia Mundana 
corpora occultam quandam proprietatem, 

quam 



Globorum 
Veneris, 
Mercurii, 
Martis, Jo. 
vis , Satur- 
ni , ad Ter- 
ram ada- 
ptatio ea- 
dem. 



Globj Stel- 
larum fixa- 
rum ad- 
aptantur 
Telluri. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



10 



quam directivam vocamus , habere a natura 
fibi infitam , qua ex Auftro in Boream axi 
fuo, perpetuo diftenduntur ; hoc enim pa&o 
melius ad unionem in Umverfo confervan- 



5 



vandam confpirabunt ; & ad Terram radiis Caufafina * 
fuis influxivis fcecundandam , cujus gratia Qxvjhu* 
condita funt , perfe&ius adaprabunt ; cum J us vi «u- 
enim circa terram immobilem pcrpetub ex ns ' 



M*agnetifmus Globorum Aflralium. 
Septentrio. 



)ccafus. {— ii— 




Orcus. 



Meridies. 



Ortu in Occafum volvantur , certe naturse 
quadam neceffitate requiri videbatur , ut 

Eoli , axefque fingulorum fupernorum glo- 
orum, Terreftris globi ' difpofitioni & fitui, 
pari paflu perfe<5te correfponderent : Sunt 
enim aeterna Divinae Sapientise providentia 
globorum Coeleftium motusita conftituti, 
ut perfefta quadam fitus fymmetria , mo- 
tuumque analogia perpetuo fefe refpiciant, 
fub hac, non fub aha politione , fete foveant, 
animent , confervent : Si enim fitus , pro- 
mifcua quadam volubilitate & perturbata 
vertigine immutaretur , turn corpora quo- 
que , veluti violentum quendam ftatum for- 
tita , ab operationibus mis , quibus recipro- 
co quodam & innato influendi appetitu fefe 
fovebant , mox ad infuetum , importunum- 
quefitumunacum interitu ultimoque Mun- 
di excidio confequente, deficerent : Quem- 
admodum enim fi Tellus Divina potentia, 
Polis ad iEquino&ialem converfis diftor- 



queretur , ex tarn violento & incongruo fitu 
totum rerum ordinem perire necefTe foret, 
juribus naturse jam immutatis ; itapariter, 
fi Sidereus quifpiam globus , five is Sol fit, 
five Luna, five aliquis ex Planetis , ac ftellis 
fixis j Polis fuis immutatis , fitum ad Ter- 
ram , cssterofque fibi circumfitos globos 
immutaret ; certum eft . ex tam mcon- 
gruo fitu fymmetriam tonus , confenfiim- 
que cunrtis, quibufcum communicent , pro- 
tinus deftructum iri. Cum enim globos 
Mundanos circa proprios axes volutari , ex- 
perientia conftet, certe eos minime confu- 
fo & perturbato ordine axes fuos-dirigere 
conveniebat, fed ordinis regula juxta seter- 
num Divini Archetypi di(5tamen , immuta- 
bih lege lata pofcebat , ut immutatis fedi- 
bus axium , motus fuos circa Terram fiiahac 
facultate dire&iva Notoborea defcribe- 
rent. 

Concludo fecunddj Hanc virtutem dire- 
O ctivam 



o6 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Magnetjca ftivam Notoboream Magneticam effe , &: 

bu S °Mundi omnibus Mundi corporibus communera , a 

corponbus primis Mundi incunabulis lis inditam, utpote 

indlta ' fine qua in perfeda fitus adaptations turn 

ad reliqua fidera , turn potiffimura ad terram 

fada, confervari non poffent : cumfidereis 

globis per inania magni expanfi fpatia volu- 

bilibus ; nihil facilius fuerit , quara confufa 

' axis diredione , nunc in hanc, nunc in illam 

aethereae femitae plagam denedere , nifi ad 

determinatum quendam refpeduni hac fa- 

cultate veluti fraeno quodam cohibiti, aut ab 

intelligentia motrice fub hoc fitu juxta prae- 

fcriptas ab Authore nature leges moti fuit 

4ent. 

CONSECTARIUM I. 

Hinc patet cur Terra Notoboreo fitui Po- 
lis fuis fefe inviolabili lege coextendat , ita 
quidem , ut fi quacunque de caufa Poli ejus 
a nativis pundis dimoverentur , ea ftatim ar- 
bitrio fuo permiffa, naturali vi ad fitum, unde 
abftrada fuerat, kfe lit adaptatura ; fub hoc 
enim fitu, [non fub alio , reciprocis influxibus 
fefe fovent, roborant , animant , turn ad fui, 
turn ad Uniuerli confervationem inftitutis. 
Tellus itaque corporibus cceleftibus fub hoc 
fku fefe accommodat, quia cceleftia corpora 
eodem pariterfitu partes fuas coextenfas ha- 
bent j ita ut nee Tellus, nee corpora cceleftia 
ad operationes a natura praefcriptas perfi- 
ciendas, fitum meliorem habere poffint : fub 
hoc enim meliori, quo efle pofliint, modo 
exiftunt, ut lint, ad quod funt. 

CONSECTARIUM II. 

Hinc patet quoque , Cur globos cceleftes 
natura , hac dirediva facilitate Notoborea, 
ad Telluris fitum conformes effe voluerit. 
Ut nempe Telluris fuperficies fub Notobo- 
rea hac extenfione fapientiflimo fane naturae 
confilio, calorem Solis, Luna?, Stellarumque 
magna intenlionis graduum differentia fulci- 
piat, differentefque nodium dierurnque vi- 
ciffitudines nancifcatur,fub Zona enim torri- 
da perpetua dierum nodiumque coequatio, 
Aftrorum uti fummum calorem perpendiculari fuo in- 
Terra Usm fhrxu fufcitat , ita Suppolares plagae fex men- 
lium ex obliquiffimo Solis afpedu , diem ob- 
tinuerunt j ut perpendiculari Solis efficacia 
fub torrida Zona caufatum 1 2 horafum calo- 
rem, fex menfium Solis fupra horizontem 
mora recompenfarent. Secund6 , ut Sol an- 
nuo motu fuo per obliquam Zodiaci fafciam 
devolutus,univerfum globum luftrando,qua- 
tuor temporum , Veris, TEftatis , Autumni & 
Hyemis, ftationibus conftitutis, generationes 
&.produdiones rerum promo veret; quod mi- 
nimefuturum efTet, fi Terra hac virtute dire- 
diva Notoborea deftituta,incerta vacillatio- 
nu7vane-" ne hinc inde nu ^uaret.Pendet itaque ab hoc 
us de- Terrs fitu Solifque annuo motu , turn tota 



ilia rerum innumerabilium varietas, turn die* P endet ; 
rum nodiumque , caloris, tenebrarumque TelLac 
in univerfa giobi fuperficie tantopere necef ptatione. 
faria viciflitudo , utpote line qua conliftere 
non poflet. Hac eadem prorlus ratione ana- 
logiae 'filum fequendo , caeteri Mundanorum 
corporum globi hac Notoborea diredione 
a natura inltrud;funt,ut, cum corpora mifta 
fint , & diverfis virtutibus fceta , pro diverfo 
Solis fupra horizontem illorum afcenfii de- 
fcenfiique, diverfimode afficeret, & nunc in- 
tenfbs , modo remiflbs caloris gradus produ- 
cendo in iis , eofdem , quos in Tellure effe- 
dus , produceret , conlervationi globorum 
confentaneos ; quae omnia in Lunari globo 
luculentiflime patent : Sol enim ficuti in Au- 
ftrali piaga conftitutus , in Borea terrae plaga 
caloris decrementum adducit, fie & in Luna- 
ris terrae , caeterorumque globorum Borea 
plaga , & contra in Borea conftitutus in iiC 
denT augmentum caloris efficit , ita quidem, 
ut quae pafliones ex clymatum -diverfitate 
Terrae obveniant , eaedem fuo tamen modo, 
& fingulis reliquis globis,prout neceflitas eo- 
rum poftulat, obvenire putandae funt s ut fic- 
uti omnia ejufdem naturae dominio fubftant, 
ita principium motus & quietis omnibus effet 
commune. 

Vifa itaque mirifica fiipernorum corpo- Quxnair 
rum Magnetica quadam virtute fibi colliga- tnlSa 
torum cum Tellure unione & fymmetria ; globis im 
jam quaenam ilia lit magnetica vis , & utrum dlta ' ■ 
per fe fufficiat , ad tantam molem fua virtu- 
te ftabiliendam, hoc loco exponemus. Dico 
itaque.', hanc virtutem nihil aliud efle , quam 
virtutem quandam " diredivam Notobo- 
ream , qua {efe turn caetera corpora , turn 
Tellus potiflimum ex Auftro & Borea invio- 
labili lege axi fua extendit; unde non incon- 
grue Magneticum corpus audit, & luculenter 
ejus a Polo ad Polum compaginatio docet, 
uti fufiflime & variarum turn experientiarum, 
turn obfervationum frequentia in Arte Ma- 
gnetica lib. 1. p. 2. demonftravimus , quae ne 
hoc loco repetam , ad ea Ledorem re- 
mitto. 

Cum itaque tellus hac virtute ex fe indifv 
ferens ad quemvis litum lit , indifferentia 
verbhujufmodi irremediabiles in natura de- 
fedus caufari poflet ; virtute quadam dire- 
diva , qua inter debitos naturae terminos re- 
maneret, indigebat, quern Magnetifmum ap- 
pellamus , & ne Geocofinus in incertum nu- 
tando , fluduandoque confufione omnia in- 
volveret,hoc veluti fraeno indigebat^ nutatio 
ver6, titubationifque inconftantia luccelfu 
temporum ex varia Terreni corporis intrin- 
leca tumultuatione , frequentibus diluviis, 
inundationibus , terrae motibus , Infularum, 
Regionumque abforptionibus , fimiliumque 
eventuum, quibus plena limt hiftoricorum 
monumenta , prodigiis , evenire poterunt, 
quibus cum Centrum gravitatis Telluris mi- 
re alteretur , & a genuino fuo fitu diftor- 

queatur, 



OPIFIC1UM GLOBI TERRENI. 

queatur ~, certe virtus haec ad earn in medio 



I0 7 



femper continendam , & ab omni mutatio- 
nis titubationifque periculo vindicandam, 
perquam neceffaria erat. Sed dices gravita- 
tem Terreni corporis innatam hoc praeftare 
potuifTe, ut proinde fuperflua haec ei facultas 
fuperaddita videatur. 
prradu- Dico itaque,dupliciTerram qualitate con- 
d virtu- f erva tioni ejus apprime neceffaria a natura 
witate ' praeditam, gravitate videlicet , & verticita- 
a s nc * te Magnetica s iftius officium eft , Terram in 
Centrofixam, hujus verb, eandem ad flu- 
<ftuationem irapediendam , polariter dire- 
<5tam tenere, quam nos verticitatem appella- 
nts^ nihil aliud eft , quam motrix quasdam 
facultas feu qualitas , qua peculiaris motus 
Magneticus emcitur,& quies : Cum verbTel- 
lus Secundum majorem partem corpus fit ho- 
mogeneum , & fimilium partium quoad fa- 
xeam ftructuram fimplicem quoque , &> per 
totum corpus aequaliter diffufam qualitatem 
habere earn necefle erat. Praeterea cum Tel- 
lus non cbnfufo, fedcerto & determinato fi- 
tu ex Auftro in Boream porrigi debeat , earn 
fane qualitatem merebatur,quae in duos earn 
difponeret terminos , ita ut qualitas caetero- 
quin fimplex,in terminis tamen, imperio vel- 
uti partito,juribus uteretur diverfis ; quod fa- 
pientiffime a natura conftitutum effe,quis non 
:ium videt?Si enim utrique Terreno Polo, in unum 
|gf- & eundem polum sequa eflet vis & eadem 
irtu " poteftas , non effet ratio, cur Auftrinus v. g;. 
Telluris polus,ArcT:ico potius,quamAntard:i- 
co , & converfa ratione Boreus huic potius, 
quam illi fubderetur.Male igitur Telluri pro- 
vifum effet, cum ea vi fludtuatio ejus nulla 
ratione impediri poflet,ac faepe contmgeret, 
ut altero polo , Telluris in polum converfo, 
alter hinc inde temere aberraret , quemad- 
modum ex diesis patet. Ut igitur maxima 
haec inconvenientia vitaretur , ejufmodi ei 
qualitas debebatur, quae & diverfis fruere- 
tur terminis, (imulque divifa in totum, utere- 
tur dominii poteftate , qua quidem efficieba- 
tur, ut certus polus ; certum polum fibi con- 
venientem & confentaneum inceffabiliter & 
neceflarib appeteret, amaretque; alium verb, 
utpote extra jurifdi&ionis fuse limites con- 
ftitutum , remis velifque fugiens , tanquam 
naturae fuse contrarium inconvenientemque 
pertinaciter declinaret : dum igitur quifque 
plagaefuaejura defendere nititur , fituttota 
qualitate in contrarias partes nitente , totus 
globus in utrumque polum , polo utroque 
nitens , indeclinabiliter medio fixus haereat 
Geocofmus. 

Hac igitur ratione Tellus in ilia a polo ad 
polum conftituta compaginatioue fua, poffi- 
det vim Magneticam & verticitatem , qua fe 
in polos difponat , & confervet fie difpofi- 
tam i & habet vim non in fe folum hanc ver- 
ticitatem , fed & in omnibus aliis proportio- 
nals & coniimilibus corponbus , fi intra or- 
bem Magneticae quaiitatis fuerint conftituta, 



producendi. Praeterea notum eft in homo- 
geneis fubftantiis,partes non toti tantum afli- 
milari , fed & ejufdem omninb cum toto e£ 
fentiae effe & naturae , ita ut fingulae proprie- 
ties & accidentia toti convenientia & par- 
tibus neceflarib conveniant. Cum igitur Ma- 
gnes,totius homogenei vera & homogenea 
gars lit ; quin & genuinus lit Telluris fiuus, e 
lemine terras vero & naturali exortus ,verbo, 
ei confimilis prorfus & proportionates ; fit, 
ut totius quoque affe&iones participet;uude 
isaereo fubve&us carpento, acMagnetico ^ n «> 

... _, ■ r r i j-/t* • tonus Tel- 

llloTerrae vires luas undequaque dilleminan- i ur is vires 
tis profluvio congruenter affectus , ad totum affcaat 
fe conformando, earn, quam terra parens 
affeclat, fitus motionifque rationem , & ipfe 
affe<5tet, conceptumque a terra vigorem non 
in fe folum, fed in omnibus aliis capaci bus, 
proportionatifque corporibus exerat. Sicuti 
igitur Tellus ad polos Mundi , ita & Magnes 
ad polos Terras quoque dirigitur , quia ita ad 
terram confluit , & a forma totius globi ita 
difponitur,ut tota Terrae fubftantia poftulat : 
quia ergo totius Terrae pofitio per ordinem 
ad polos fituata eft , ideb haec etiam illius ho- 
mogenea pars cum toto confentit , ideb tam 
avide omnes Matris virtutes in fe exprimerc 
nititur. Cur autem metalla & reliqua corpo- 
ra gravia non itadifponantur,caufa eft, quod 
primigenise & genuinae, veraeque Terrae par- 
tes non fint , led mutatae & fpuriis quibuf. 
dam materiis vitiatae. Iterum cum omne Ens 
in bonum fuum internum , confervationem- 
que naturaliter & neceflarib feratur ; Ma- 
gnetis autem bonum fit , conformatio fiii ad 
fitum & pofitionem Terrae,five totius, a quo 
perpetub fovetur , & confervatur. Dirigitur 
ergb in polos propter internum bonum , 8c 
commodam confer vationem , ut videlicet 
accommodando fe ad fitum & pofitionem 
Terrae,ab ea adjuvetur, & confortetur : Hac 
quoque ratione levia fiirfum , deorfum gra- 
via,tanquam in locum,in quo commode cum 
toto exiftant , intentum feruntur ; hinc par- Indiaatw 
tes aquae in guttas conglobantur , ut & uni- oirriad 
tione partium fe contra ficcitatem hoftilem certumft- 
defendentes commodius exiftant, & toti ele- tum * 
mento , infita fibi vi , circularem affectantes 
fuperficiem plenius conformentur. Hac de 
caufa omnia vegetabiliafeu germinantia fiir- 
fum feruntur, quia hie eft fitus eorum , quem 
in bonum fui naturaliter appetunt ; ergo & 
Magnes di&um fitum ideb amat , quia ita fo- 
vetur, & confervatur , & non aliter. Qubd 
fi is non eo in fitu, quem Terra habet, inveni- 
retur , contra naturalem inclinationem ma- 
neret : ne igitur ab hac contrarietate violen- 
tiam natura pateretur , (cfe convertendo ad 
fitum Magnetis conformat,ita propter Mun- 
di concentum , ac partium Mundi perfecra- 
rum & homogenearum ad totius analogiam, 
viriumque praecipuarum in illis convenien- 
tiam mutuam , ad continuationem , pofitio- 
nem, diredionem , 8c unitatem, ad terreni 
O 2 Orbis 



ioS 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Orbis Polos, Magnes vigore illo fuo radicals 
& formali efficientia difponiuir , ita ut remo- 
tum hujus verticitatis principium , ipfam for- 
mam feu eflentiam Magnetis , proximum au- 
tem & immediatum , iftam Svpo^cpov , feu bi- 
forraem qualitatem , quas in oppofitas partes 



nitens , corpus , in fitum toti convenientem 
difponere contendit, ftatuamus: Unde & 
patet , hanc verticitatem non ab extrinfeco 
quopiam agente Magnetem immutante , fed 
per intrinfecum principium & propnam for- 
mam fieri , quod bene notandum. 



Mundus 
varietatis 
rerum 
sunansefr. 



Geocof- 
mustotus 
ex hetero 
geneis re- 
bus confti 
tutus. 



Caput XVIII. 
(j coco fmus five £orpitt Terrenum minime homogenex fed heter opened 

nature eft . Et de mira rerum Varietate & panftermia qua corpus Terrenum 
conftat > & quodnam yerum & proprlum elementum Terr e fire jit. 



SUnt quidam Philofophi , qui putant, 
Geocofmum quoad extrinfecam tan- 
turn fuperficiem , heterogeneum effe, 
minime quoad interiora , eaque profundiora 
Terras vifcera , ubi purum iilud Terras ele-. 
raentum latere putant j fed uti fimiles omni 
rerum experientia deftituti, folis ab omni 
materia abftra&is contemplationibus difti- 
nentur , ita in innumeros quoque eofque 
perabfurdos errores labi , nullum dubium 
effe debet ei, qui abdita naturae miracula pe- 
nitius novit. 

Sciendum itaque eft , Geocofmum five 
Mundum Terrenum , hoc ipfo , qu6d Mundi 
nomen poilideat , varietate neceffario gau- 
dere ; non fecus ac Mundus major & minor, 
quern Megacofmum &MicrocofmumGrasci 
vocant i Eft enim de Mundi effentia , innu- 
mera rerum varietate, turn ad ornatum,emo- 
lumentumque Univerfi , turn ad infinitam 
fapientiam conditoris commonftrandam , 
pollere . Si itaque Mundus unum & idem 
femper produceret infe; neque totum,neque 
partes confiftere, neque in unionem totius 
confpirare polfent , fed tota hasc confpiratio 
non nifi varietate rerum , & in admirandis 
confenfus diflenfufque naturalium rerum le- 
gibus a natura prasfcriptis , quo unum dum 
bonum fui procurat , mox fibi noxiumquo- 
que atque pernitiofum infito appetitu , omni 
nifuafe removet, confiftit, &dum omnia 
apertis diffidii & amicitias vinculis colligan- 
tur , univerfum una cum partibus fins in per- 
fect unione & abfolutiflima ex confonis & 
difTonis conflata harmonia , uti in Mufurgia 
demonftravimus. confervatur. 

Geocofmus itaque ad majoris Mundi ana- 
logiam conftruclus, minime homogeneaqua- 
dam fubftantia coagulatus , uti vulgares 5c 
fimplicioris ingenii Philofophi arbitrantur, 
cenferi debet , fed innumerabilium rerum 
panspermia a. primordiis rerum fibi indita 
pollet , ad earn rerum varietatem producen- 
dam , quotidiana experientia do&i non fine 
admirationeintuemur. Nam, uti in itinera, 
rionojlro Extatico oftendimus , tot funt dif- 
ferent^ rerum virtutes terreftris globi fub- 
itantus inditas, quotin majori Mundo Aftro- 
mm, ftellarumque innumerabilium diverfas 



virtutes funt & proprietates , quas omnes vi- 
riumfuarum emanationem vel immediate,uti 
Aftrainferiora,vel mediantibus aliis mterme- 
diis , ut fuperiora, in Terram difrundunt. Sed 
ut paulo propius ad propofitum nobis fco- 
pum accedamus . Eftoflatura feu ftruclxira 
Geocofmi , magnetica quasdam & faxea a 
Polo ad Polum compaginatio , quas tamen 
minime homogenea; naturae . ad inftar puri 
magnetis cenferi debet , fed infuper praster 
magneticas fibras innumera corporum,diver- 
fifTima natura pollentium , mifcella conftat. 
Sunt in nonnullis locis corpora metallica & 
mineralia , at non unius generis , fed magna 
providentia hinc inde ita diftributa , ut ficuti 
non omnis fert omnia tellus , ita in uno loco 
aurum,in alio argentum,in quibufdam ferrum 
aut cuprum , in nonnullis plumbum , ftan- 
num aut hydrargyrum tantum producit. Sic 
quasdam telluris partes diverfos lapides pre- 
ciofos , alias diverfas herbarum , plantarum, 
aromatumque fpecies exhibent ; alias diverfa 
marmomm genera , alias diverfas animalium 
fpecies fibi proprias producunt ;. quas omnia 
ex diverfb Terreftrium portionum tempera- 
mento originem fuam nancifcuntur. Sunt in 
Terreno globo innumerabiles diverfiflima- 
rum rerum venas per univerfum Telluris cor- 
pus difrufas , quarum alias fubftantiam ter- 
ream & lutofam, alia argillofam aut pumico- 
fam feu tophaceam , alia metallicis fuccis 
plenam, alia pulveribus & arenaceis molibus 
oppletam producunt. Quid dicam de diver- 
fitate fubftantiarum , quas e fundo maris ex- 
tractas , fe fpeclandas exhibent > Aufim fon- 
dle affirmare , vix ad pauca milliaria aditum 
patere,quo non aliis & aliis terreftrium por- 
tionum proprietatibus Tellurem imbutam vi- 
deamus . Verum cum hasc omnia fequenti- 
bus tradtatibus refervaverimus , hie longio- 
resefle, fuperfedendum duximus. Utrum 
autem hasc panfpermia rerum , & fumma va- 
rietas a primordiis rerum Telluri fuerit con- 
creata, an fucceflii temporis hac virtuteSo- 
lis.& ftellarum imbuta fuerit, reftat expli- 
candum. 

Divina fapientia ab asterno humano gene- 
ri deftinans habitaculum , quod ex asterni- 
tatis pun&o in temporis plenitudine evolu- 

tum, 



Mundi ip! 
ritus. 



OfTimen. 
tumTer- : 
rx quale. 



Diverial(i 

ca divert 
proferun 



Venscfub 
terraneac 
divcrfe 
lpeciei. 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



>rum 
mnia 
luodi fc 
una Geo 
>fmoin- 
:dit. 



nfper- 
:a quid? 



ocrcatio 
}uati- 
im ani- 
alium 
'latilium 



ram, tanto artificio conftituit, utquicquid 
in univerfo Mundo rarum & eximium eft, 
quicquid virium & propnetatum coeleftibus 
globis , quorum non eft numerus , inexiftit, 
in hunc Geocofmnm derivafTe videatur.Cum 
enim Orbis Terrarum in varia diftindtus cli- 
mata , varium ad Solem, Lunam, ftellas affe- 
ctum haberet ; ex hoc fane tam multiplici re- 
fpedtu,afpedtuque coeleftium corporum, ne- 
ceffario magna & incredibilis rerum , five 
mineralis , five vegetabilis fentientifque na- 
turae Oeconomiam fpectes , varietas & mul- 
titudo confequebatur ; diverfus enim Solis, 
Lunx , ftellarumque globi variis , atque re- 
ciprocis caeterorum globorum influxibus im- 
praegnati afpectus , nunc in hanc Terras pla- 
gam, diredtus j jam in ilia declivis acutufque, 
mod6 obtufus, quid, inqnam, non in Terram 
poterat? Accedit,quod univerfa Telluris mo- 
les jam ante, pro neceffitate uniufcujufque 
climatis , femina unicuique rei propria nbi 
concreata habebat , quae caloris obftetrican- 
tis virtute foecundata , animataque in innu- 
merabilium rerum fobolem emerferunt. Tel- 
luri vero femina rerum concreata , aperte fa- 
cra Genefis docet c. i.n. 1 1 . Et ait: Germinct 
Terr a herbam itrentem & facientem femen dr 
lignum pomiferum faciens ft uBum juxta genu* 
juum , cujus femen in Jemetipfes fit fupra Ter- 
rain ; Et factum eft ita. Terras itaque panfper- 
mia feu omnium rerum fpermatica commi- 
ftio concreata fuit. Qupniam verb haec pan- 
fpermia necdum ex potentia in actum educe- 
batur ante aquarum feparationem , Aridas- 
que detectionem , fed virtute indigebat ex 
alto , cujus influxibus confervata , femina re- 
rum in germina , folia , flores, frudtus educe- 
ret : hinc ftatim fubnexuit Genefis , Solis , Lu- 
nae, ftellarumque produclionem , juxta qua- 
rum influxus luminofoque adtivobolifmos ita 
Terram difpofuit , ut inde pro certa tempo- 
rum climatumqne conftitutione infallibilis 
vegetabilium effectus confequeretur : atque 
adeo principium activum paffivo , paranym- 
pho Deo , conjundtum , turn primum totius 
vegetabilis naturae propagationem conti- 
nuavit . Deus itaque ineffabili fua fapientia 
primum juxta indigentiam cujufque regio- 
nis , Telluris corpori femina diverfis planta- 
rum fpeciebus producendis apta comprodu- 
xit , fed influxus corporum coeleftium poft- 
modum fucceflu temporis ilia in animam vi- 
ventem & vegetabilem ad perennem fpecie- 
rum propagationem exclufit ; Sine calore 
enim & luce , torpida & mortua omnia j ace- 
bant. Qualia ver6 hujufmodi femina fuerint, 
ex quibus coaluerint principiis , fequentibus 
docebitur. Pari padto poll Solis, Lunas, ftel- 
larumque produdtionem , immediate Genefis 
Aquatilium , volatiliumque produdtionem 
' fubjunxif. Terra fiquidem voce Dei perfb- 
nante , protinus juxta naturam & proprieta- 
tem aquarum, fluminum, mariumque varia 
natatilium genera unicuique loco propria 



IO£ 



edudta flint , in fua ipecie perfecta , quae 
poftmodum cooperante ccelorum influxu per 
generationem propagata omnes Geocofmi 
partes expleverunt. Sicuti itaque non omnia 
maria , eadem animalia , eofdem pifces pro- 
ducunt , fed pro aqueas regionis natura tem- 
peramento in diverfis fluntinibus , lacubus, 
maribus , diverfos ; ita & fexto die pari ana- 
logia non in omni Telluris parte,eandem ter- 
reltrium animantium produdtionem expedi- 
vit. Hinc Indica tellus Elephantum, Rhino- 
cerotum, aliorumque nobis incognitorum 
animalium , fubjedhim , e quo formarentur, 
praebuit . Afiatica tellus Camelos , Leones, 
Tigres ; Africa Struthiones , Dracones , Si- 
mias: America omnia a reliquis differentia. 
Europa Equos,Afinos,Boves,Oves,&c. tem- 
peramento flio confentanea animalia exhi- 
buit. Hinc patet , cur Indica, Afiatica, Afri- 
cana & Americas animalia ade6 aegre Eurb- 
paeo Ccelo afliiefcant; & contra Europaeare- 
liquis Orbis partibus ; quia peregrino Ccelo, 
& naturae eorum minim e confentaneo utun- 
tur j & quia patrium folum, ex quo originem 
fuam habuerunt , folum ipfa bene afflcit , nu- 
tnmentumque naturae eorum conveniens 
prasbet, a quo fi divellantur, mox veluti a pa- 
trio Solo extorres, dum ipfa improportiona- 
tam, peregrinamque Cceli , aeris , terraeque 
plagam fuftinere nequeunt , mox deficiunt; 
vel fi fiibinde durent, ita tamen a nativo tem- 
peramento defcifcunt , ut aliam prorfus for- 
mam , indolemque induant. Quascunque au- 
tem de animalibus ditta funt , ilia de vegeta- 
bilis naturae fobole pari padto intelligenda 
funt, uti fuo loco uberius per inductionem 
rerum comprobabitur, ubi & fines alii tantac 
Metamorphofeos indicabuntur . Ex fitu ita- 
que ac terreftrium climatum difpofitioile & 
natura diverfa , diverfa animantium, vegeta- 
biliumque natura dependet , quae quidem ita 
verificantur, ut vix fit regio, quae non aliquid 
ab alia,five natura, five qualitatibus differens 
producat ; quae omnia ex primordialis femi- 
nis mifcella , quaMundus Terrenus imbutus 
fuit, originem fuam trahit , quae a fiipremo 
Architedto , ita tempori , loco, cceloque ad- 
aptata fuerunt, ut inde incredibilis ilia rerum 
produdtarum varietas , quam miramur , ne- 
cefTario refultarit. Mineralia ver6, uti ex im- 
mediatis principiorum naturae , elemento- 
rumque feminibus , per univerfam telluris 
molem difperfis emanarunt, ita indifferen- 
tem quoque fitum fortita funt ; hinc fit , ut 
dum nullum refpiciunt clima , communis 
apud omnes nationes juris facta, felici fuo 
proventu nullam non regionem in aliis plus, 
in aliis minus , beent. 

Porro unum adhuc dubium explicandum 
reftat, & eft, quod fequitur . Si Tellus tanta 
terreftrium partium diverfitate conftat, 
quaeri merito poteft , quodnam & ubinam 
verum & proprium,homogeneumque Terrae 
eiementum fit ? quod ut folvatur. 

O 3 Sup- 



Mira R«- 
gionum 
diverfitas 
inprodu- 
cendi re- 
bus. 



Cur ani- 
malia In- 
dica adeo 
difficulter 
Europseo 
ccelo af- 
fuefcant. 



Mineralia 
curubique 
fere loco- 
rum repe- 
riantur. 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



An detur 
verum 5c 
proprium 
Terra ele- 
mentum. 



Sal Terrx 

clemcn- 

tum. 



Omnia 
corpora 
Mundi ex 
fale fuam 
laxatio- 
nem ha- 
bent. 



Nullum 
daturpu- 
rum ele- 
mentum. 



I IO 

Suppono primb. Terrenam fubftantiam 
duplici ratione hoc loco confideraripofle: 
primb in quantum pura , & ab omni turbida 
diverfiffimarum rerum mifcella purgatiffima 
fubftantia eft. Secundb, in quantum pro im- 
pura fubftantia , & heterogeneae materiei 
confluxu varie coagmentata eft , accipitur. 
Priori modo elementum , ex quatuorunum 
a nobis conftituitur j atque nihil aliud elTe di- 
cimus , quam Salis fubftantiam , veluti ani- 
mam quandam & formam Telluris, quartum 
& ultimum rerum omnium elementum ; hoc 
enim omnibus Mundi rebus necefTariam 
praebet coagulationem , corpufque durum, 
ac denfum , aptumque ad fubfiftendum pro- 
duct; ita quidem,ut nullum in univerfa Geo- 
cofmi ceconomia mixtum reperiatur , quod 
non ex hoc fuam fufcipiat foliditatis firmitu- 
dinem ; qua? omnia Chymicis experimentis 
in hoc Operis decurfu , Deo dante , compro- 
babimus. Impurae verb Telluris portiones, 
elementum dici minime poflimt , fed veluti 
puri elementi quoddam excrementum & 
menftruum, quo natura ad groffitiem , craffi- 
tiemque terrenorum corporum conftituen- 
dam cumprimis utitur j & quoniam hujuf- 
modi excrementitiae partes Telluris non ita 
perfe&e & firmiter uniunturelementis ; hinc 
quoque neceflarib diflblutio unionis partium 
eas ad interitum deftinat j quantO verb res 
nonnullae firmius uniuntur elementorum 
confluxui, tantb a corruptione remotiora in- 
corruptibilis quandam fubftantiae rationem 
induunt, ut in auro patet. Dixi fiiperius, pu- 
ram Telluris fubftantiam , quam Salem dixi- 
mus, elementum verum & proprium terreftre 
conftitui , non quod Salis elementum ita pu- 
rum lit , ut nihil prorfus admiftum habeathe- 
terogeneum; hoc enimpac-to nullum in na- 
tura rerum elementum reperitur ; Eft itaque 
Terrae elementum proprie nihil aliud , quam 
puriflima Salis fubftantia per univerfum Tel- 
luris corpus diffufa , omnium virtutum , quae 
in Geocofmo elucefcunt, mixtorum fubfi- 
ftentia, caufa, & fundamentum. 

Neque putes velim Lector, illud terreftre 



elementum quod purum diximus , falem il- Quid pro 
lum noftrum ufualem , aut falnitrum , vitrio- P ne J* 1 Sa 
lumve aut fimile quoddam hifce falinum fen- mem™ 
fibile corpus efle j funt enim hujufmodi cor- T « rr * di c» 
pora nihil aliud , quam terreftris elementi tu 
faex , excrementum , indumentumque quod- 
dam , quo forma elementi veluti anima cor- 
pori fuo involuta admirandas operationes 
fuas perficitiSedhunc dicimus fpiritnm quen- 
dam, quamvis corporeum, infenfibilem ta- 
men incorruptibilemque in Centro falini 
corporis refidentem , ex quo virtutis fuse dif- 
fufis radiis , fingulis mixtorum fpeciebus ea 
emolumenta, quae ad nrmam,fixamque mixti 
fubfiftentiam maxime necefTaria funt , modo 
hujus elementi proprio, concomitantibus ta- 
men reliquis dementis, confert j Latetenim Mira vii 
in hoc , non fecus ac in fpermate & plafma- Salis - 
tica ejus f acultate , nefcio quis divinus opi- 
fex,qui in imo corporis receflu operatur ab£ 
que omni inftrumento & line tumultu , o'pe- 
raque producit admiratione digniffima , in- 
credibili rerum diflimillimarum varietate re- 
ferta,& omnia ex rudi &: informi quoad fen- 
fum, materialis fubftantiae indumento, in qua 
uti nulla diflimilitudo , ita nulla varietas fen- 
fibus fefe oggerit. Quae quidem faUna cor- 
pora , cum nulli terrarum loco defint , imb . 
in omnibus mixtorum fpeciebus , occultis bus ineft. 
condita latebris abdantur , & non nifi fpagy- 
ricaarte inlucem deciucantur, certum-fali- 
num corpus materiale terreftris elementi re- 
dte a nobis conftitui vel inde patet , quod uti 
ad compofitionem mixtorum apprime necefc 
farium eft , ita natura illud per univerfi Geo- 
cofmi corpus in intimarum ejus partium fi- 
bras difrufum , nullibi deefie voluit . Nemo 
itaque quaerat in Centro Terrae,nefcio quam 
Terram.veri elementi terreftris conftituti- 
vam ; nemo certum cretae , argillae autgypfi 
genus ; nemo , nefcio quas arenas aut pulve- 
ris fubftantiis terreftribus adnexas : Salinum 
corpus unicum & folum terreftris elementi 
conftitutivum effe , divinum illud Empyricae 
artis ftudium jam dudum fat fiiperque nos 
docuit. Sed de his in fequentibus ex profeflb. 



Caput XIX. 



T>e inter iori (jeocofmi conjlitutione 5 ojficinis &• dnalogia adbumani 

corporis membra. 



N Eminem tam fimplicis ingenii Philo- 
fophum efle arbitror, qui fibi perfua- 
deat,Terrenum globum tumultuaria 
quadam luti coacervatione coalitum , perfe- 
cra foliditate fine ullis relictis cavitatibus 
conftitifte : eflet enim indignum Philofbpho 
phantafma; quinimb certum & indubitatum 
omnibus fit , aeternam Dei fapientiam xocr^c- 
TvtviTqv , uti nihil tumultuarium , nihil con- 
fufum , indiftin&um & *t»kto» in natura re- 



rum conftituit , ita quoque Geocofmum, ul- 
timum conditorum operum finem , fumma" 
fapientia , confilio aeterno * ordine ineffabili, 
& ratione quadam humano ingenio incom- 
prehenfa conftituifle : Ridiculum enim , ne 
dicam ftolidum foret , ingens Regis alicujus 
palatium quoad extrinfecum tanfum orna- 
tum , pidturas , Cimatia , Zooglypha , fene- 
ftrarum ordines , & fimilia decoris & magni- 
ficentiae TtK^t/a, forinfecus , inquam » tan- 

tum- 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



in 



( ocofmi 
I nma re- 
I n pav- 
mque 
[ ieta». 



tummod6 confiderare , reliquum verb inter- 
na; fupelle&ilis apparatuni , conclavium am- 
plitudines , fubftru&ionum profunditates, 
dedu&iones aularum , officinarum ordines 
domui re<2e adminiftranda; neceflarias , aut 
non efle , aut nallius ufui efle putare. 

iEdificavit divina Sapientia domum hanc 
humano generi deftinatam , ea rerum om- 
nium vita; humana; neceflariarum copia & 
ubertate inftructam , ut ficuti in extnnfeca 
fuperficie innumera rerum varietate inftrudta 
fuit , fie internam hujus Oeconomiam iis 
adminiculis inftituit ., ut externa rerum facies 
fubfiftere minime potuiflet , fi non interna; 
domus abditum corpus pari apparatu inftru- 
xiflet : Quemadmodum enim Microcof- 
mum , id eft, externum hominis corpus, mira 
quadam varietate membrorum condecora- 
vit, itanon deftitit majori concatenatione 
membrorum internum hominis corpus ador- 
nare. Vides in hoc principalia membra, Cor, 
he par , pulmones , ftomachum , cerebrum, 
renes, lienem, veluti officinas quafdam, in 
quibus quatuor humores diverfimode dige- 
fti , per innumeros canalium, id eft, venarum 
ductus , multiplices & mufculorum , cartik- 
ginumque fib r as , membra , mutua libi dige- 
ftorum humorum reciproca communicatio- 
ne auxilio efle poflent ; ne uno deficiente 
membro totum deftrueretur. Vides, quomo- 
d6 ftomachus nutrimentum extrinfecus af. 
fumptum concoquendo digerat, digeftum 
in chylum convertat , & per venas mefarai- 
cas in fanguinis officinam, Hepar, ibi ulterius 
elaborandum tranfmandet; Hepar verbvi- 
tae fpiritibus imbuendum, partim in cordis 
fornacem deftinet,utinde adtuatum perfedta 
pericyclofi , id eft , drculatione per fyftolen 
& diaftolen in univerfas corporis venas difru- 
fum, totam vitam fpiritibus , vitalibufque 
motibus , quos mufculis & cartilaginibus 
communicat, repleat. Vides id, quod infan- 
guine ferofiim , Renes ; quod excrementi- 
tium, Lienem,fibi vendicare, craflam vero & 
excrementitiam fascem per finuofa intefti- 
norum volumina per fecefliim fefe exonera- 
re . Qupniam verb aura , qua totum corpus 
perflaretur , & turn ad refpirandum , turn ad 
cordis fanguinifque inde fcaturientis aeftum 
temperandum , neceflario indigebat, fumma 
fua providentia pulmones cordis penuario 
appofuit , quorum continuo motu , turn at- 
tractive , turn exfpirativo natura; intentio 
completur . Cum verb corpus humore quo- 
dam univerfali , ne internorum membrorum 
organa asftu arefa&a fpiritibus deftitueren- 
tur indigebat , ecce turn ftomachus , turn re- 
liqua membra per occultos meatus , cere- 
brum veluti fornicem quandam evaporando 
petunt, ubi nativa frigiditate in humores re- 
foluti , omnia membra humore adfunctiones 
rerum recte adminiftrandas neceflario, veluti 
benefico quodam irriguo perpluunt. Vidi- 
mus , quantum ad propofiti noftri rationem 



fufficit, internam Microcofmi conftitutio- 
nem , officinas luftravimus , officia fingulo- 
rum membrorum expofuimus ; jam , quod 
eadem prorfus analogia Mens Dei archite- 
ctonica Geocofmum conftituerit, videamus. 

Microcofmum duobus principiis in fuo Geocofmi 
efle confervari novimus; externo & interno: S, br ' ca c 
Externum , Caelum eft , Sons , Lunae, ftella- mopaxal- 
rumque influxus ; Internum , funt membra lcla - 
vitalia , ita externo principio connexa , ut 
utrolibet fublato , totum mentb deftrui cen- 
featur . Gaudet & iifdem prorfus principiis 
Geocofmus, live Terrenus Mundus, quorum 
uno fublato , totum in operationibus luis de- 
ficere necefle eft. Ccelum,uti fuo loco often- 
demus, nutrimentum fuppeditatuberrimum, 
quod Tellus intra vifcera fufceptum adtuat, 
concoquit, digerit, & digeftum reliquis inte- 
rioribus membris per abditos canaliculos di£ 
tribuit , turn ad metallorum neceflariam ge- 
nelin , turn ad exterioris oeconomia; fami- 
Ham copiofo proventu beandam . Sed haec 
alimentorum diftributio minime fieri poffet, 
fi Geocofmus aptis ad digerendum , conco- 
quendum, diftribuendumque orficinis, du- 
dibufque occultis in fingulas derivatis defti- 
tueretur , uti fufe in Itmerarto Exjiatico m 
CMundttm fubterraneum docuimus. Qualia 
autem ifta fint , jam tempus eft , ut aperiam; 
quod ut ivptQoSag fiat , in iis exponendis boni 
Anatomici partes per paragraphos ordine 
explebo. 

5. I. 

De Subterraneorum receptaculorum ojficina- 
rumque conjlitutione . 

aUemadmodum in Microcofmo nonnul- 
las officina; feu receptacula , ut Cere- 
brum, Hepar, Vefica, humore exuberant; 
quaedam vitalis ignis calore aeftuant, ut Cor; 
aliqua; aereo fpiramine turgent, uti pulmo- 
nes ; quaedam, uti renes , lien , faeculenta ma- 
teria opplentur ; pari padtoin Geocofmoa 
provida natura humoris aquarumque rece- 
ptacula , apte conftituta funt , qua; cum fine 
calore confervari non poflent , adnexa funt 
alia ignis promptuaria , quibus aquarum fce- 
tura quadantenus animaretur ; quia vero nee 
ignium Vulcania; orficina; fine aere confiftere 
poterant , fapiens naturae Opifex ineffabili 
providentia; fuse difpofitione alia in utro- A „ ro . 
rumque fomentum , aerea difpofuit recepta- lacia, 
cula , qua; occulto meatuum commercio 
ignem, ne extingueretur , aquam verb ne pu- 
trefceret aut conglaciaretur,adperennis mo- 
tus continuationem, confervarent ; quoniam 
verb fruftranea foret hujufmodi elementa- 
rium receptaculorum diftributio, nifieflet, 
in quod agerent ; hinc alia conftituta funt 
terreftria , omnigena. feminalium rationum 
mifcella imbuta naturae penuaria , in quae ab- 
dita quadam negotiatione aquarum, ignium- 

que 



I 12 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



que officinse continuo agentes , innumerabi- 
lemrerumfoeturam educerent. Expofuimus 
orficinas , jam ordinis ratio poftulat, ut fin- 
gulas recenfitas officinas ordine , turn ratio- 
ne , turn authoritate confirmemus. 

Verum, ut appropriata harum officinarum 
nomina haberemus , aquarum receptacula, 
Hydrophylacia ; Ignium verb Pyrophylacia; 
Aerophylacia aeris ; Terreftris vero mifcella; 
penuaria Geophylacia , veluti aquarum, 
ignium, aeris & terras cuftodias , red:e nun- 
cupanda duximus . Quibus monitis jam ad 
fcopum. 

§. II. 

De Geocofmi , feu Terrini Mundi hydro- 
phylaciis. 

T_T Ydrophylacia fontibus , amnibus , lacu- 
•*■ -*bufque producendis , intra montium al- 
tiffimorum vifcera conftituta fat fuperque 
profecuti fumus fupra cap. 6. & in Itin. n.in 
Mundum fubterraneum. quo in loco pariter 
omnes nobiliores fluvios lacufque , quibus 
Geocofmus veluti fimbriis quibufdam vefti- 
tur , & qua; ex enumerates montium pene- 
tralibus originem trahunt , recenfuimus ; 
Modo de Hydrophylaciis , quas abyfTos vo- 
cant, non fuperficiei honzontali vicinis , fed 
intra casca profundioris Telluris vifcera in 
eximios a natura fines conditis dicendum re- 
ft at. Efle autem inter Geocofmi vifcera hu- 
Juid fit* jufmodi abyflbs aquarum , adeo certum eft, 
ut vel ipfe Sacer textus Pfalmographi eas 
apertis verbis innuat. Pfal. 41. Abyjjus abyf- 
fum invocat in voce cat aracl arum tuarum : Ubi 
plerique Interpretes, abyjfos ad fenfusmy- 
fticos,tropologicos, anagogicos detorquent, 
literali tamen infiftentes fenfui , Abyflumin 
facris literis profundiffimam aquarum vora- 
ginem , cujus fundus explorari nequeat, ap- 
pellant , in intimis terra; partibus conftitu- 
tam, de quibus vide Lorinum in citatum Pfal- 
mi locum ; & fequens Pfalmi verfus luculen- 
ter profunditatem ejus explicat his verbis : 
omnia excel/a , & juxta paraphrafin Chaldai- 
cam , omnes montes tui , &fluc~lus tuifuper me 
tranfierunt ; Ubi per excel/a , terrarum , & 
montium celfitudo , qua ab abyflb erutus 
erat , & per flu&us maris , immanis aquarum 
vaftitas , qua operitur , connotatur ; Unde & 
Pfalmifta alio loco in abyfliim abdu<5tus , & 
divina miferatione ex ea redu&ius clamat , ejr 
de abyfiis Terra iter urn reduxifti me . Abyflbs 
itaque efle , pluribus in locis Sacra Scriptura 
memorat , ex quibus tanquam horridis & in- 
acceffis voraginibus , occafionem eas ad mo- 
ralem & myfticum fenfum detorquendi, ejus 
fumpferunt Commentatores ; In has enim, 
mare per immenfa internorum fcopulorum 
pra;cipitia devolutum ingentes fremitus ,fra- 
gorefque formidabiles excitat ; quod & ver- 
ba innuunt citati verfus , k voce CataracJarum 



Abyfllis 



tuarum. Et hujufmodi abyflbs plurimas efle piures j 
intra intima Terrse vifcera conclufas , ab ef- Ab y ffi ' 
fectibus deducimus elucefcentibus in non- SSrib: 
nullisLacuum, Marium & Oceani locis ade6 
profundis , ut omnem bolidis quatumvis im- 
menfa; facultatem refpuant . Inter qua; & 
gurgites feu vortices , Euripiqne numeran- 
turj quorum nonnullos hoc loco ad abyflb- 
rum confirmationem adducemus ; quorum 
cumprimis Celebris & maximus in Oceano 
Septentrionali ad earn Norwegian partem, 
qua a Lappia dividitur , fpeclatur : Nam te- 
ftibus omnibus fere Geographis tredecim in Nofwef 
circuitu milliariahabet, cujus Centrum rupes abyffus. 
occupat, LMuske ab Indigenis di&a , cujus ea 
voracis natura; vis eft , ut fex horarum fpa- 
tio omnia qua; cafu in perpetub agitata; 
voraginis craterem illabuntur , mox ac vel 
ultimam circumferentia; oram attigerint , va- 
ftos aquarum acervos, balenas, onerarias na- 
ves , aliafque res veluti vertigine agitatas ab- 
fbrbeat, totidem ver6 horis inglutita revo- 
mat , & magno impetu , incredibili cum fra- 
gore & fremitu , qui non fine formidine 
aufcultantium remotiffimis in locis percipia- 
tnr, erucl:at,cujus caufam fequenti libro,Deo 
dante, aperiam. In finu Maris Perfici fimilis 
fpe&atur ad Promontonum Moffendam vor- 
tex , cujus vim abditam, quia confideratione 
digniffima eft , hie verbis oculati teftis in Iti- 
nerario fuo Orientali recenfitam , hoc loco 
apponam. Eft locus , inquit, in finu Perficope- Knew 
riculofifiimus,ac or dinar ie tempeftatibmagitatus: inXni 
In promontorio quippe LMojJendam funt piures P.Jorisai 
fcopuli, quos vacant Salemas. Inter quos »w || S ! 
it a ad promontorium accedit , ut anguftum Mart 
vix jaflus lapidis prabeat aditum ; ibi mare, 
etiam dum alibi tranquiltum eft, continuo fervet, 
ac tarn magnos edit vortices, ut in medio illorum, Vo rtex 
maxime dum mare agitatur , per aliquodjpacium maris Per 
pojsit lapis magnus dimitti, abfque eo'quad aquam 
tangat , pr opt ere a infeftus ejr periculo/us eft ibi 
Nautis tranfitus ; nullufque tranfit mari turbato; 
ipfo vero quieto, remis illud decurrunt - f rapidifii- 
mofiquidem aquarum impetu feruntur ; &ita. 
ad promontorium accedunt , utpene tranjeundo 
attmgant. Timent enim ne adipfum fcopulum & 
ad vortices rapuntur. Alii dicunthunc Vorti- 
cem cum oppofito Mari Cafpio communicare 
per fubterraneum meatum. Ex quorum rela- 
tione, ego certior facl:us, inveni veritatem in 
libro ParadU Perfie utriufque Maris Defcri- 
ptore,qui idem aiferitsaffluxu fiquidem maris 
Perfici,per fauces ab Oceano agitati eodem 
tempore in littonbus auftralibus , MareCa- 
fpium ingentes volvere asftus , quibus cefTan- 
tibus vortices fequuntur. 

Inter Normandiam & Angliamhaud abfi- Vortex in 
milis in Oceano vortex obfervatur, ad quern te ' An * 
mirabili velocitate navigianon tarn tendunt, Nomwn- 
quam a;ftus ferocia violenter trahuntur i Eft & zm - 
tamen & hoc mirum vifu , quod ea celerita- 
te , qua remote attracta funt , eadem , ea vi- 
cina jam gurgiti repellantur. De Euripo 

Chal- 



in 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



ii 



Abyflus ad 
mare Ma- 
gellani- 

rum. 



Mare Ca- 
fpium 
abyflus eft. 



Vortex feu 
abyflus ad 
Africae 
littus. 



Chalcidico non eft , quod memorera, utpote 
omnium Hiftoncorum monimentis celebra- 
to. Refert Hiftoria Indica apud Pet. OHarty- 
rem ad introitum freti Magellanici , Ocea- 
num prorfus formidandis aeftibus procello- 
fum inexplorabilis profunditatis efle, aded 
quidem , ut multi mare in ultima Terrae vi- 
ieera hoc loco defcendere fint arbitrati. 
Sunt & Man Cafpio fui vortices ex relatione 
P. Riccardi Societatis noftrae Sacerdotis , qui 
illud transfretavit , adeoque totumiftud ma- 
re ob inexploratam fuam profunditatem 
abyfliimputatin intima Terras vifcera pene- 
trantem . Similes reperiuntur ad introitum 
finus Aynam prope Sumatram & Camboiam. 
In Africae Sinu , quem Ferdinandi Poo dicunt, 
aqua in fubterraneos meatus tantavehemen- 
tia rapitur , ut nulli navi , cum currentem il- 
lam incurrerit , retrocedendi facultas detur, 
fed multorum menfium fpatio , veluti traba- 
libus clavis,fxxi transfretantes fummo navium 
periculo, haereant, haud dubie interituri, nifi 
Ventis propriis iis in locis invalefcentibus ex 
anguftiis eruantur. Innumeras hoc loco turn 
fluminibus , lacubus , Oceano , hujufmodi 
abyflbs indicare poflem , fed cum partim in 
praecedentibus ea infinuaverimus , hoc loco 
ea interim explicable, & in mappa univerfali 
adnotafle fufficiat : omnia videlicet Oceani, 
marium , lacuumque , inexplorabilis profun- 
ditatis loca , uti & Vortices , Euripos , vora- 
finefque , abyflbs efle , in intimis & profun- 
iflimis Terras vifceribus abditas . Ad quid 
autem natura eos deftinaverit , 5c quomodb 
rcliquis aquis communicent , quanta promn- 
ditate verifimiti conftent , una cum caufis 
fluxus &refluxus reciprocis fequenti Libro 
aperiemus . Tellurem itaque plenam efle 
hujulmodi hydrophyladticis abyflis , variae 
hiftoriae narrant : Huithon de rebus Tarta- 
rian loquens.Cryptam reperiri ait, inter mon- 
tes Cafpios multorum dierum itinere per- 
viam , in qua homines paflSm ingentes aqua- 
rum catadupas , & loca ampliflima fubterra- 
nea reperifle fe ajunt j de fimilibus cryptis 
pluribus agit P. CMArtinus M/trtinitu in fuo 
AtUntc Chinico. 



%. III. 

J)e Pyrophylaciis Geocofmi , feu Abyjsis 
tgneis. 

A Byflbs ingentes in Telluris vifceribus re- 
*- *■ conditas plenas ignibus reperiri, Vulcanii 
montes fat fuperque demonftrant , quas mi- 
nime, ut vulgus fibi perfuadet , fundo raon- 
tium inexiftere putes, fed habent fuas in pro- 
fundiflimis Terrse vifceribus officinas , quo- 
rum montes non nifi fpiracula quaedam ad 
fuliginem fuperfluam , aeftufque concepti 
vehementiam , ne Terram intolerabilibus 
motibus perpetud concutiant, exonerandam 



omnium 
maximum 
in Centro 
Tcrrar. 



Ignis in- 
ferni eft 
verus 8c 
natural is 
ignis , a di- 
vinatamen 
potentia 
elevatur ad 
caftigandas 



conftituta ; ut proinde abyflbrum omnium pyrophy. 
pyrophyladticarum maximam Sanffi Patres &&am 
in Centro Terra: non incongrue ftatuerint, 
aeternum improbis ad pocnam deftinatum 
carcerem. Et ne forfan nonnulli putent, 
ignem infernalem alterius naturae ab elemen- 
mentari igne efle , illi noverint , quod quem- 
admodum Deus utitur elemento aquae per 
potentiam obedientialem , uti Theologi lo- 
quuntur , elevatae ad gratiam in baptifmo 
conferendam,ita quoque torquet impios per 
ignem vere & proprie elementarem , fed po- 
tential fuae immenfitate , vi Supernaturali ita 
elevatum, ut infinities majori efficacia, quam 
elementaris ignis , xternae damnationis reos, 
divinae juftitiae rigore lie exigente , afficiat. 
Nihil igitur abfurdum dixerimus , li abyf- 
fum infernalem , limul , pro tempore , natu- 
rae neceflitati , & animabus modo -, poft uni- 
verfalem autem UvdsKviv damnatorum cor- 
poribus animabufque aeternum cruciandis, r <probo 
ex aequo deftinatum afleruerimus. idem de r ^™ 1 
purgatorio fentiendum efle puto ; quod for- 
fan naud improbabili conje&ura in intimis 
Terras receptaculis , in uno aut pluribus py- 
rophylaciis locum obtinet ; ficuti enim valde 
congruum fuit Divinae potentia? , naturali a- 
quae elemento , turn ad phyficos , turn ad fu^ 
pranaturaleseffedhis praeftandos fubindeuti, 
quemadmodum plerique SS. PP. & Theolo- 
gi fentiunt ; ita quoque quam maxime con- 
gruum Naturae fuit , in Centro Terrae locum Cur in 
igni decernere , ut ex hoc veluti ex Centrali ^" r ^° 
pyrophylacio virtutis fuae efficaciam aliis py- 
rophylaciis fiiperioribus , & hasc aliis & aliis 
per fubterraneos ductus , ufque ad ipfam 
Telluris fuperficiem communicare ; Cum 
huic elemento proprium fit ab infimoadfu- 
prema femper tendere . Verum quomodo 
hasc pyrophylacia perenni calore durent , & Quomodo 
quomodb tanta exfpirationum diuturnitate durct ignis 

■*■ r .*■ . perenniter, 

non coniumpta , in perpetuo vigore con- r 
ferventurj eiminime mirum videri debet, 
qui perennia naturae opera , eorumque in- 
deficientem vrt{/Ki»chct)<riv penitius fuerit 
contemplatus : Cum enim Geocofmus ter- 
raqueus globus fit , certe uti ignis ab aere 
vitam , & ab aqua neceflarium fufcipit aU- 
mentum ; ita ignis , robur , vitamque aqueo 
elemento, aereoque, reciproco commer- 
cio communicat , utpote fine quo alterutrum 
confiftere non poflet . Terrena verb fub- 
ftantia igni novum mox , uno deficiente, pa- 
bulum per fubterraneas femitas fuppedi- 
tat , ut hoc pacto omnia & fingula in fuo 
efle perenni conferventur ; quemadmodum 
in extima fuperficie contingere vides j Sol similitude 
humidum ex fluminibus , lacubus , mari- exp uvw " 
bus , furfum per vapores trahit , vapo- 
res aereae regionis frigiditate in aquas , plu- 
vias , nives , grandines refbluti , hydro- 
phylaciis tandem totum id , quod a Sole 
attracl:um fuerat , reftituunt . Exhalatio- 
ncs verO a terreftribus portionibus attra- 
P tfae 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS, 



Cir'culatio 
naturae. 



114 

dtee in ignea phantafmata tranfmutantur, hx 
frigoris ocenrrentis impulfii vicini aeris na- 
tura aflumpta , in atirem , & hie in aquam, 
aqua in Terrani tranfmutata , miranda natu- 
re metamorphoii tandem revertuntur , & 
ubi definunt , ibi nova mox fundant pericy- 
clofeos molimina. Pari pa&o , Mare per oc- 
culros cunicalos occulto naturae urgentis 
technafmate intra mo ntium vaftiflimas fpe- 
cus coa&um, inde#andem in fontes, flu- 
mina , lacus erumpens , unde digreflum fue- 
rat , poftiiminio revertitur , denuo revol- 
vendum . Aqua ver6 per casca Terras vifce- 
ralabens una fecum & humorem & terre- 
ftrium portionum mifcellam deve&am py- 
rophylaciis in alimentum & pabulum fub- 
rogat; h«ec verd fpiritibus calidis tumen- 
tia , per folitos fibi fyphones fublevato ca- 
iore , hydrophylacia , cseteraque recepta- 
cula fovet , animatque , turn ad mineralium 
turn ad vegetabilium genefin , per ex- 
haiationes promovendam ; & fie perenni, 
& cyclico motu , omnia , qua in natura re- 
rum fpeclantur , exiltunt , & confervan- 
tur . Quomod6 vero hsec a natura per- 
agantur , ut dixi , fequenti Libro declara- 
bimus. 



Quid fint 
Aerophy- 
Iacia. 



S. IV. 

De Atrophy lacik Geocofmi fubter- 
raneis. 

QUemadmodum ignis & aqua fine aere 
fubfiftcre non poflunt , ita neceflaria 

quoque fuerunt Geocofmo Aerophylacia 

quasdam , e quibus utrumque elementum 

Aqua & Ignis , velnti e natura; quibufdam 

pulmonibus, necefTariam refpirationem hau- 

rirent ; Aer verb iis inclufus viciflim ab aqua 

augmentum, ab igne caloris foecundi robur i igneis fpiritibus fubterraneis aerenTexagi 

acciperet . Sunt itaquc hujufmodi Aero- tantibus, vel aius de caufis, quas infra aperie- 

mus ; hifce enim aer circulates , qua data 
porta ruens , per fiffiiras montium iummo 
impetu , ncc non minori cum fragore exitum 



falebrofam fcabritiem dirHculter tranfiri pot 
lit, natura huic incommodo confultura , to- 
tum montem vaftiffimis fpecubus ita pertu- 
dit , ut totus ex uno latere in oppofitum exi- 
tus detur ; in tantam autem , hujufmodi cau- 
cus meatuum ductus , amplitudinem expor- 
rigitur , ut non nifi femeftri fpacio illos eme- 
tin liceat ; fuifleque , qui hoc fubterraneum 
iter perfecerint , non paucos repertos, qui 
retulerunt mira & prorfus paradoxa de ad- 
miranda partium fubterreftrium conftitu- 
tione ; Aquas enim illic magna in quantitate 
reperiri , in nonnullis locis quoque lacus 
ingentes , pifcibus abundantes ; in multis 
quoque locis rlumina , magna aquarumdif- 
rufionejin ingentes planities fe dilatare; gra- 
mina , & herbas , 8c magno m numero ani- 
malia fubtenanea peregrinse fpeciei reperiri 
ajunt; lumen tametfi oblcurum , tamen per 
aperta montium cacumina & fifluras fcopu- 
lorum veluti per caminum quendam,immitti. 
Ex qua defenptione fat fuperque patet,quod 
in hifce fubterraneis locis evenit , id in omni- 
bus quoque aliis fubterreftribus regionibus, 
hifcefimilibus, reperiri. Aere plena efle inte- 
rioris Telluris vifcera,omnes Geographorum 
Libnabundeteftantur,cum vix uilafit natio, 
qua; non aerophylaciorum fpiracula mani- 
teitet . Dicam primb de prodigiolis eftedli- 
bus hujufmodi Aerophylaciorum in Afia, Af- 
rica , America , deinde de iis , quse in Europa 
inveniuntur , di&iirus. In Montibus Tibeth, Aerophy. 
ubi Ganges nafcitur , utiex relatione Patris lacia Afi * 
Balthafaris d ' Andrada conftat, Montesnon- 
nulii per omnes filfuras horribili fonitu & 
fremitu ventos emittunt ; Idem habetur in 
relatione P. Pais , de nonnullis montibus M- 
thiopise ; & in America de montibus quos 
Andes vocant , idem contingere, lofephns A- 
cojla narrat ; quorum quidem ratio alia non 
elt , nifi vel ex catadupis fubterraneis, vel ex 



phylacia ingentes cavemarum receflus , Ac 
reo elemento referti , eo fine difpofiti , ut 
aer per innumeros occultorum meatuum 
fyphones , in alia five hydrophylacia five 
ignis receptacula derivatus , in iis quidem 
aquarum molem per appropriates canali- 
culos in alia receptacula elatam in fontes & 
flumina urgeat ; in his ver6 latentem ignis 
fomitem perpetub foveat, & per fublima- 
tionis Chimicas arcanum , Tellurem in ulte- 
riores fines difponat : Modum verd quo fin- 
gula operationes fuas perficiant, in fequenti, 
utidiximus, Libro exponemus. Efle autem 
hujufmodi fpecus , innumeris exemplis com- 
probatum novimus , quorum nonnulla hie 
apponemus. 

Kerert P.Martinus Martinius in egregio 

fuoopere, quod At lantern chinicum vocat, 

efle in medio Regno Sinarum vaftiflimum 

u montem fimbriis fuis in remotiflimas regio- 

in china, nes undequaque exporrec^um ; qui cum ob 



Mira de 
fubterra 
nco meatu 



parat. Recitat Olaus CMagnus , in Aquilonari .. f . 
plaga Montes reperiri , ad quorum radices n^hm' 
antra inveniuntur , ex quibus tantus vento- Bodni *- 
rum erumpentium fragor percipitur, utre- 
pentino metu approximantes vel interimat 
ftatim , vel plurimos ad dies obftupefaclos 
pr«e capitis dolore, fenfuum vigore cfeftituat. 
Porro inter Marfiliam & Rhodani oftium, 
uti Strabo refert , campum efle ftadiorum 
centum , locumque rerertiflimum filicibus s . 
hominis pugno non minoribus, ibifponteab i^mTerr*. 
ipfo ejus campi folo ventum efflari , cui no- 
men CMetemhorioeR. impofitum , cujus tanta 
vis eft , ut eofdem filices per turbinem gran- 
dinis more elevet, hominefque fternat , quin 
&ecurribusejiciat, armis quoque denudet 
& veftibus . Hunc campum ego puto eum Campus, 
efle, quern la Crau Galli vocant. Et ego qui- u Crau 

j 1 didtus 

asm 



ibus 
mis, 
•r Are- 
m8c 



dem anno 1 6 3 3 .hunc campum quatuor leucis 
Gallicis Arelato diffitum tranfivi, innumeris 
faxis ita feminatum reperi , ut vix pedem po- 
!L nerequispoflit; unde Deorum pugnam ibi- 
dem contigifle nonnulli fabulantur; Ventum 
tamentamveheraentem, qualem Str abode- 
fcribit, etfi idfumma diligentia inquifiverim, 
five ionga feculorum ferie meatus ruerint ob 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 115 

tis maris impulfu commotio & confli&us ac- 
cidat , facile fieri potuit , ut aer in meatibus 
continenti infertis concitatus alicubi in hoc 
campo exitum iibi cum memorata vehemen- 
tia paraverit : Nam uti Oceanese relationes Ex concur- 



ferunt , in omnibus fere promontonis , ubi j;^ 
magna flu&uum ex aeftu maris currentium al- 
lifio fit , utplurimum ex montium fifliiris ve 



ftru&i .five pulvere pluviis mifto obliti alibi j hementiffimum ventum proruentem obfer. 



exitum flatuofi meatus repererint , five deni 
que alia de caufa ceffarint , comperire non li- 
cuit , ncque hujus tam prodigioium effe&um 
Indigent , quos fummo ftudio examinavi, 
unqiiam fe obfervafTe conteftati funt. Fieri 
tamen , quod dicitur ,, potuifle , loci conftitu- 
tio cumprimis docet ; Cum emm campus hie 
ad oftia ufque Rhodani fefe extendat ; ubi 
dum ingens flurainis irruentis cum reluclan- 



van. 

Non dicam hie de Monte ventofo in Co- 
mitatu Venufmo, Carpentora&o imminent!, 
ex cujus fpecubus vehementes ventorum fla- 
tus erumpere notius eft,quam dici debeat. Si- 
leo innumeros alios Aerophylaciorum in Eu- 
ropa nullibi non obvios effe&us.Addam tan« 
turn quse propria experientia in Italia com« 
peri. 



ns, ventus 
intra caver- 
nas mon- 
tium exci- 
tatur. 



Catadupa ?nirahilis Inter amnenjis. 




Cum anno i^j-8 LauretanamDeiparae do- 
mum devotionis caufa vifitarem, & multa per 
iter omnibus notiflimum , plerifque tamen 
ignota naturae miracula in eo obvia obferva- 
ons Caj- rem ; inter caetera verb multa de iEolio Monte 
e^ofus Caefiorum intelligerem , operas pretiumme 
arque ' fa&urum exiftimabam,fi caufas ejus occultas 
fcriptio. ^omnium opinione impenetrabilesfcrutarer 
Interamnibus itaque difcedens , primb vi- 
STa vc" cmam tot * Italia celeberrimam Catadupam, 



quam Velinus fluvius per altiflimas rupes prae- iini fluvH, 
cipitatus in profundiflimam fubje&i montis JJjjj^'J* 
vallem efficit , Ut fi quid cum iEolio monte 
occulti commercii obtineret, explorare ag- 
greflusfum ; Siquidem ibidem fluvius fum* 
mo impetu in modum arcus ruens in profun- 
diflimam voraginem altitudine 300 circiter 
pedum , uti ex dimenfione rupis a me fa- 
cta patuit, tam horrendo ftrepitu, frago- 
re ', ■ & murmuris vehementia devolvitur, 
P 2 quae 



1 1 



LIBER SECUNDUS TECHNICUS. 



Mira fpe- 
ftacula. 



Situs mon- 
tis ventoii 
Cxfiorum. 



Ventorum 

1>er Cana- 
es dedu- 
dio. 



Efiefius 
mirabiles 

Montis 



quse fi non exanimare aftantes , fliltem ftupe- 
fa<5to aurium fenfu illos non fecus ac ad cata- 
dupas Nili , furdos redderet . Horrendum 
omnino fpe&aculum , internum diceres, fpu- 
molis gurgitibus , & confufa undarum se- 
ftuantium repercuffione formidandum,tanto 
labentium aquarum raugitu , quse vel Inter- 
amnii quinque milliarium diffiti fpacio , no- 
<5hirni temporis filentio facile percipiatur.Ex 
lapfuaqua inter cxafperatos rupium dentes 
ita atteritur , ut in perpetua nebula te confti- 
tutumjurares , neque inde , nifi egregieper- 
plutus abeas. Eft & hoc notatu dignum,Sole 
lucente perpetuam ibi , non ficuti ad falien- 
tinm fontium guttofam afperginem , fed vel- 
uti inccelo ejufdem magnitudinis Iridem ex- 
hiberi. Examinatis itaque omnibus inftituto 
meo oportunis Catadupse circumftantiis, In- 
teramniura re verms, poftero die ad /Eoliuin 
montem profe&us fum,ut quas miranda de eo 
intellexerim etuidirlijg explorare , fingulorum 
efFectuum caufas reddere poflem. Casfii ita- 
que fumma benevolentia aPrimoribus loci 
exceptus , totius montis conftitutionem par- 
tim propria induftria exploratam, partim In- 
colarum inftrudtione didici. 

Situs hujus montis eft inter Caftellum S.Ge- 
mini & Interamnium , vulgo Terni , ex ortu 
in occafum longa oclo milliarium montium 
catena protenfus ; uti ex mappa hie appofita 
patet. Mons totus faxeus , ita a natura com- 
pofitus , ut ingentium molium faxa uni alteri 
fuperimpofita miroque naturae artificio & in- 
duftria compacta cernantur. Montis dorfo 
oppidum incubat , nomine Cacfii, aprimis, 
utidicunt, antiquse Csefiae domusDucibus 
fundatum. Hunc itaque montem jure merito 
montem iEolium , ob ventorum quos certo 
tempore volvit turbines , appellandum duxi: 
Siquidem tempore ajftivo per omnes fiffuras 
& rimas vehementiflimos efflat ventos, ita 
ut in adjacente oppido , memoratas Incolas 
mira quadam induftria Canalium ventos, non 
fecus ac in civitate aqusedu&uum canales, in- 
tra cryptas & cellaria hinc inde difponant, 
turn ad vinum & aquam , turn ad frudhis om- 
nis generis gratiffimo frigore imbuendos;at- 
que ade6 ferocientis naturse vim in fuaviffi- 
mas delicias vertant : Spedtantur autem in 
nobilium domibus canales ade6 apte difpofi- 
ti , atque epiftomiis tarn affabre inftrudti ; ut 
ventorum impetum pro libitu temperare 
poffint , additis quoque oftiolis fportulifque, 
intra quas repofiti vel potus vel efculenta 
fumma frigoris vehementia tantum non in 
glaciem convertuntur. 

Antequam vero ad caufarum ferutinium 
meaccingam, primo • omnes effe&uum cir- 
cumftantias prsemittam, quas ita ktc habent: 
Primb.Ventorum exfpirationes non quolibet 
anni die , neque quahbet dieihora , fed sefti- 
vjs folummodo menfibus , quatuor ante me- 
ridiem, & totidenipoft, horis comperiunturj 
quibus peratf is, ventorum flatus paulatim & , 



fenfim flaccefcentes deficiunt ; nodturno ve- 
ro tempore vix ullum venti apparet vefti- 
gium ; ita quidem, ut pro asftus diurni majori 
vel minori vehementia , jam plus , jam minus 
fentiatur fpirituum incluforum agitatio & 
exfufflatio. Secund6 Hybernis menfibus op- 
pofitos zeftivis fortiuntur effedus fpiracula; 
Nam fi quifpiam ftrophiolum , aut aliud 
quidpiam orificiis canalium applicet , id , mi- 
rum didtu , nonjam vento exfpirante pro- 
truditur , fed introrfum, nefcio qua abdita vi 
attrahitur , & tant6 quidem vehementius, 
quantbfrigus fuerit intenlius. Terti6 aeris 
exfiifflati qualitas ea eft , quae rigore venti 
homines in iftiufmodi cryptis commorantes 
in febrilesalterationesminimeurgeat.uti aliis 
in locis accidere folet , fed quemadmodum 
ficcitate impolluta gaudet, itahominibus mi- 
rum inmodum ad fanitatem vitasque prolon- 
gationem conducit. Atque hse funt circum- 
ftantias , quas prsemittendas duxi , ut iis infi- 
ftentes tandem veras prodigioforum hujuf- 
modi effedtuum caufas venemur. 

Dici vix poteft , quantum in hujus montis Diverfit 
natura exploranda , naturalium rerum inve- °P ini ?" 
ftigatores fudaverint ; quam diverfa placita reddem 
cuderintj nemine tamen, qui ad veram & caufahi 
genuinam caufam pertingeret , exiftente. }US ven| 
Quidam putarunt caufam , aquarum catarra- 
dtas, invifceribus montis latentes, quibus 
interior ae'r agitatus , qua data porta foras 
proruatiSed hoc dici nulla ratione pofle hinc 
patet , quod tunc ventus perpetuo durare de- 
beret tam seftate , quam nyeme , tarn de die, 
quam de nocl:e j quod eft contra experien- 
tiam. Noiuiulli exiftiraarunt , ventos proce- 
dere a vicinorum montium cuniculis, intra 
quos per varia antra extrinfeci ventorum fla- 
tus infinuati, atque intra hunc montem dela- 
ti,tandem prorumpant : Sed neque hoc fub- 
fiftere ulla ratione poteft ; fequeretur enim, 
hyberno tempore,cui venti potiflimum domi- 
nantur, ventos hujus montis magis faevire, 
quam quovis alio tempore , quod pariter eft 
contra experientiam . Non defuerunt , qui 
aflererent, ventos hujufmodi originem fuam 
a vicini maris seftu trahere j aerem enim in 
fubterraneis meatibus ftabulantem,undarum 
maris illifione intra hunc montem protrudi, 
ibidemque coarcl:atum per rimas violenter 
tandem extrudi. Sed & hoc folido caret fun- 
damento : fequeretur enim ventos perpetub 
adperpetuum maris motum durare , velfal, 
tem confufe & interrupte eos continuare, 
quod eft iterum contra experientiam . Hsec 



funt praicipua pundta, quibus Phyfici mas de nuinaca; 
hujus montis natura opinione ftabiliunt. Re- f «jjJJJ: 
flat itaque , ut & nos ingenii noftri vires in 
tam intricato negotio tentemus . Died ita- 
que, nullamaliam adeo prodigioforum in hoc 
monte effeeluum caufam efle, quam rarefo- 
(ftionem & condenfationem aeris i quod ita 
oftendo. 
Et primb quidem fuppono , totum hunc 

mon- 



OPIFICIUM GLOBI TERRENI. 



montem concavum efle , quod & Indigent 
longa experientia docti pro certo habent , & 
ego indubitata experientia comperi ; poft- 
quam enim peroccultos meandros aliquouf- 
que procefferis , tunc prascipitia horrida pri- 
miim imminent in abyfTum montis protcnfa, 
& fi lapidem injeceris , poll plurimum tem- 
poris fonus' ficuti in puteis & ciflernis echo- 
nicus excitabitur,quo quidem cavitatis mon- 
tis majus indicium dari non poteft. 

Secund6 , tota faxei montis fuperficies fo- 
raminibus, rimis, fifluris referta eft, non tan- 
turn ex ea parte, qua Csefias , fed & ex oppo- 
fita parte , qua Aquam Spartam oppidum re- 
lpicit,ubi & eofdem effeclrus, quos in Csefiis, 
reperi. 

Tertio ; Concatenata huic faxeorum mon- 
tium raoles , omni terreftri fubftantia fpolia- 
ta , seftivo tempore per vanas Solis reflexio- 
nes inter montium crepidines & convallia fa- 
cias , tam immodicam concipit asftus vehe- 
mentiam, ut fub Zona torrida te conftitutum 
dicere poffis , neque fit, qui calorem circa 
meridiem tolerare poflit, hominibus animan- 
tibufque intra domus ftabulaque conductis. 

His fundamentis innixus Dico; mox ac aer 
extrinfecus inter faxeos montes , a Solis mul- 
tiplici reflexione in tenu ; fTimam hibftantiarn 
reda&us rarefadufque dilatatur, fit ut majo- 
rem locum quasfiturus, per montis flffuras ri- 
mafque intra interiora vifcera fummo impe- 
tu infinuetur ; Verum dum cum acre intus fta- 
bulante conliftere non poteft, aer introadtus 
ceu peregrinus & advena prefTus coar<Statu£ 
que denu5 per ampliores montis meatus efTu- 
gium fibi parans , poll longas elu&ationes 
tandem fumma violentia expellitur ; atque 
hoc pa&o ventus ille , de quo loquimur, pro- 
digiofus seftivo tempore conftitutis horis na- 
fcitur: Ceflante ver6calore externo,ventum 
quoque iterum ceflare necefle eft. Quse om- 
nia pulchro pilarum iEoliarum experimento 
oftenduntur. 

Fiat pila ex a?re folidiflimo fabricata, cum 
collo ardtifIimo,in quo foramen fit pariter ad 
inftar pun&i acus ftridhim -, hsec pila aqua ad 
medietatem repleta in ignem projecta relin- 
quatur,donec fummum calorem conceperit: 
quo concepto mox earn intra aquam frigi- 
dam projeAam aliquamdiu fubmerfam tene- 
bis, & videbis aerem ibi latentem in tenuiffi- 
mam fubftantiam reda&um paulatim con- 
denfatum retroagi , &: cum aliud corpus in 
ae'ris def cientis locum non fuppeditetur , a- 
quammagno impetu intra fe attrahere, & 
hoc paclxj vas pilse , quantum fatis eft , reple- 
bitur ; Huic igitur fi denu6 carbones accen- 
fos fubjecem , rarefadtam intus aquam mox 
in vaporem refolvet , vapor conclufus dum 
exitum nifi per ftrictiflimum foramen non 
reperiat , per id maximo ftridore & impetus 
vehementia erumpet ; deficiente verb calore 
extrinfeco , aqua naturali fuo ftatui reddita 
nee vapores, nee ventos amplius emittet. Ex- 



l 7 



perior Sr. ego id ipfum quotidie xftivis men* 
fibus in Muf a;o meo , quod occulto meatu in 
hortum domefticum quatuor altiflimis tem- 
pli & collegii muns concluflim protenditur; 
Contingit ltaque, ut mox ac aer in horto,So- 
lis meridiani fervore , variaque radiorum in 
muros impactorum reflexione accenditur , is 
nimia rarefadtione dilatatus dum effugium 
quserit, per meatum magno impetu mens 
Mufasum gratiflimo vento exhileret , idque 
non nifi pomeridianis horis anftivifque menfi- 
bus contingit, reliquo ver6 tempore diei, aut 
hybernis menfibus nihil ex hujufmodi effedti- 
bus percipitur . Hanc ego veram 8c genui- 
nam caulam ventorum ex monte Casfiano 
tanto impetu aeftivis menfibus proruentium, 
falvo aliorum judicio exiftimem. 

Quod porro hybernis menfibus aerem cx- 
trinfecum una cum impofitis in orificiis mea- 
tuum ftrophiolis, charta, fimilibufque levioris 
fubftantiam rebus, in interiora vifcera contra- 
rian via? proceflii rapiat , lftius caufam hanc 
efle dico : Quod hyberno tempore aer con- 
denfatus metu vacui femper alium & alium 
aerem forinfecus intr6 trahat. Utriufque e£> 
fedrus , repulfus fcilicet & attradtus caufam 
hoc experimento demonftro. Fiatexqua- 
cunque materia folidiori , vitro , sere, ftanno 
vas,cujufmodi figura A B demonftrat : ex cu- 
j us fundo tubus BAC deducatur, Scorifi- 



Curmons 
hyberno 
tempore 
omnia in- 
tus trahat 



Experi- 
mentum. 




cium D E itaobftruatur, ut aer nullibi eva- 
dere poflit , & inftrumentum erit perfedtum. 
Hoc Soli vel igni appofitum , mox ac aer in- 
tus efferbuerit , is rarefadione dilatatus per 
tubum BAC exitum fibi parabit , & confe- 
quenter ad orificium tubi C , notabilem ven- 
tum exhibebit,qui pluma appofita apparebit; 
Si verb vas A B frigida perfuderis,aerem A B 
condenfatum, extrinfecum aerem ad defi- 
cientis ae'ris interioris locum fupplendum 
cum admiratione attrahi fenties , quod appa- 
rebit pluma ad orificium C appofita, quse 
ftatim intra attradta abforbebitur. Atque ex 
hoc experimento pulchre fane utriufque ef- 
fe&us caufa in didto monte patet. Vend ve- 
rb, qui perpetuo ex aliquo alio montis meatu 
efflantur , llli haud dubieoriginem fuam for- 
tiuntur,vel afubterraneis catadupis, vel a ma- 
ris affluxu , aerem in meatibus fubterraneis 
follicitante,utiinnonnullis ^tflamlocis nota- 
tur, vel ex nivium refolutione '.- ut in Monte 
P 3 Alver- 



Caufa per- 
petua venti 
quern non« 
nalli mon- 
tes erflant, 



II 



LIBER SECUNDUS TECHN1CUS. 



Alvernias , & de Antro in Hetruria apud Vo- 
laterras, ex quo Alberto, Leandro telle, quan- 
doque fpiritus ventufque adeo vehemens 



erumpit , ut quasque obvia , & vel ipfas ar- 
bores dejiciat. Sed jam de Antris & Venis 
Terras. 



a p u T 



XX. 



T>e Antris , Hiatibus, &• innumeris Terrte meatibm. 



Crypta- 

rumdivi- 

fio. 



Ecclefiafti- 
Cx. 



Catacum- 
bx. 



Diabolic*. 



Purgative, 



Cryptx 
Magorum 



Heroum. 



Antrapoe- 
tarum fa- 
bulofa. 



Crypts: 
Gygan- 
tum, 

Sybilla r 
rum. 



Eremita- 
rum. 



Civitates 

iubterra- 
nez. 



Crypte 
Bvutales. 



JAcobus Gajfarellus Cryptas Orbis Terra- 
rum in iuo Mundo fubterraneo dividit in 
quinque Gaffes : Divinas, Humanas, Bru- 
tales, Naturales & Artificiales. 

i. Divinas dividit iterum in varias fpe> 
ties , & funt lequentes : Angelicas Cryptas 
feu Antra funt , in quibus Angelorum appa- 
ritio contigit ; ut^eft fpelunca in Monte 
Gargano apparitione S. Michaelis celeber- 
rima.. 

Ecclefiafticas , feu Templa intra rupes in- 
cifa ; uti de Monte Pagodum in India me- 
morant. 

Catacumbas, feu Casmiteria , quas in Agro 
Romano hinc inde fumma celebritate vifi- 
tanturj de quibus Roma fubterraneo. uberri- 
me agit. 

Diabolical leu Infernales 3 in intimis Terras 
penetralibus. 

Purgativas five Purgatorium , Lirabus & 
fimilia, quas fide tenentur. 

Ad has revocantur Cryptas Magorum , in 
quibus innumeris fuperftitionibus magicas 
operationes peragebant , ubique locorum 
palfimobvias. 

Item Cryptas Heroum , Idololatrarum, 
Sortilegorum , 6c in quibus oracula daban- 
tur , cujulmodi Delphicum & Ammonium 
antrum erant. 

Ad has revocantur fabulofa Poetarum an- 
tra Faunorum, Dryadum, Nympharum, Tri- 
tonum , Syrenum,aliorumque Deorum Dea- 
rumque. 

2. Humanas Cryptas. ad quas revocan- 
tur primo Cryptas Gygantum , cujulmodi in 
Palasftina, Sicilia, aliilque locis oftenduntur. 
Mufarum Sybillarumque Antra . piuribus in 
locisadhucfpe&antur, uti Neapoli in Cu- 
mano Agro , quera in fequentibus defcribe- 
mus. 

Ad has commode revocari queunt Antra 
Sanctorum Eremicolarum ; uti in iEgypto &: 
Thebaide innumera antra fpe'ctantur Sancti 
Antonii, Pauii, Hilarionis , &c Melitas Cry- 
ptas s.Pauli Apoftoli ; in Sicilia S. RofalU in 
Monte Peregrine Sublaci, S.Bmedicfu In 
Francia B. Mar'u AIagdalen t e, vulgo la Saint e 
Beaume. Juxta Arelatum S.^Egidii, & fie de 
casteris. Ad has quoque revocari poflunt Ci- 
vitates fubterraneas , aliaque de quibus in fe- 
quentibus. 

3 . Cryptas Brutales , ad quas revocantur 
Antra Leonum , Tigridum , Luporam, Vul- 
pium , Urforam , Serpentum & Draco- 

aliaque animalium fubterreftrium la- 



num 



tibula , volucriumque quas cavernofa loca 
amant. 

4. Cryptas funt Naturales , quaruminnu- Crypt* 
meras funt fpecies , juxta vires naturales iis t Tbusp«. u 
inditas. Sunt nonnullas medicmali virtute fax. 
prasditas. Quasdam metallicis vaporibus,ex- MineralcJ ' 
halationibus , aquis fcatent. Sunt & glacia- 
les, plenas nivibus & Cryftallo , uti in Monte 
Soranomevidilfememini. Sunt 8c iEolias, Moiix: 
quas continuos ventorum flatus emittunt. 
Non defunt virtute refolutiva , reftrictiva, 
congelativa prasditas j de quibus fuo loco 5c 
tempore. 

5". Artificiales Cryptas funt, quas in huraa- Artifidofif 
nos ufus five delicias parantur. Item fubter- 
ranei meatus arte fadti , uti Neapoli Crypta 
infra Paufilippum excavata ; Siracufis fubter- 
ranei Labyrinthi. Ad has revocantur Cry- 
ptas domefticas, hydraulicas , Templa fubter- 
ranea. Item Saxifodinas casterorumque mi- 
neralium , de quibus ex profello in fequen- 
tibus. 

Atque hasc eft divifio Ciyptarum, quarum 
tamen praster naturales, nullas alias in hoc 
opere confiderabimus. 

Naturales autem dicimus, quas Divina Sa- Naturales: 
pientia in intimis terras thalamis adnecefla- 
rios Naturalium rerum ufus conftituit ; qua- 
rum nonnullas in extimaTerrasfuperficie adi- 
tum pandunt ; alias hominibus inaccellas in 
intimis Geocofmi penetralibus conduntur, 
in tres fpecies diftindtas , & funt Hydrophy- 
lacia , Pyrophylacia, Aerophylacia,de quibus 
jam in prascedentibus dictum fuit, quasque 
in fequentibus ubenus profequemur. 

Extrinfecas vero ad immenfam fpecuum 
vaftitatem , voraginumque abylfos aditum 
parant, quarum jam nonnullas adferemus. 

Si itaque tanta fit Antrorum in Terreni 
globi fuperficie multitudo & varietas , quan- 
tam in internis Terras vifceribus eorum mul- 
titudinem futuram credemus > Hoc certum 
eft, onmes Ciyptas infigni aliqua virtute poi- 
lentes , vires fuas non nifi ab aliquo intimo 
ingentique antro , five id Hydrophylacium, 
five Pyrophylacium fuerit, per meatus longe 
porrectilfiraos derivatas pro ratione Com- 
plexions terrenas fubftantke, per quam dictt 
meatus traducuntur,obtinere. Hinc nonnul- Antmpe-' 
las cavernas fucco petrifico ex loci conditio- trific antur. 
ne proprio omnia in faxa convertunt ; Ali- Vaiizvir- 
quas aromatico odore mirum in modumre- tutcsCry- 
creant; Quasdam fatidicoimbuuntfpiritu, ut SL"" 
quidam perperam fentiunt. Non detunt quas 
ad caftitatem , & contra alias , quas ad libido 

nem 



nem incitare ajunt; Sunt quae narcotica qua- 
darn facultate fomno infeftent , alias qua: vi- 
^iliis ; Multae oleo, fanguineo liquore, bitu- 
mine, fale, vitrioio , naphta fimilibufque fca- 
tenti Quorum omnium rationes in Sexto hu- 
jus Operis Libro affignaturi fumus ; depen- 
det enim ex hifce omnis rerum fenfibilium, 
vegetabilium , inanimatarumque compofi- 
tio. Qui quidem caufarum concurfus ut ef- 
fects naturae convenientes producat, id ali- 
ter quam per innumeros , quibus Terrenum 
corpus perfoflum eft , canales & receptacu- 
la , tanquam per fibras quafdam & vala Me- 
gacofmi fingula fingulis pro conditione Ter- 
renae fubftantiae apte diftribuendo , conficit. 
Sed videamus , quae admiranda de fpecu Co- 
ryciano , & ad propofitum noftrum pluri- 
mum conferentia allegat Mela I. i.e. 6. Soh- 
nus f.39. P I'm. 1. 11. Strabo I. 14. adducunt. 
Non procul, inquiunt , a Pompeiopoli Cory- 
cium Oppidum efle , fupra quam nomine 
Conthyos fpecus efle perhibetur,fupraquam 
ut defcribi Facile poffit, eximius : Nam gran- 
di patens hiatu Montem littori appofitum, & 
decern ftadiorum clivo fatis arduum ex fum- 
mo ftatim vertice aperit , ampliori Temper Sc 
ampliori defcenfu, viret umbrolis & undique 
pubentibus lucis , totumque fe nemorofo la- 
tere in Orbem complectitur , tanta pulchri- 
tudine , ut mentes accedentium prim6 afpe- 
cl:u confternat, ubi contemplati duravere, 
non fatiet. Unus in eum defcenfus eft angu- 
ftus & afper 3 quingentorum & mille pafliium 
per amcenas umbras & opacae fylvae quid- 
dam agrefte refbnantes , rivis hinc inde flui- 
tantibus . Ubi ad ima deventum eft , rur- 
fus fpecus alter aperitur , terret ingredien- 
tes , deinde aliquandiu perfpicuus , mox 
introgreflbs qu6 magis fubitur , e6 obfcu- 
rior , alto veluti cuniculo admittit . Ibi in- 
gens amnis ingenti fe fronte extollens tan- 
tummodb ie oftendit , & ubi magnum impe- 
tum brevi alveo traxit , iterum demerfus ab- 
icinditur ; Intus fpatium eft 3 magis, quam ut 
progredi quifpiam poflit , horribile , atque 
ideo incognitum. Addit Plinius , ftillantes 
antri hujusguttas ftatim in lapides indurefce- 
re. Huic non abfimile eft illud, quod cJBlia- 
nus lib.16.c16. defcribit : A pud Arrianos In- 
bilisapud dos hiatus Plutonis diclus ell , in cujus pro/undo 
occulta caverns & recejfus immenfi & homint- 
bus incogniti ; quomodb autem in tantamprofun- 
ditatemfit deprejfus, neque Indi explicant ; am- 
plius trio, millia diver Jorum animalium , ovium, 
caprarum , bourn eb agunt Indi , fuperfiitioneque 
mult a animalia precipitant in profundum ejus 
barathrum , a quo nullus datur egrejfus , neque 
unquam videri pojjunt ; Bourn tamen mugitus y 
ovium balatm , caprarum vox , equorum hinni- 
tus exaudiuntur ; acfi quis aures illius faucibus 
admoverit , diutifiime ejufmodi audiet , neque 
enim promifcuus [onus cejjai refonare , quoniam 
quotidie ebpracipites be f fix agunt ur. Quae con- 
nrmat alterius antri exemplo Seneca.1.^. c.if. 



OPIFIC1UM GLOBI TERRENI. u 9 

AJclepiodorus eil , inquit, haudremotumhuic % Sp elun « 
aliud antrum , in quod demijjos quamplurimos 
a Philippo , ut metallum antiquum olim defii- 
tutum explorarent , qua ubertas ejus ejjet ? qui 
fiat us ? analiquidfuturis reliquijfet vet us ava- 
ritia ; defcendijje illos cum multo lumme , mul- 
tofque durafj'e dies , deinde longa via fatigatos 
vidijfe fiumina ingentia & vkflaj aquarum con- 
geries , conceptus pares monftris , nee comprejjos 
quidem terra fuper eminent e , Jed libera laxita- 
tis non fine horrore vijos. Unde ex tanta re- 
rum mirabilium compendiofa narratione fa- 
pienter tandem concludit. Non tota, inquit, 
Jolido contextu terra in unum ujque Junditur, 
Jed mult is partibus cava , & cacis Ju(penja late- 
bris , habet mania fine humor e. Sed & lib. 3 . 
c . 16. Sunt , inquit ,Jub Terra minus not a nobis Sencc*. 
jura natura , Jed non minus cert a . Crede infra, P^" 1 
quicquid fupra vides ; Sunt enim illicjpecus va- 
Jii yjunt ingentes recejfus acjpacia ,JuJpenfis hinc 
inde montibus Jaxa , funt abrupti in infinitum 
hiatus , quifiepe illapfas urbes receperunt , & 



turn. 



i»tus tcr- 



US 

ingentem in alto ruinam condiderunt. Et cap. 8 . 
lie habet . £>uemadmodum in exteriore parte 
Terrarumvafiapaludesjacent, magni ejr nay'u- 
gabiles lacus , quemadmodum ingenti fiacio Terr a 
maria porreffajunt, injuja vallibusific interior a 
terrarum abundare aquis dulcibus , nee minus 
illasfiagnare , quam apud nos Oceanum &finus 
ejus, imb eb latius, quo plus Terra in altum patet. 
Quce fane verba Seneca inftar anacephaleo- 
feos efle poflunt omnium eorum , quae huc- 
ufque di&a funt. 

Varise itaque funt Antrorum Subterraneo- Varietas 
rum forma? , quas aut cam , aut natura fiunt- ^ iarura 
quaedam enim late patent excavata ; quae- rum. 
damaltiflSmam continent cavitatem; quaf- 
dam in longum porrecla , in imum profunde 
demifla ; nonnulla multiplices habent aditus 
& receflus i omnes tamen eo ab Authore na- 
turae artificio condita , iis proprietatibus do- 
tata , quales conditio locorum cumprimis 8c 
jure luo veluti poftulare videbatur . Strabo- Stnb.u. 
ne telle, juxtaMetaurum Sicilise, antrum eft, 
per quod ingens fluvius diu longoque tradtu Fluvi; Tub- 
al veo fubterraneo percurrens , tandem in terranei. 
apertum campum devolvitur. Eodem tefte, Strx b.i. t* 
aliud efle traditur in linu Emporico Mauri- 
tania? , adeb excavatum ad mare , ut fluxum 
& refluxum admittat intus ad feptem fta- 
dia. Aliud ad Hierapolim & Laodiceum , 
de quo videas Strabonem , & lib. 13. pro- 
pe Andiram antrum efle , tantse dimenfio- 
nis , ut ufque ad Paleam perducat , videlicet 
ad ftadia 130 ; idque inde patuit , quod 
cum in hiatum hircus illapfus fuiflet , reper- 
tus a paftore fuerit in altera ejus parte, pofte- 
riori die. 

Non dicam hlc de vaftiflimis & immenfis 
ipecubus ,ffi,thiopiae , quos fuse defcribit 
P. Pais, per quos Nilus & Niger ingentia flu- 
mina per fiibterraneos meatus , iongitudinis 
inexplicabilis, altitudinifque incredibilis fub- 
mern devolvuntur, Non dicam hie de Tauri 

Montis 



i2o LIBER SECUNDUS TECHN. OPIFIC. GLOBI TERR. 



Andibus. 



Montis feu Jamai fpecubus & antris omnem 
fidem humanam excedentibus ; de quibus 
vide Ramufium torn, i . Mira funt , quae Ame- 
ricana Hiftoria narrat de Montibus Andium, 
in quorum vifceribus,fupraquam dici poteft, 
Antrum in horrida antrorum receptacula tantas capaci- 
tatis invenin aflerit, ut mtegris regiombus in 
terrena fuperficie non cedant ; In hifce 
quoque ingentes ingentium fluminum Ca- 
tarra&as , quae tanto fragore & fonorum di- 
verfitate fuas precipitant aquas , ut nihil in 
Mundo terribilius fe audifle FofTores teften- 
tur. Inter alia memoranda naviculam ibidem 
fuifTe inventam, unde & quomodbinhoc 
intimae terra: receptaculum invedta , nemo 
f uit, qui conje&urare potuerit ; Compertum 
tamen poftea fuit , flumen hoc ex adverfa 
montis parte centum quadraginta ferd leu- 
cis in profundiffima valle exitum invenire ; 
led cum fluvius per ingentia praecipitia hlc fe 
exerat , non video , quomodo haec navicula 



contra naturam per fubterraneos lucos a nau- 
tis agitari potuerit in hanc inacceffam fub- 
terraneam regionem j venfimilius eft, ea^i 
Occani Pacihci aut Atlantici Vorticibus 
hauftam per continuatum aquarum in fiib- 
terraneis meatibus fluxum , hue tranfporta- 
tam, inquelittus fubterraneum eje&am fui£ 
fe . Verum de hujufmodi admirandis An- 
dium receffibus, fluminibus , catadupis , cac- 
terifque natura; oftentis , fuse & curios^ 
tra&antem P. Alphonjum d'O valle Chilenfis 
Hiftoriae Scriptorem , a quo plura oretenus 
hie Roma? accepi, alibi producenda, Lector 
confulat. Videat & miretur , quas Olaus Ma- 
gnus in fua Septentrionali Hiftoria. de fimili- 
bus fubterraneis fpecubus feu potius regioni- 
bus narrat. Innumerahoc loco alia adduce- 
re poflem ; Verum ne opus in immenfum ex- 
crefcat , hie calamum fiftendum duxi , plura 
in hoc Operis decurfu fuis 6c locis 3c tempo- 
re oportuniiis addu&urus. 













MUNDI 






121 



MUNDI SUBTERRANEI 

LIBER TERTIUS 

HYDROGRAPHICUS, 



S I V E 



DE OCEANI NATURA, 

Origine,motibu(que turn cxtcrnis turn internis , item dc 

perpetua ejufdem pericyclofi, cxterifque nuris in Naturarcrum tffe&ibus, 

S e c t i o. I. 

T)e!J\fdtura Elementi Jquei^Jive de^vLari^motihujque continues ,quibus 

idnuflo non tempore agitatur, S? de miris effecl'ibusfluos in Mundo Subterraneopr<ejlat. 

currit ; Dc caufis fingulorum & omnium ; dc 
Fundi Oceani mira conftitutione ; De Cir- 
culatione Oceani per utrumque Orbis Ter- 
reni polum; & de mira conftitutione & com- 
municatione omnium marium per occultos 
Terr* meandros. 




Icetur in hac Se&ione , in 
quern finem Natura hofce 
marinos motus circa Terre- 
numOrbem conftituerit.Item 
de varietate & mutatione au- 
reus maris , quae in variis Re- 



gionibus, Fluminibus, Infulis , Fretifque oc 



Caput I* 



2> diver Jit ate zPrfotuum^quibusi^M-dre nullo non tempore aghatur. 



suppositiones. 

TAmetfi in Arte Noftra Magnetic a fuse 
celeberrimum hoc Naturae opus,Ac- 
ceflum dico,?cReceflum Maris,quam 
& Intumefcentiam & Detumefcentiam maris 
vocant, expofuerimus; quia tamen hoc unum 
ex maximis Mundi Subterranei arcanis eft, 
cujus virtute omnia confervantur & fuften- 
tantur ; ide6 quantum fieri poteft , id hoc lo- 
lo quam exa&iffime defcribendum duxi, ceu 
aptiflimum naturae inftrumentum , quo me- 
diante omnia , ut dixi , in Subterraneo Mun- 
do, veluti in utero quodam & panfpermatico 
Naturae penuario , ad generationes rerum 
perficiendas, utex difcurfu patebit, unice 
difponuntur. 
otus Suppono itaque prim6 , Oceanum , quod 

licuseft commune omnium aquarum fublunarium re- 
f " ceptaculum eft , unicum habere motum na- 
turalem , quo omnes &c lingular ejus partes 
in Sphaericam fe fuperficiem nobis quidem 
inienfibiliter, fenfibiliter veroin fuperficiem 
planam componunt , quo peradto quiefcunt; 
quod experimento conftat ; Si enim yentus 
lacum quempiam hue illucque nu&uare fa- 
cjt, hoc cefiante , aquam ad fuum aequ'li- 
brium fub aequabili fuperncie lacus redire 
notum eft; Cum enim fluxilis naturae elemen- 



ie natu- 
liscieft 



turn fit , fieri non poteft , ut una pars altera 
altior aut profundiorfubfiftatj ergo ad equi- 
librium ut tendat , necefle eft ; hie enim finis 
eft appetitus hujus elementi. Si verbuniver* Aqua o- 
fum Oceanum attendas in fuo naturali ftatu, ^'^ 
ille haud dubie ad Sphaericam fe fuperficiem fecompo. 
componit , utfingulae ejus partes fint a Cen- nit - 
tro Terra aequidiftant.es ; & pulchre probat 
Archimedes lib. de iis, qu& vehuntur in aqua. 

Suppono fecundb. Mota una parte Ocea- Mota una 
ni per impulfum vehementiorem , totum fuc- P a "^ °* 
ceflive Oceanum moveri, necefle efle ; Cum tus fuc- 
enim fit corpus continuum, mota pars A, ceffivc 
mox partem iequentem E extollet m B, 6C 




B partem F in C ; & C partem G in D ; & fie 
deinceps in circulum , ufque dum reftituatur 
fuo principio ; tant6 tamen femper motus 
debiliores effe putes, quantb a principio funt 
remotiores ; quae omnia dicta fint de motu 
maris nullis ventorum flatibus, quiubique 
paffimdominantur, fublatifque obviis litto- 
rum promontoriorumque impedimentis ; 
hifce enim motum non impediri duntaxat, 
fed & deftrui neceffe eft. Hinc patet , fi ca- 
nalis quifpiam cujufcunque tandem longitu- 
dinisfuerit,aqua repleatur,fuberejj*que obtu- 
Q^ raculis 



122 



raculis claudatxir ; aquam exempto obturacu- 
lo , vel leviter piftillo preflam eodem tem- 
poris momento in altero extremo una mo- 
tum excituram tantum quantum intra cana- 
lem preffa locum reliquerat. 
AquaSem- Suppono Tertio. Singulas aqua? partes fu- 
SpcrpS- perficiales , aquas fibi fubditas ufque ad fun- 
dum ad perpendiculum premere naturaliter, 
per accidens vero , five per impulfum violen- 
tum oblique premere. Sit vas quodpiam 

LMNO aquareple- 



LIBER TERTIUS 

directum , vel vorticem vel concuflionem. 

Motus directus maris eft, quando verfus pla- 

gam aliquam ab extnnfeco impulfu concita- 

Motus vortiginofus maris eft , quando 



diculum. 



Motuum 
Maris di- 
vifio. 




tur. 

mare in gyrum agitatur , & hie ut plurimum 
fit vel naturaliter, vel per accidens. Natura- 
liter , quando aqua abdita in fundo maris 
abyflb abforbetur. de quibus fuo loco fufius. 
Per accidens movetur in gyrum,quando ven- 
tis contrariis mare in turbines agitatur. Pras- 
terea Motus directus univerfalis eft duplex, 
prior conftans & perpetuus -, alter perpetuus 
quidem eft ex contrariis tamenmotibus com- 
pofitus. Motus directus perpetuus & univer- 
falis eft ille, quo mare feu Oceanus perpetufr 
juxta motum Solis ex Oriente inOcciden- 
tem agitatur. Motus alter generalis compofi- 
tus ex contrariis motibus eft proprie is,quem 
nos fluxum & refluxum , alii acceffum & re- 
ceflum , quidam Intumefcentiam & detume- 
fcentiam Maris dicunt , & fit Motu Lunse ex 
Ortu in Occafum. . 

Reperiuntur & in mari alii quidam motus 
proprii & fingulares , alii contingentes. Mo- 
tus proprii & fingulares , illos ipeciales five 
proprios vocamus , quibus aliquse tantum O- 
ceani partes moventur ; Suntque iterum du- 
plicesjperpetui, & anniverfarii,qui nunquam 
ceflant infeftare mare. Anniverfarii,qui cer- 
tis anni menfibus vel diebus in aliquo mari 
deprehenduntur. Sed omnium horum divi- 
fionem in fequenti refblutoria Tabula con- 
templare. 



turn. Dico partes a- 

quas A in fuperficie 

aquas fibi fubditas 

premere non obliqutb 

verfus M aut 0,fed ad 

perpendiculum fibi in- 
fra pofitas aquas,juxta 

lineam A B. partes 

vero C aut D non ob- 
lique verfus B, fed in E, vel I, recta prement : 
Et patet ex lis, qua? fubtili ratiocinio demon- 
ftrat Archimedes in citato Libro , ad quern Le- 
ctorem remitto. Patet & hoc experimento -, 
fi enim in B mndum vafis perfores, aqua non 
in D aut C , fed in A puncto ad B perpendi- 
culari vorticulo facto recta defcendet. Idem 
intelligi debet de quocunque loco in fundo 
vafis aperto : V. g. fit apertus fundus in E 
vel I , & mox comperies , aquam in D vel C 
per vorticulos defcendere ad perpendicu- 
lum, & per E aut I, fe evacuare. 

Suppono Quart6. Motum maris efTe vel 

f Conftans 8c perpetuus, & eft ab Oriente ad Occidentem, 8c dependet a Sole. 
Directus < Compofitus ex motibus contrariis , & diciturfluxus8crefluxus maris, 8cde- 
(_ pendet a Luna. 

Refle- f Motu generali, quo mare ad oppofitarum Regionum littora appellitur. 
xus&eft^ Maris ad oppofita littora vi ventorum reflexione , in aliam partem facta , quos 
vel ex ^ Currentes vocant. 

Ex abfbrptione aquae maris, uti fit in vorticibus, 8c vocantur 

motus circulares. 
Ex vehementi irruptione fluminis alicujus fiibterranei in 

fubaqueis regionibus facta, qua mare continuo aliquouf- 

que asftuat. 
Ex fluminum ingentiym amniumque in mare fefe exone- 

rantium impetu , quo mare Tfel recta propellitur aliquo- 

ufque , vel in turbines agitatur , vel mare in inconftantes 

asftus agitur. 

Anniver f Oil* certis anni menfibus , vel diebus in aliquo mari depre- 
farii funt 1 henduntur : ad hos revocatur motus Oceani ex Auftro in 
^ * ^ Boream,velexBoreainAu!lrum. 

Contingentes f Vends , quorum in mari innumerabilis varietas eft, quibus mare perpe- 
Maris motus tuls agitationibus nunc in has,nunc in lllas partes infeftatur;8c depen- 
funt quibus det a fubitanea aeris commotione , uti de ventorum origine dicetur j 

nunq'uam Ma- J & ^ ne certo ordine, modo cefTant, modo incipiunt, funtque quafi in- 

reliberumeuV T f l nki ' .-„ ''1 , ., . ri . 

Vel ex iubterraneis fpiritibus halitibufque mare turbantibus,qui fubin- 

deex fundo maris erumpunt, neque certo ordine conflant} neque 

; certo 8c definito tempore durant. 

' Generalis f ^ ^ e > < \ uo Oceanus ex polo Arctico,per polum Antarcti- 
(_ cum per vifcera Globi Terreftris fe perpetuo circulat . 



Motus O- 
ceani o- 
mnium 
aquarum 
fubluna- c 
rium re- 
ceptacu- 
li , alius 
eft. 



Proprius 8c fpe- 
cialis,feupecu- 
liarisalicui tan- 
tum man , eft- 
que 



Perpe- 
tuus,eft- 
que hie 
iterum, 
vel 



nafcunturque 
vel ex 



Circulatorius «£ 



Soecialis f Q^° ma " a omma communicantia per fubterraneos mea- 
* ^ tus reciprocanegotiationiscommerciaexercent. 

{ 



I Particu 
laris. 



Quo mare per fubterraneos meatus intra montium rece- 
ptacula fe exonerat , 8c hac circulatione peracta , origini 
fuse reflituitur. 

Caput 



HYDROGRAPHICUS. 



11 



Caput II. 



T>e <£\£otugenerali <£M[aru 3 qui eff ex Oriente in Occidentem. 



2vx brc- 
rius iter ex 
India in 
..ufrtaniam 
■onfuiatur, 
rontra lon- 
jius. 



^omodo 
tcr ex In- 
"ulis Phi- 
ippinis in 
Mexicum 
nftituatur. 



Unique lo- 
jcorum Eu- 
roboreus 
Oceani 
motus no- 
tatur. 



MOtus generalisOceani eft ex Orien- 
te in Occidentem , & experientia 
diuturna iis , qui per immenfa Ocea- 
ni fpacia ultrb-citroque in novum Orbem fu- 
fcepta navigatione innotuit. Qui enim fbl- 
vunt ex India verfus occidentale Bona; Spei 
promontorium , atque ex Lufitania aut Hi- 
fpaniainMexicumiblvunt ; multb breviori 
temporis fpacio conficiunt lftiufmodi iter, 
quam vel ex Lufitania in Indiam , vel ex Me- 
xico in Hifpaniam . Praeterea qui ex Portu 
Acapulco Nova? Hifpaniam in Infulas Philip- 
pinas navigare folent,ex dicto portu,ubi per- 

{>etua fere malacia eft , ad decimum gradum 
atitudinis Borealis contendunt , &juxta di- 
ctum decimi gradus parallelum, tain feliciter 
in Occafiim navigant,ut immotis velis fpacio 
Bj-dierum 3000 milliariorum fpacium con- 
ficiant, nee vela mutant, nifi ad Infulas, quas 
vocant Ladrones , ubi derelieto parallelo de- 
cimo ad decimum tertium navim dirigunt, ut 
oslnfularum (la bocca de las ijlas vocant) redta 
ingrediantur, licque vitatis periculis Manilo- 
num tandem portum tute obtineant. Ter- 
tiam itaque Terreni Orbis partem nonnifi 
feptimeftri , hoc Orientali vento , qui nun- 
quam nautas fallit, conficiunt. 

E contra ver6 ex Moluccis fub decimo pa- 
rallelo novam Hifpaniam petere non pof- 
funt,utpote vento marique temper ipfis con- 
trario j unde necefle eft, ut ex Infulis Philip- 
pinis in Novam Hifpaniam navigaturi qua- 
dragefimum gradum latitudinis Borealis ad- 
eant , fub hoc enim a ventis Borealibus , qui 
perpetuo in ora ilia America? Septentrionalis 
regnant , impuifi, brevi tempore portum Ca- 
lifornia; obtinent. Ita oretenus mihi retule- 
runt P. Simon Cotta, & P.Didacus Fobadilla, In- 
fularum Philippinarum procuratores, qui di- 
<ftum mare jam bis fulcaverant. 

Notatur & hie motus in Freto Magella- 
nico, ubi Oceanus ex Oriente in ftriclimmas 
hujus freti fauces irruens ingentibus asftuum 
ebullitionibus fufque deque convellit omnia, 
donee fibi in Pacificum mare aditum inve- 
niat. Sic per fretum Manilanum & Ocea- 
nuni Gangeticum per Canalem Promonto- 
rii Comorini ex Oriente in Occidentem in- 
citatiffimo motu feruntur. Ad Sinum Pariae 
tanta ex Ortu vehement^ rapitur, ut inde os 
Draconis di&um fit. Obfervatur & liic mo- 
tus ab iis, qui ex Europa verfus Canadam na- 
vigant ; Oceanus qUoque Tartaricus per fre- 
tum Weigats fummo impetu fertur , quod 
turn ex ipfo motu , turn ex copiofa glacie, 
quam diclus Oceanus in illud fretum evol- 
vit , conftat. In Mari Pariter Pacifico mare 
movetur verfus fretum Anian j A Japone in- 



citatur verfus Chinam, pari modo in freto ad 
Javam concitatur. Verbo , in toto paffim 
Oceano hujufmodi motum ex Ortu in Occa- 
fum obfervari, ade6 certum eft , quam certa 
eft multorum annorum experientia unanimi 
omnium Nautarum , qui dictum Oceanum 
faepe fsepius triverunt, confenfu approbata. 

Hujus itaque tarn luculenti effedtus caufa 
inquiritur. Peripatetici more iis folito , fta- 
ti'm ad primi Mobilis raptum , quod utrum in 
rerum natura fit , necdum conftat , confu- Varise <fc 
giunt. Alii Magneticam virtutem fingunt in h ucmotu 
Sole , qua mare trahatur/ Alii Metaphyficis pi 
fpeculationibus intend , tantum abeft , ut 
caufam tanti effedtus aflignent , ut pctius ob- 
fcurent. Nos reje&is remotiffimis iftis fpe- 
culationibus. ad viciniores & proximas cau- 
fas procedimus, 

Itaque melius philofophabimur > fi hujus Vera caufa 
marini motus caufam,Solis ex*Ortuin Occa r ex P omtu^ • 
fum devolutionem dicamus : Cum enim ma- 
xima Oceani pars Zonse torridae fubdatur, 
Solque perpetub fere hanc plagam alicubi 
normaliter radiis fuis feriat , atque adeo in- 
gentem aquarum molem quotidie radiis fuis 
attraclam attenuatamque vel in aerem,vel in 
vapores nubefque convertat, neceffe eft , ut 
in confumptarum attradtarumque aquarum 
locum , alia: ab ortu aut ab utroque latere 
fubftituantur : cum verb hasc aquarum attra- 
ctio femper continuetur , efFectum hunc flu- 
xus maris in Occidentem pariter duraturum, 
nemo eft qui non videt. Magnam autem & r ■ r *r 
increaibilem aquarum copiam Sons virtute miimbres 
ex Oceano attrahi , quotidianse & copiofifli- ,lsc i uibu s 

.... ■ r v J F , Solvemc*- 

mas pluviae 11s in regionibus , quibus Sol ver- lis eft. 
ticalis eft , abunde teftantur j conftatque ex 
relatione Noftrorum Patrum , qui in Colle- 
ges Zonae torridx fubjedtis habitant ; fiqui- 
dem Sole ipfis in vertice conftituto,circa me- 
ridiem tanta quotidie imbrium diluvia expe- 
riuntur , ut & camporum planities ftagnare 
videantur,&: portuslittoraque abrafa emon- 
tibus arena cseterifque argillacea; materia; 
quifquiliis compleantur ; atque hoc pacto 
mari, quod per Solem ablatum eft , poftlimi- 
nio reftituatur. 

Cur verb flib quadragefimo latitudinis Caufa cur 
gradu venti ut plurimum Boreales dominen- ^ b . 4 °| ra r 
tor in littoribus Maris Pacifici, caufa eft rare- Pauiico 
facliio vaporum , qui fub Zona torrida eleva- 
ti , & in Borealem plagam longe lateque di£ 
fufi , a fuperveniente frigore , aereque con- 
denfato denub repulfi ventos memoratos ef- 
ficiunt . Cur autem ventus in Mari Pacifico 
perpetub fit Orientalis , caufa eft, quod Sole 
furgente vapores Oceano' imminentes a fri- 
gore no&urno arclati , a fubfequenti Solis 
Qjj calore 



Bore;iles 
venti do- 

minjntur 



124 



LIBER TERTIUS 



Sub Zona 
torridapo- 

tifllmum 
iefe e.xerit 
Motus hie 
Euro-Ze- 
phyreus. 



Luna: mo- 
tus eum 
maxime 
piomovet. 



Ex hu'iuf- 
modi uni- 
vevfah O- 
ccani mo- 
tu , alii duo 
nailuntur 
ex Bore ■ in 
Auftrum, 
8c contra. 



calore" rarefa&i in ventos degenerent , qui | 
cum anteriorcs Oceani femitas perpetub fol- 
licitent, mirum non eft, causa eadem perdu- 
rante, & motum maris ex Ortu in Occafuin, 
juxta Solis motum perpetiiari. Accedit,quod 
ex Borea & Auftro vapores repulfi , aquas 
utrinque perpetub quoquc intra Oceani Eu- 
ro-Zephyreum Currentem cogunt. Eft au- 
tem hie motus tantb vehementior , quanto 
Sol Oceano fuerit normalior. Unde quam- 
' vis in Oceano Zona; temperatae fubje&o , 
vim fuam Sol quadantenus exerat,quia tamen 
oblique tantam fuperficiem maris radiis fuis 
ferit , hinc motus mans ex Ortu in Occafum, 
niinime hie tam violentus obfervatur, quam 
in Zona torrida , aut locis eidem vicinis. 

Tandem Lunam quoque hunc motum O- 
ceani Euro-Zephyreum multum promovere, 
hinc conftat , quod in conjunctione aut op- 
pofitione Solis & Lunae , motus hie Euro- 
Zephyreus multo concitatior vehementior- 
que a Nautis comperiatur j dum in conjun- 
ctione vacuatas a Sole Oceani femitas poten- 
ter premat , ex qua preffione mare femper in 
anteriorem partem , juxta Lunae Solifque 
motum pellatur , ut infra fulius demonftra- 
bitur . In oppofitione verb, Luna no&u pa- 
nter in occafum premit , undeunda trudens 
undam perpetub quaedam fit ex Ortu in Oc- 
cafum Oceani flud:uatio, qua defe&us a- 
quarum a Sole attra&arum , per fubfequen- 
tes aquarum a Luna compreflarum concita- 
tiones refarciatur. In Quadraturis verb, uti 
Luna mare non perfe&e refpicit , ita mino- 
rem quoque compreflionis eftedtum praeftat: 
Et experientia docet, Motum hunc fere fem- 
per in quartis Lunae oppido debilem efle. 

Atque ex hoc mora generaii Euro-Zephy- 
reo , alii duo motus Oceani nafcuntur ; quo- 
rum unus eft ex Auftro in Boream j alter ex 
Borea in Auftrum. Conftat enim Oceanum 
ex Boreali Mundi angulo , vehementi quo- 
dam impetu verfus Auftralem plagam pro- 
rumpere in Oceano Athlantico , quo fit , ut 
qui ex Lufitania aut Infulis , quas Azores 
vocant , verfus BonaeSpei promontorium 
iter faciunt , id citius , quam contra confi- 



dant ; durat autem hujus fluxus vis & effica- 
cia femeftri penefpacio , a Septentrione qui- 
dem in Auftrum, & contra. Quod quomodb 
fiat, aperiam. 

Cum Sol , uti fupra dixi , perpetub Zonae Caufal >» 

. , f * r rum mo 

tornaae immineat , ingentemque aquarum tuum. 
molem ex Oceano fibi fiibdito extrahat , fit, 
ut hujus Oceani tractus aquis evacuatis veluti 
decliviores reddantur. Septentrionalis verb 
Oceanus utpote extra normales Solis radios 
conftitutus , humidiffimo fuotemperamento 
plerumque circumvicinum aerem in fe con- 
vertendo continuum aquarum incrementum 
fufcipiat, feque in confumptarum aquarum 
locum , provida rerum difpenfatrice Natura 
hac ratione ordinante,fubftituat; fit ut Ocea- 
no fub Zona torrida, aquarum defecTu labo- 
ranti , Septentrionalis incremento fuo fub- 
veniat , ut dives egeno , omnibus partibus ad 
totius confervationem confpirantibus. Idem 
dicendum eft , de Oceano Auftfali , Boreali 
oppolito. Unde torrido & macilento femper 
ex alterutrius Oceani ditioris penuario lin- 
gulis femeftribus alternatim veluti annona 
quadam a provida natura, nein neceffariis 
deficiat , deputatur , ad defectum unius , ex- 
ceffu alterius fupplendum . Didta hac expe- 
rientia confirmo. 

Si fupra oblongum quoddam receptaeir- Exp«i- 
lum aquis repletum , giobum ferreum igne mcntwl 
prius candera&um , forcipe apprehenmm 
fenfim ex A in B. ducas , ita tamen , ut aquas 




fuperficiem non tangat ; invenies quod dixi, 
aquam globi motum mox fecuturam , in me- 
dio veluti canali quodam reji&o , & fi prius 
confinia aquae & receptaculi notes , videbis 
ceffante motu globi & frigefacl:i, aquam lu- 
culenter in vafe defecifle, utpote calore glo- 
bi in vapores refolutam . Atque haec de Mo- 
tu generaii Euro-Zephyreo, feu Noto-boreo 
fufficiant. 



Caput III. 



T)e <<5fyfotibtify quos Cur rentes vocant 3 Jive repercujfos, aut reflexos. 



c 



Ontingithic Motus multipliciter;Vel 
ex generaii motu Euro-Zephyreo 
"-^ contra imminentia Regionum littora 
impulfus , & hinc deinde reflexus,quem Cur- 
rentem Nautae dicunt ; velex ventorumfia- 
tibus; vel denique ex motu fluxus & refluxus 
Cunentes reflexo , vi Lunae caufato . Qui ex Canariis 
SSSSSS Ilim iis in Mexicum folvunt , Currentibus 
Hifpanio- Oceani maxima parte vehuntur , qui intra 
Cubam & Hifpaniolam & Contmentem No- 



vx Hifpanise adeb vehementes fiint,ut flumi- 
nisimpetum referre videantur ; navibufque 
femel in hujufmodi fauces conjedtis , nulla 
recedendi facultas datur ; imb ex Mexicano 
finu in Hifpaniam foluturis , littora Virginiae 
& Flondae tenenda funt , ut navis curfum 
fuum tenere poflit ; cujus rei ratio alia non 
eft , nifi quod Oceanus partim ex Borea in 
Auftrum maxima vehementia ruens in Capi- 
te feu Promontorio Candido ( quod cabo 

bunco ) 



'Tomus It2,£, 



TABULA GEOGRAPHICO-HYDROGRAPHICAMOTUS OCEANI, CURRENT TE S, ABYS SOS, MOTsTTES IG^IVOMOS 

Tif ITNIVERSO ORBE ririDICAKTS,® ^TOTAT HAC FIG ARYSSOS ,i.MO^TES VULCAlflOS. 




E 

rr 
v< 
cc 
tu 
n: 
e> 
A 
8c 



Ci 
ra: 
Ca 
Hi 
lar 



HYDROGRAPHICUS. I2 «- 

denu6 circulandus ; quern motus , \it 



bianco ) illifus refluxufque , & hinc iterum ex 
Ortu inOccafum motu generali, curfum fuum 
verfus Infulas Cubam & Hifpaniolam diri- 
gat, ubi inter fauces concluius conftricluf 
que vehementes flu&uum commotiones ex- 
citat j Cum verb in finum ufque Mexicanum 
continuatus , ibi exire vetetur , ad Littora 
Virginias & Floridas curfum decircinans , ibi 
furnmo impetu Oceano libero denique refti- 



tuitur 

dixi,generalis maris egregie juvat; cum enira 
abhoc Tub Zonatorrida violentiam patiatur, 
nequeomni ex parte mare concitatum per- 
rumpere valeat , hinc reflexo Currente effu- 
gium quasrens, intra dicta loca circulatus, 
fuo reftituitur principio . Verum de hi fee in 
fequentibus uberior dabitur difcurrendi ma- 
teria. 



Caput IV. 

T)e ^\fotu generali <^\£aris , ej ufque circa Orbem Terre- 

num ejfeclibus. 



fundus 
Dceaniin- 
rqualis 
haufat ce- 
eritatem 
tut tardi- 
atem flu- 
Stas. 



Motus flu- 
xus 5c re- 
Suxusto- 
tam maris 
molem 
toncitat. 



Expericn- 
*a. 



L Ector primum fcire debet, quod ficuti 
flumina diverfos in extima fuperficie 
fortiuntur effedtus ; ita & in mari : fi- 
quidem in .SBftibuSjCurrentibiiSjSyrtibuSjab- 
fbrptione & regurgitatione maris, flumina 
inter montium panetes conclufa , longifque 
ambagibus decircinata casteris celeriorem 
motum j ut experientia docet , acquirunt, & 
tanto quidem celeriorem , quanto alveos ha- 
buerint decliviores ; In late verb patentes 
difrufa campos , dura fuam explicant ampli- 
tudinem , tant6 tardiori progrediuntur mo- 
tu , qu6 alvei eorum planiores fuerint. Eft & 
Oceani univerfi fundus haud fecus ac in Ter- 
ras fuperficie , prorfus insequalis ; jam enim 
ingentibus montium catenis, fcopulorumque 
multitudine cindhis , profundiflimas alicubi 
valles & angiportus ; modo in vaftiffimarnm 
regionum plan 'ties exporre&as fuas explicat 
undas ; fubinde in occultas & abditas vora- 
gines intromifTus una fecum aquarum molem 
abducit ; nonnunquam ex cascis Terrse abyf. 
(is regurgitant fasvas concitat tempeftates. 

His ita conftitutis, non poffum non mirari 
nonnullorum imperitiam , qui dicunt , Mare 
femper quoad motum , eodem modo fe ha- 
bere , neque celerius in uno , quam in altero 
agitari . Quod uti contra experienriam eft, 
ita temerarium effejudico, idafferere; uti 
paulo poft indu&ione motus univerfalis ma- 
ris oftendetur. 

Certum eft , Oceanum motu generali ex 
Oriente in Occidentem virtute Solis &Lu- 
nae cieri . Conftat autem ex fuperius allatis, 
aeftumfive intumefcentiam & detumefcen- 
tiam Oceani virtute Lunari concitatam, non 
fuperficietenus tantum , fed totam Oceani 
mafTam molemque a fundo ufque ad fuperfi- 
ciem commoveri . Et ego riorum omnium 
auritus teftis efie polTum,qui dum freti Siculi 
miracula fcrutarer , non femel in fumma ma- 
ris intumefcentia , ingentem ftrepitum audi- 
vi s & cum ex nautis quaererem , quifnam 
iftiufmodi fonus elTet ; refponderunt , hunc 
fonum femper percipi , mari in fummo seftus 
gradu exiftente ; fieri autem hunc fonum 6c 
ftrepitofum. fragorem ex collifione lapillo- 



rum , conchiliorum , iimiliumque rerum fun- 
do inhaerentium, quae rapiditate maris agita- 
tae & identidem inter fe collifae hunc ftrepi- 
tum efficiant . Unde collegi primum , non 
i uperficiem tantum maris,fed & totam aqua- 
rum molem virtute Lunari moveri ; Si enim 
haec virtus conchilia in ipfo fundo adhaere- 
fcentia cruftacea & mollia omnis generis, 
turn nova turn plena luna crefcere faciat,cer- 
te vis motrix Lunae in corpufcula nitro fale, 
alumine , vitriolo , bitumine compofita , qui- 
bus univerfum mare refertum eft , non mi- 
nori virtute aget , quam in alia. Maria quip- 
pe virtute Lunari rarefacta & attenuata, 
dumomnes fimul locum majorem quaerunt, 
8c hae fubfequentes , & alias alias vehemerv 
ter follicitant ; magnam inde intimi quoque 
maris commotionem & intumefcentiam na- 
fci , nemo nifi harum rerum imperitus negare 
poterit. Atque hoc primum eft. 

Altera opinio eorum eft , qui fentiunt,Ma- 
rejuxta declivitates vallium fubmarinarum 
non velocius, quam in fubmarinis planitie- 
bus moveri , quod experiential plane repu- 
gnat ; Cum enim jam oftenfum fit,univerlam 
molem Oceani una moveri , certum eft , in 
declivitatibus vallium illud majori impetu 
ruere,quam in planis fundis; &c diverfi Ocea- riTcaufat 
ni perpetui Currentes nunc in hanc , nunc in ra P ld * a - 

.,, r r , , . r tem Cur- 

illam plagam veiocitate lua ruentes , qua na- rentium. 
ves etiam onerarias , non obftante fecundo 
vento , g fecum rapiant etiam invitas j quod 
non fieret, nifi di&ae in mari declivitates da- 
rentur : hifce enim moles Oceani inclufa & 
coar&ata diverfaque non fecus ac inter mon- 
tes flumina curfum fuum promovent , donee 
planioribus locis reftituantur. 

Sed dices , occurrere quotidie diverfos & objc&io, 
dirTerentes in Oceano Maribufque Curren- 
tes , qui tamen non durant , fed extempora- 
neifunt. Refp. hujufmodi currentes non im- 
mediate a virtute Lunari, neque a difpofi- 
tione fundi maris , fed a ventis aquas nunc in 
hanc,nunc in illam partem fuperficialiter agi- 
tantibus provenire j Unde non perpetuan- 
tnr , fed ceftante vento mare tranquillitatem 
nancifcitur: Currentes verb five mare ven- 
, 0^5 tis 



Dcclivitas 
fundi ma- 



i6 



LIBER TERTIUS 



In Archi- 
pelago In- 
dico cur 
tarn &vi 
sefttis. 



Tempefta- 
tes horren- 
dae inter 
Japoniam 
£c Chi nam 
8c caufa 
harum. 



tis tempeftatibufque obnoxium , five tran- 
quillum ab omni agitationc fuerit , Temper 
tamen dnrant. Si itaque mare iftis,quos dixi- 
mus, motibus tarn generalibus , quam fpecia- 
libus non moveretur . fed femper confifteret, 
tunc verum quoque foret , mare Temper eo- 
demfemodo, live fundus ejus planus, five 
declivis fuerit; fed cum mare perpetub jam 
ab Oriente in Occidentem modo ex Septen- 
trione in Auftrum, & contra j nunc intra val- 
les fubmarinasCurrentibus fuis agitetur,illud 
eodem femper modo fe habere impoflibile 
eft . Sed jam haec omnia apodidtica & geo- 
graphica demonftratione comprobemus. . 
Explica ante te Mappam Geographicam, 
quam data opera , ita delineavimus , tit quae 
propofito noftro oportuna fuerint,ex ealuce 
meridiana clarius elucefcant. Diximus in 
prsecedentibus,Motum Maris generalem effe 
ab Ortu in Occafum ; quod tamen non ita 
intelligi velim , quafi mare continuato fluxu 
femper re&a feratur ex Ortu in oppofitam 
plagam, fed fubinde obliquo reflexu , non- 
nunquam circulari, interdum fluxus '& re- 
fluxus motum pro occurrentium impedimen- 
torum conftitutione cieri . Sole itaque exi- 
ftente in vaftiflimo omnium Oceano , vir- 
tute luminarium , utpote in campo ampliffi- 
mo fe potiffimum exerente , Oceanus per- 
cuffus juxta motum fiderum longe lateque fe 
explicat, &: potiffimum per Archipelagum 
Indicum, 1 1 oqo, uti referunt, Infularum fce- 
tura turgidurn . Obfervatum itaque , Mare 
in tanta Infularum frequentia veluti carmi- 
natum , ob varias in fequentes Infulas obvias 
repercuffiones & infultus , infolitos prorfus 
aeftus movere . Tria tamen loca potiffimum 
recenfentur, inquibus hujufmodi maris lu- 
dibria potiffimum fpectantur . Primus inter 
Japoniam & Chinamj Alter in freto Mala- 
cam inter & Sumatram ; Tertius inter Ja- 
vam , Celetes , Borneo , & Terram Auftra- 
lem . Inter Japoniam & Chinam mare nunc 
ex Occidentc in Orientem , jam in circulum 
abiens tarn faevas caufat tempeftates , ut 
quemadmodum Hiftoriae Nauticae narrant, 
naves involutae vix fefe extricare valeant; 
impetus enim maris iis in locis tantus eft , ut 
ex contrariorum flucluum concurfu \;el ipfas 
naves m altum elevet a maris fuperficie 
femotas , & praefertim accedente vento 
Csecia per aerem in vicinos fcopulos illifas,in 
mille partes diffringat. Vide de his P. Fume- 
num in fua Hydrographia lib. 6.c.%. Caufa 
hujus eft : Quia mare Auftrale fummo impe- 
tu in Littora Chinae repulfum ex Occidente 
in Ortum repercufium , curfum fuum aliquo- 
ufque tenet , & novis femper & novis aqua- 
rum accumulationibus K ( vide Mappam. ) 
mare urgentibus,dum id rcpercuffi fluclus fu- 
perare nequeunt, per littora Chins XYV. 
accedente prefTura ad littora Japonic fadti, 
in circulum abire necefTe eft, & fupervenien- 
tibus ex altera Japonic parte Auftralis maris 



fludibus , dnm man ex Boreali parte circu- 
lato occirrunt, turbines faevi ingentefque 
procellarum tumultus , ibinafcuntur } unde 
navium hominumque interims . Porrb maris 
fluxu ex Oriente in Occidentem continuato, 
dum inter Infulas Philippinas & littora Con- 
chinchinae paulo profundius fefe intra fre- 
tum Malacenfe infinuat , in hujufmodi gur- 
guftiis , M, tam infolitas ciet tempeftates a> 
ltufque , quales fsepe cum rerum omnium ja- 
(ftura nautae experti funt ; neque mirum eft, 
cum mare per di<5tum Conchinchinae Cana- 
lem,t?nquam per profandiffimamvallem in- 
tra am guftias, M, freti {cih infinuet,ubi tantse 
molis aquarum fuftinendae impotens partem 
in circulos agitat , partem in littora Sumatra 
reverberat : Unde mare contrarios generali 
motui motus mentiri necefle eft . Idem eve- 
nire dicitur inter Javae, Borneo & Terras Au- 
ftralis freta : Mare quippe ex E, auftrali Oce- 
ano follicitatum , turn propter innumeros 
Infularum occurfus incurfufquc , fimilem fu- 
pra defcriptis aeftuurn faciem induit , donee 
ab Infularum expeditum faftidiis, liberum in 
Occidentem curfum profequatur. Ex fauci- Current*, 
bus ergo fretorum O & P , fummo impetu varu * 
labens curfum fuum primb dirigit verfus pro- 
montorium Terra; Auftralis B , ubi reflexum 
Currentem fuum dirigit in Septentrionem 
verfus finum Camboiae R , tanto impetu, ut ingensfli 
quemadmodum Itineraria nautica referunt, xus & re - 
fluminis rapiditas videri & exiftimari poffit; ris'in™ 
In Gangelico verb littore fluxus 8c rerluxus Czwboix 
hujus torrentis tam velox & impetuofiis fer- 
tur , ut ad 30 milliaria littus nunc obtegat, 
nuncdetegnt, tanta velocitate, uteumvix 
eques validiffimo curfu evitare poffit. 

Quaeritur caufa hujus. Refp. Mare dum 
per Currentem P Q^ad littus Terrse Auftra- 
lis Qrepercutitur, rluxum fuum aliquoufque, 
verbi gratia in C, continuari, ubi Currens de- 
nub a fupervenientibus Currentibus , quae ex 
Infularum circumjacentium angiportibus 
ruunt, obverfans , una cum iis in ultimam Si- 
nus oram P dirigitur : Velocitatis verb ma- 
rinse hoc in loco caufam effe dico, vallis fub- 
marinse prsecipitem declivitatem , per quam 
Mare fummo impetu mens , defcriptos paulb 
ante effeclus in littore efficit. Cum verb Ma- 
re hoc loco tot vorticibus refertum compe- 
riatur , ut Nautae eos vix fuperare poffint, 
caufam effe dico , quod mare hoc in loco R 
per quendamfubterraneae voraginismeatum 
in intima montium Imai & Parapanifi hydro- 
phylacia ad fontium fluminumque origines 
conftituendas fefe exoneret; hocautemita 
effe , profunditas maris nulla hoc loco bolide 
explorabilis fatis teftatur , & in Itinerari* 
fuse dedudtum fuit. 

Porrb dum mare co impetu , quo afBuxit, 
hoc loco refluat,fit ut Currentem fuum priori 
Currenti relic5to 3 utpote ipfi contrario partim 
verfus G, partim per Canalem F. Zeilanura 
inter 6c promontoriumCamorinurnconftitu- 



Lttoribus I 



HYDROGRAPHICUS. 



turn dirigat, non minori impetu , quam qnos 
in fipradictis fretis de/cripfimus , impellat, 
ubi dura novos Currentium ex Terra Auftraii 
. repercufforum occurfus repent , fiuxum 
fuum partim in Sinum Cam baise, partimin 
Maldinarum Infularum exercitum dirigit,ubi 
a firma ftatione , nee non multiplici armo- 
rum defenfione prasoccupatum receptui ca- 
nens , verfus India? littora fuga fibi confu- 
lens , veluti circulatum in interiora finus In- 
dian littora fuga fibi confulens , veluti circu- 
latum in interiora Sinus Indici rapitur ; hie 
vero concurfu cum priori Currente fa&o, in- 
gentes pariter fluxus & refluxus excitat , tu- 
morque ad quinque, vel ut alii, ad feptem or- 
gyas in dicto littore excrefcit -, In uno vero 
ex Oftiis Indi fluxus & refluxus maris pras 
cseteris omnes in admirationemtrahit, tanta 
eft currentis & recurrentis maris turn magni- 
tude turn velocitas , ut multi putent , prodi- 
giofi hifce asftus incrementis Alexandrum 
tjiiagmm quondam territum ab ulteriori ex- 
peditione deftitiue. Caufam eandem efle pu- 
to cum ea , quam in Sinu Cambaiae defcripfi- 
mus, fundi videlicet maritimi declivitatem 
ceu abyffum quandam , per quam marefefe 
in interiora Montium ad lacus & flumina- 
conftituenda exonerat. Hanc autem fubma- 
nnam vallem divancari ex una parte verfus 
Oftia Indi , ubi cum valle Terrena fluminis 
continuatur ; Indum enim per profundifli- 
masvalles inter prasraptos Montium fcopu- 
los currere , notius eft , quam ut dici debeat: 
Ex altera parte , uti Mappa monftrat ex G in 
E. ufquein Sinum Perficum fecedere , quod 
etiam ex fluxu maris perpetuo in dictas pla- 
gas nitente , innotefcit . Sinum Perficum 
abyffis refertum , & per fubtcrraneum mea- 
tum juxta Loffandam promontorium Mari 
Cafpio correfpondere , in Tertio Libro fuse 
oftendimus. Certum eft Oceanum Indicum, 
uti impetuofo motu intra hoc mare irruit, ita 
fseviffimas quoque & inevitabiles tempefta- 
tes ex flu&uuminconftantia & varia Curren- 
tium nunc hue , nuncilluc repercuflbrum cir- 
culatione, excitare , quotidiana pene naufra- 
gia fat teftantur , uti mihi oretenus turn No- 
ftri Patres , turn alii , qui hoc mare non femel 
fulcarant, narrarunt j hiunanimi confenfu 
dicunt , hoc mare turn ob infcrutabilem pro- 
funditatem abyffum potius , quam mare dici 
debere , turn ob vortices, quos continuo agi- 
tat, fubterraneis meatibus refertum. Acce- 
dunt hifce Tygris & Euphrates amnes vafti£ 
fimi, qui juxta Babylonem amicoconfluxu 
jun&i , dum juxta Bafforam Me in hunc Si- 
num fummo aquarum incremento per multi- 
plicia oftia exonerant , fieri non poteft, quin 
ingentes commotiones fufcitent. Sed de hoc 
Mari alibi in hoc opere pluribus. Quare ad 
inftituti noftri filum revertamur. 

Duo deinceps novi in hoc Indico Oceano 
Currentes occurrunt , unus ex Cambaiae an- 
gulo refultans iter fuum dirigit verfus Litto- 



V 



ra Africa?, ubi torrentis inftar partim in Mare 
rubrum, partim ad littora Africa? continuato 
fluxu per Canalem, Afncam inter & Infulam 
S.Laurentii interje&um , veluti ex monte 
quodam in profundam vallem labens, eos ibi 
turn aeftus, turn procellas excitat, quales nul- 
lo non tempore fuo damno Nauta? experti 
flint : ha>c enim plaga uti fcopulis & fyrtibus 
intricata eft , ita naufragioram frequentia 
non exiguam fibiinfamiam peperit,vere hor- 
ror Nautarum . Alter Currens ex Sinu Cam- 
baiae mens verfus Terrain Auftralem tanto 
impetu fertur , ut vix navis hunc Currentem 
fecuta , redire vifa fit , apertum fignum , no- 
vam ibidem mans declivitatem , mare in ne- 
fcio quos Auftralis Terras X meatus fubter- 
raneos abducere . Porr6 ad Promontorium Prom on. 
Bona? Spei prior Currens cum poiteriori con- Bo^-Tspei. 
currens jundis copiis novas fufcitat tempe- 
ftates cum maximoaiftus incremento j atque 
hinc laxiori fpacio reftituti , atque in lramen- 
fas Occidentalis , id eft, Africani Oceani re- 
giones longe lateque diffufi , bipartito quo- 
dam fluxu univerfam Americam infeftai'e vi- 
dentur , parte Oceani ex S in D currente, 
8c hinc a Currentibus Borealis Oceani fu- 
pervenientibus inhibita intra Ifthmi angu- 
ltias,& Mexicani Sinus intricatiffimas femitas 
deflexa j ubi eos excitat fludtuum fervores 
effe&ufque , quos infra in Difquijitione fepti- 
ma defcribemus . Pars verb altera Americas 
Auftralis littora irruens , reflexumque a fu- 
pervenientibus Oceani undis intra Magelia- Tempcfta- 
nici freti anguftias coar&atur , ubioccurren- t // in ,! ret0 
tibusex Oceano Auftraii Currentibus , dum co . ' 
detranfitu inter utrumque Oceanum perti- 
naciffimo praelio concertatur , aqua in mon- 
tium cumulos agglomerata fulque deque 
fert omnia , nifi Luna Marium arbitra , de- 
cremento flio refluxuque inter alterutrum 
mare pacem & inducias aliquantifper con- 
ftitueret. Vide P. Iofefhum Accoftam , qui hu- 
jufce loci tempeftates & pericula quam exa- 
diflime defcripfit , ubi & expreffis verbis af. 
ferit , Oceanum veluti ex alto monte intra 
fauces , veluti intra vallem anguftam fcopu- 
lifque rupibufque intricatiffimum fummo 
impetu irruere ; Idem Auftraii mari contin- 
gere , dum intra diclas anguftias asftus incre- 
mento impellitur. 

Itaque mare ex tantis freti angiportibus 
tandem eluctatum veluti de Victoria trium- 
phans , longe lateque in immenfo & in inex- 
ploratas adhuc vaftitatis Oceano Auftraii ex- 
porrectum , communi generalis motus dudru 
quiete & pacifice progreditur , ufque dum 
termino, a quo hanc narrationem incepimus, 
reftituatur ; qua? uti in Mappa luculentiflime 
monftrantur , ita ea fufius explicanda non 
duxi. 

CONSECTARIUM I. 

Hinc fequitur prim6. Aquas fuperflciales 
maris , nifi a ventis impediantur, femper cur- 

fum 



128 



LIBER TERTIUS 



fiim fuum ex Ortu in Occafum fufcipere ; In 
vallibus vero fubmarinis pro eorundem con- 
ftitutione nunc in has , nunc in illas oras de- 
rivari. Secundo. Maris curium tam fuperfi- 
cialem , quam intra valles decurrentem im- 
pediri , ubi terrenarum Regionum littora & 
promontoria impegerit j ut proinde ex hifee 
re&e intelle&is,omnium aeftuum di verlitas in 
aliis & aliis regionibus occurrens dependeat. 

COKSECTARIUM II. 

Ex hifce quoque fequitur , non ubique lo- 



coram rccenfitos turn Currentium turn ae- 
ftuum erTecl:us eofdem Temper efle , fed pro 
Luminarium in Zodiaco fitu ; alias enim mu- 
tationes fubeunt , Luna in Tropicis , alias in 
iEquino&iali conftituta ; Alias quoque in 
conjundtione & oppofitione Lucis minimas, 
quemadmodum fuseinfequentibus docebi- 
mus . His ita conftitutis , jam ad proximas 
horum effe&uum caufas explicandas cala- 
mum convertamus. 






I o. 



II. 



A P U T 



I. 



^Defecundo <£\£otu <£\£aris generali 3 ex duobus contr arils <*%£otibus 

compofito , & quern JEftwn Maris, ftveFluxum & ( ^efluxum ) j{ccejjum quoque & 
^ecejfum ? aut Intumefcentiam & Detumefcentiam Maris y scant . 



hi. 



m \ Stu Maris uti nihil pallini notius, ita 
/ ■ i iplifmet Philofophis caula ejus nihil 
' -^ J — d huculque ignotius fuifle, tot ac tan- 
ta placitorum , qua? inde exorta lunt , mon- 
ftra , abunde teftantur : Alii liquidem hunc 
motum in refpirationem terreni , nefcio , cu- 
jusanimalis, ridiculo fane figmento conji- 
Varix opi- ciunt ; Alii in motum Terrae diurnum circa 
ca°fluxum fuum Centrum, uti omnes, qui Terram circa 
& reflu- Solem immobilem Syfiphi labore verfant ; qui- 
xumOcea- dam in Terrae motus fubterraneos j Non- 
nulliLunam Magnetemfaciunt, mare nunc 
attrahentem , nunc repulfantem . Tempus 
me deficeret , li omnium nugas hoc loco re- 
cenfere vellem. Qui plura deliderat, is adeat 
CMeteorologium Fromondi , & Furnerii Hy- 
drographiam , Conimbricenfes , Cabeum I. de 
CMeteoris , Rheitam in Oculo fuo Enoch & 
Flu j ubi ea fuse refutata reperiet : Plerique 
tamen melioris notae Philolophi in hoc con- 
veniunt , aeftum Maris aliunde provenire non 
pofle , nifi a Luna : Sed & hi difparibus ra- 
Verafen- tionibus mirihee inter fe digladiantur. Nos 
tentia flu- neglectis eorum placitis, noitram de mirifico 
hoc marium motu lententiani adftruemus, 
& tantb quidem exactius, quanto inde in 
Terreni Orbis intima Anatomia , majora no- 
bis emolumenta , majoraque rationum mo- 
menta emanatura confidimus . Et quoniam 
aeftus hujulinodi unum ex illis naturae fecretis 
eft , in quo penetrando Sapientiffimi quivis 
fe caecutire profitentur ; Certe ipfos Juris- 
confultos imitari nobis conftitutum eft , qui 
prius in facto concordant,antequam de Jure 
difputent, cum ex ipfo fa&o jus oriri tan turn 
fit apud Legum Do&ores. Hoc paclo, ut lu- 
culentius caufa tam prodigiofi effectus no- 
bis conftet, effeclum prius , five rem ipfam 
liquido teftatam certamque nos habere ne- 
ceffe eft , cum caufam rei inquirere Philofo- 
phando , antequam cert6 nobis conftat, rem 
vere fie fc habere , ridiculum , ne dicam ftoli- 



xus 8c re 

fluxu-; 

aftruitur. 



lidum foret , & a ratione alienum inftitutum. 
Aflerimus itaque , principalem caufam aeftus 
marini,quem affluxurn & defluxum vocamus, 
aliam non elfe , quam Lunam una. cum Sole 
concurrente,line quo Lunam operari impof. 
fibile foret ; cum Sol radiis fuis Lunam per- 
petuo illuftret , virtutem Lunae effedricem 
aeftus fufcitet , & lie tandem eftedtus infalli- 
biliter, de quo tra&amus , confequatur. Di- 
cimus itaque Lunam proximam & efficien- 
tem caufam effe motushujusjSolem remotam 
& difpolitivam ; utrumque fidus adaequatum 
omnium motuum caufam j materialem ver6 
ipfum Oceanum una cum alia & aliamon- 
tium, littorum, regionum, Infularumque ob- 
viarum conftitutione . De proxima caula 
prius dicemus , deinde de caufa formali , 8c 
materiaii , & tandem de finali. Lunam pro- 
xime principaliter aeftus marini caufam efie 
ita oftendo . Ilia proprie caufa proxima & 
efficiens alicujus effedus dicitur , quae influit 
in effectum per influxum ex fe formaliter de- 
fe6tibilem ; adeoque ellentialis quaedam con- 
nexio lit caufam inter & effe&um. Sed hanc 
connexionem Lunam inter & Oceanum re- 
periri , notius eft , quam dici debeat. Ergo. 
Quod ut oftendatur , notandum , duplicem 
motum maris hoc loco conliderari pofle ; u- 
num diurnum, quo motus maris motum diur- 
num Lunse fequitur ex Ortu in Occafum ul- 
que ad eum , a quo mota fuit , locum, Ipacio 
fere 25- horarum fequitur. Alter eft motus 
maris menftruus , e6 quod defluxus & afflu- 
xus maris fequitur motum Lunae proprium, 
contra fignorum fucceffionem integro men- 
fe Lunari , qui mare bis paulatim crefcendo 
ad fummum incrementum circiter ocl;o die- 
rum Ipacio pervenit, & bis decrementum to- 
tidem diebus patimr. Sed prius diurnum ma- 
ris motum cxponamus. Irrefragabili expe- 
rientia innotuit , lingulis diebus ad Ortum 
Lunae maris incrementum incipere , & 6 ho- 
rarum 



Sol 8c ■ 
ru caufa 
fiuxu j< 
refljxus.- 
Oceani, 



Duplex 
motus m: 
risdiur- 
nus 8c 
menftrnv 



HYDROGRAPHICUS. 



29 



- 6 ranim fpacio emenfo maximum incremen- I mentorumq;viciffitudine.Eftque hoc primum 
riser©- turn obtincre ; quod ut plurimum fit Sole in argumentum Lunae cum Mari confenfus. 
•f &, & Verncali feu meridiano exiftente;Luna ver6 



lis fcro . . 

crefcit a Meridiano declinante aquas in derehcto 
is > in °P- quadr mte per totidem fex horas decrefcere, 
iant bus. ita ut in oppofitis quadrantibus temper aquae 
fex horis vel crefcant,vel decrefcant,uti poft- 
ea per inftrumentum noftrum ad oculum de- 
monftrabimus. In motu veromenftruo aeftus 
ita fe habet. Tempore novilunii mare omnium 
maxime tumet fervetque ufque ad quartum 
fere aetatis Lunaris diem iriclufive ; Nam a 
quarto ufque ad feptimum notabiliter aquas 
incipiunt decrefcere , ita ut circiter die a nc- 
vilunio oclavo fint humillimas ufque ad un - 
decimum, & ab hoc ufque ad decimum fepti- 
mum incrementum refumunt , a decimo fe- 
ptimo verb ufque ad vigefimum fecundum 
degrefcunt ufque ad vigefimum quintum , & 
hinc ufque ad conjunclionis tempus conti- 
nua incrementa denuo fufcipiunt, durante 
perpetuo alterna hac incrementorum decre- 



Alterum argumentum deducitur ex fitu Ar S um en- 
Lunae ; fiquidem Luna in JEquino&iah con- Lu«e. * 
ftituta, omnium potentiflimo influxu in mare, 
utpote ad ipfum normaliter fita agit,non item 
in Solftitiis conftituta, ita ut quemadmodum 
in diurno Lunae motu , tunc maximum Mare p ro diver- 
incrementum acquirit, ubi Meridianum atti- ^Mare"" 
gerit, ita in menftruo maximum Mare jure majusaw 
merito acquiritaquarum incrementum, ubi niinusin - 
ad aequinoctialem pervenent Luna, quorum tum fiifcu 
caufa poftea aflignabitur , qui tunc quoque P u - 
omnium maximus & potentiflimus eft, quan- 
d6 fidus utrumque^elconjuncl:ionis , vel op- 
pofitionis tempore in iEquinocl:iali conftite- 
rit.Atque uterque paulo ante expofitus Maris 
motus Lunae confentiens , femper eodem 
modo fe haberet , fi ab extrinfecis impedi- 
mentis, de quibus pofte& , afuo itineretion 
detorqueretur. Sea jam ad caufam veram Sc 
genuinam enodandantprocedamus. 



Caput II. 

D I S Q^U I S I T I o I. 



Quanam virtute aut qualitate Luna mare moveat. 



Sympathia 
-una: cum 
Terraqueo 
;lobo. 



Luna hu- 
morum 
maflam 
movct. 



Dlximus in praecedentibus Lunamefle 
proximam aeftus marini caufam, quam 
& innumeri alii Scriptores una me- 
cum aflignant. Sola itaque difficultas in hoc 
confiftere videtur, quanam fcilicet virtute 
aut qualitate tarn mirificos efFeclus praeftet, 
quam uti nemo hucufque redte expofuit, 
ita mearum partium effe ratus fum , earn, 
quam fieri poteft , luculentiffime demon- 
ftrare. 

Suppono itaque prim6, Effe Lunam inter 
& Terraqueum globum , minim quendam 
confenfum Sc fympathiam reciprocam , or- 
tam ex fimilitudine & prOportione quadam 
temperamenti utriufque globi ; fiquidem 
lympathiam ex fimilitudine nafci notius eft, 
quam ut dici debeat. Quemadmodum autem 
nulla in naturalium rerumambitu fubftantia 
eft , quae non cum alia quapiam fympathiae 
atque antipathiae confenfus diffenfufque jur- 
gia liteique exerceat, ita corpus Lunare cum 
Terraquei globi humido prae caeterisfideribus 
miras confenfus leges exercere notum eft, 
non ex inanimatis folum , fed & vegetabili- 
bus fenfitivifque fubftantiis , quin vel ex ipfis 
humoribus in corpore humano exiftentibus, 
qui ad Lunae incrementum mirifice alteran- 
tur: Lunaticifuriunt, podagrici plus folito 
torquentur , catharris obnoxii rheumatis re- 
plentur ; In inanimatis Lunares fpecies , uti 
variilapides & mineraliaj In vegetabilibus 
herbae a mirifico confenfu , quern cum Luna 
habent , Lunariae didtae ; In fenfitivis anima- 
lia Lunae fubje&a dominio , miras humorum 



viciflitudines experiuntur, quibus cum plena 
fint Phyficorum monimenta, fupervacaneum 
efle ratus fum , iis commemorandis diutius 
inhaerere , ut vel hinc admirandus Lunae in 
fubiunanbus confenfus pateat. 

Suppono Secund6 , hanc virtutem Lunae Lunas vis 
influxivam effe fpecificam qualitatem a tota ^™J C 
fubftantiae Lunaris fimilitudine promanan- eft ipecjfi- 
tem , fubtiliflimam, & mire ( quibufvis etiam canon cle " 
obftaculis pofitis ) penetrativam ; Siquidem 
concliilia in fundo maris virtutem Lunarem, 
incremento fuo fat fuperque teftantur ■> ca- 
tharris obnoxii etiam inter denfiflimos parie- 
tes conclufi j aquae nonnullae vitreis vafis ar- 
ctiflime munitae , ad Lunae incrementum ita 
concitantur, ut bullire videantur. 

Suppono Terti6. Corpus Lunare juxta 
analogiam quandam & proportionem eo- 
dem conftare temperamento , quo nofter 
Terraqueus globus ; fed hie una cum univer- 
fb Oceano ex falinis corporibus , v. g. fale, 
nitro, alumine , vitriolo, bituminofifque fca- 
turiginibus maxima ex parte conftare , iis 
conftat , qui Chimicae peritiam habent , qui 
omnia haec fe in aquae marinae diftillatione, 
tanquam in corpore , a quo omnium caete- pkna'mi- 
rorum origo obfervatur, teftantur; Cumvix neralibus, 
ullum corpus fit in hoc fublunari mundo, 
quod falinis , nitrofis , vitriolatis , aluminofif 
que fpintibus , falibus tum fixis tum voluti- 
libus non turgeat , & fixi fales , quae in ulti- 
ma Chimici Magifterii confumatione rema- 
nent , abunde monftrant , fale nitroque om- 
nia plena efle i & talis conftitutionis corpus 
K Lunare 



x 3 ( 



LIBER TERTIUS 



mare mo 
veat. 



Lunare efle, non nifi experientia convicti 
afferimus. Cdhftat quoque , falina corpora 
ea virftite imbuta cffe , at five ob inclufos iis 
acreoSjfive proprios & innatos fpiritus, fimul 
ac luce Lunari iimili virtute dotata mare tan- 
gitur , illitd mox ob flatuofam , qua pollet, 
qualitatem extenuet , tumefaciat 8c mirifice 
undequaque dilatet. 
Qua ratio- Unde concludimus , Maris intumefcentis 
ne Luna detumcfcentifque caufam unicam efle,quali- 
tatem quandam flatuofam, & fecundum ana- 
logiam ad corpus Telluris nitrgfam vel fali- 
nam, Lunari corpori ab Initio rerum concrea- 
tam, lucis lunaris teporeita temperatam , ut 
mox ac mare radiis iliis tetigerit , illud ob fi- 
militudinem naturae, & proportionatiflimum 
temperamentum tanquam fibi connaturale 
& o-vyytvetov agitet,tumefaciat, & longe late- 
que dilatet ; hinc fpiritus nitrofi ; qui corpu- 
foufis aqueis includuntur , tepore lunari refo- 
luti, dum majorem locum quaerunt, necefla- 
rio vicinas undas trudfht , & hse alias confe- 
quentes,& fie deinceps ; donee Luna ad vici- 
num vertici locum pervenerit, ubi pondus a- 
quarum non amplius fuftinens,aquas in priori 
afcenms fui quadrante accumulatas dimittit ; 



in fecundo quadrante novum accumulatura 
aquarum incrementum ■> unde quot horis a- 
quae in priori quadrante paulatim per fluxus 
rai adventum creverant , totidem fucceflive 
horis decrefcant , donee priftinae quieti refti- 
tuantur. Haec itaque fpecifica qualitas a Lu- 
na; corpore effufa diffufaque hahc prae caete- 
ris aftris dotem adepta eft , ut humorem non 
elementarem duntaxat, fed nitrofa falinaque 
corpora mixtorum tam inanimatorum quam 
vegetabilium fenfitivorunique potiflimum 
alteret , nitrofa fua & falfugmea facultate. 
•Verum ut res ad oculura pateat,hlc nonnulla 
experimenta adducam , quae opinionem no- 
ftram ita ftabilient,ut nemo nifi infenfatus iis 
contradicere valeat. 

EXPERIMENTUM I. 

Accipe pelvim feu catinum latiorem,quem 
aqua nitrosauna cum fale communi mixta re- 
plebis.hunc pelvim deinde fi loco patulo Lu- 
naeradns & ferenis noctibus expofueris,vide- 
bis cum admiratione y aquam ftatim incipere 
fervere &c bullas agere , & tant6 quidem ve- 
hementius,quanto luminaria viciniora/uerint 
locis turn oppofitiotiis turn conjun&ionis, 



Aqua fall 

na 8c mj 
trofa mo! 
vetur a 
Luna. 




quod non comperies, fi aqua fontana pura 
catinum repleris, quia fale 8cnitro fufficienti 



carent ; & quamvis fubinde idem commixta 
fint,ex aquae tamen dulcis praedominio fuffo- 

cata 



• 



HVDROGRAPHICUS. 



131 



cata fuppreflaque nullum commotionis effe- 1 rimus, eo Ledorcm remittimus , ubiadmi- 
dum demonftrant. Hinc n quoque qui hu- j randa quaedam arcana , quae ad noftrum pro- 
moribus falfis , nitrofis tartareifque defluxi- j pofitum plurimum faciunt , tarn in lapid'bus, 



xpen- 

lentum 

liubile. 



piMa- 
i five 
hocsc pili 
I aeftus 
cremen- 
im iurri 
antur. 



bus obnoxii funt, Lunae vim prae reliquis po 
tuTimum fentiunt , uti podagrici , Arthritici, 
Lunatici, Hypochondriac!. 

EXPERIMENTUM II. 

Fiat vitreus annulus A I B V cujufcunque 
magnitudinis, in oppofitis locis A B nonnihil 
latior; deinde in hoc latiori diftridu fiat alius 
quidam canaliculus A 0,fupra apertus , utin 
Figura e regione pofita patet; hunc annulum 
in B Mercuriali atque una marino liquore im- 
pleas per foramen S,claufbque ftride forami- 
ne annulum horizontali fitu fubtiliffimis ful- 
cris innixum Lunae radiis tempore plenilunii 
expones,ita ut media pars I A V intra murum 
aut feneftram reliqua pars I B V Lunae ra- 
diis expofita fit extra murum aut feneftram; 
& videbis , Mercurialem liquorem Lunae ra- 
diis percufliim paulatim ex B moveri verfus 
A, ubi cum nullum exitum reperiat , per ca- 
naliculum A O fefe exonerare , adeoque in 
ipfo canaliculo , incrementi decrementique 
portiones oftendere. Quod idem experieris 
in aqua ex Bifmutho & ftolonibus olivae 
tempore plenilunii refedis, extrada. Sed de 
hifce uberius fuo loco. 

EXPERIMENTUM III. 

Experimentum hoc feGiffe fe fcribit J & fae- 
piffime ab aliis obfervatum fuifle refer t Gan- 
z>alm Fernandas d'Cviedo , in fua Ristoria XJni- 
verfali America. I. 1 3. r. 6. Si quis Corium 
lupi marini five phocae Lunae radiis exponat, 
is videbit pilos hujus animalis ad incremen- 
tum Lunae furrigi , & quod amplius , fluxus 
& refluxus mans leges perfede fervare. Ve- 
rum ne quicquam addidifle videar , ejus ver- 
ba hlc allegabo . Sic enim ait citato loco : Eft 
pr&terea res notatu dignijsima , quam de Lupo 
marino ( quern & phocam feu vitulum marinum 
Plinius nominat ) modo refer am , &ficfe habet : 
pcllis hujus animalis , uti & cingula , liguU & 
marfupia ex ea par at a hanc infitam ftbi virtu- 
tem habent , ut mari tranquillo &fine increment 
to pili hujus animalis ctiam planiftimi flnt , & 
mari exiftente in altifiimofui increment , & pi- 
li hujus animalis recta quoque fe furrigant : 
EHque res frequent i experimento a me cognita, 
& in dicta pelle ftngulis diebusfpetiatur , adeo 
ut qua* mutationes in fuo ftuxu & refluxufacit 
mare, has & fubeat hujus animalis pilofum co- 
rium. Quae eadem confirmat Olaus Magnus 
in 1.6. Septent .Hiftor . cap. 6. de Lupo Marino 
five Phoca. 

Similia exempla in variis animalium ocu- 
lis , quae ad Lunae incrementa aut decremen- 
ta crefcunt Sc decrefcunt , Authores produ- 
cunt ; De quibus omnibus cum uberrime in 
Libro III. de Arte Magnetic a Parte V.CIV. ege- 



quam planus & animalibus Lector reperiet. 

Expofita itaque qualitate Lunari , quami- 
ros illos affluxus & defluxus effechis praeftat 
in mari , jam quoque , quomodo Luna dum 
premitmare , dida incrementa & decremen- 
ta perficiat, tempus eft ut demonftremus. 

Sit Horizon Aftronomicus in Figura. Li- 
neameridianafeu verticalis X H;fit praeterea 
aquae globofa fuperficies T A V O ; qua- 
drantes Terrae A V & O T Orientales , ille 
quidem nodurnus hie diurnus ; quadrantes 
vero Occidentales A O , & T V. Luna ver6 
in pundo X Indicis quacunque hora Terra- 
quei globi fuperficiem feriat. Dico fuperfi- 
ciem maritimam E QV Y in ovalem Figu- 
ram E QJ/ Y abituram , & confequenter 
fluxum in quadrantibus Terrae fixis A V & 
O T refluxum in quadrantibus V T & A O 
fecuturum : dimiffis enim radiis lunari bus in 
fuperficiem maris QJL Y , mox illud Luna 
qualitate fua falinitrofa , una cum facultate 
fua attenuativa & dilatativa jundkud tepore 
illo Lucis Lunaris in omnem partem tume- 
faclium extendet , & haud fecus ac lapide 
quodam in tranquillam aquae fuperficierii in 
circulos fe amphabit , majoremque locum 
quaerens prefTa fuperficies cum eum non in- 
veniat,undis undas trudentibus, refolutifque 
ex tepore Lunari nitrofis corpufculis violen- 
tam quoque maris extenfionem , & tumo- 
rem verfus Y & Q^fficiet. Mare ergo radiis 
Lunae nitrofa ilia & falina qualitate imbutis 
preffum , verfus punda Q^& Y , tanto intu- 
mefcet violentius , quantb potentiori illud 
afped:u Luna verberaverit: Coacervata ver6 
aqua in pun&is QJc Y , neceflario illae in E 
diminutae decrefcent , eo quod aquae jam af- 
fluxu fiio evacuatae in tumores Q^ Y re- 
cefTerint ; fed & aquae contrael:ae in V , pari- 
ter deficient , oppofitae pundo E ; eOquod 
aqua partim ob Lunaris luminis abfentiam a 
virtute tumefadiva Lunae remotior , con- 
denfata , partim a Solis radiis attrada dini- 
nutaque in naturalem {efc ftatum receperit ; 
atque ade6 non fecus ac in pundo T , pau- 
cior minorque appareat ; & uti haec duo op- 
pofita punda curfum Lunae perpetuo fe- 
quuntur, ita necefTario quoque duo aquarum 
circa globofam maris fuperficiem tumores 
fuccefnve & perpetuo confequentur. Hinc 
ut modus in mari concitando Lunae exadius 
appareat , Terraqueum globum per circu- 
lum A O T V minimum immobilem Si: fi- 
xum indigitavimus , Ovalem veroFigurara 
E Y V Q^ quae tumores maris exhibet, bra- 
chiolo N Lunae X, exhibuimus , quern fi cir- 
cumduxeris, videbis oculari quadam demon- 
ftratione , quomodo in diverfis Regionibus 
mare paulatim crefcat , paulatim decrefcat 
in oppofitis locis. Apparet quoque, quomo- 
do tumores aquae QJk; Y Lnnae motum circa 
R a Terra- 



132 



LIBER TERTIUS 



Terraqueum Globum fequantur. Quae ita 1 geant. In gratiara tamen Le&oris uno atque 
clara funt, ut ulteriori expofitione non inch- 1 altero exemplo id declaremus. Circulus inti- 




mus terrain exprimens femper fit immobilis, 
in quo fi ad datara horam Meridianum maris 
per Romanum clima tranfeuntem, Luna ho- 
rizontem fubeunte applices , index X T, fu- 
pra confequentes horas promotus , oftendet 
in quadrante QJi aquas continuo crefcere 
refpeclu meridiani Romani, uti & in oppofi- 
to quadrante V Y , in reliquis oppofitis duo- 



bus quadrantibus E Y & Qjf , continub de- 
crefcere in iis locis, quos nomina meridiano- 
rum indicant ; poft fex verb horas, aqua,quas 
in quadrantibus oppofitis aqua iucreraentum 
fumet per totidera horas. Vides itaquefpatio 
24 horarum aquas bis afHuere , & bis deflue- 
re. Atque haec quoad raotuin diurnum Lunsc 
fufficiant. 



A P U T 



III. 



Inxquali- 
tas moms 
Luna* non 
officit x- 
ftui. 



D I S Q^U ISITIO II. 



Cur <S\£are potifiimum vim fuam tempore S\(ovilunii &• 

Tlenilunii exerat. 



IRrefragabilis experientia docuit , turn 
mare potentiffimis motibus agitari , cum 
Luna Soli oppofita,aut cum eo conjuncla 
fiierit, non ita , quando in quadratura confti- 
terit. Quseritur hujus caufa. Verum ante- 
quam ad ipfam declarationem accedamus, 
prius rem ita fefe habere , ex variis variorum 
obfervationibus docebimus. 

Sciat itaque Lector , raotum Lunse verum 
in Zodiaco oppidb anomalum feu irregula- 
rem efle,ita ut medium hoc loco raotum. fup- 



ponere coa&i fimus , qui tamen non ita x- 
qualis eft, ut non conftitutum tempus fub- 
inde ab eodem deficiat : Nam Luna in peri- 
gaeo conftituta multo celerius (utipatetex 
Theoricis) a Sole recedit, quam cum in apo- 
gseo eft , atque tunc longius fummum incre- 
mentum protrahitur , quam horis fex & 1 2 
min. Quae omnia probe confideranda funt. 
Accedit hifce insequalitas menfium Luna- i nxqul n. 
rium, quorum aliqui fuperant 30 dies, alii mi- «s men- 
nores funt 29 : ahi medii funt, videlicet die- ^^' 

rum 




^r 





Pt€L 



. 1 » > 



HYDROGRAPHICUS. , 35 

rum 29 . horarum 1 2. 44 minut. Quicquid lit, maris agitationem ante & poft Luminarium 
inrePhyficaMathematicapraecifioattenden- conjun&ionem aut oppolitionem nonnullis 



da non eft,five enimNovilunium aut Plenihi 
nium dimidio horae prsecedat five fequatur, 
dico, curandum non efle,cum nobis fufficiat, 



diebus j maximam autem in ipfo Novilunio 
aut Plenilunio maris aeftum incrementumquc 
contingere : Cujus rei caufam quaerimuj. 




Notandum itaque , quod etfi Luna ex fe 
& fua natura frigidi & humidi temperamenti 
fit , fit tamen , ut communicatis a Sole radiis 
ipfa humiditas & frigiditas ita temperetur, ut 
nee frigore nee calore exceflivo , fed tepore 
quodam imbuatur ; ex tepore verb qualitas 
ilia Lunae nitrofa , quam aeftus marini cau- 
fam fupra diximus , fufcitata, tant6inmare 
agit efficacius , quant6 luminis , Jquod diclae 
qualitatis veluti vehiculum quoddam eft,ma- 
jori copia mare verberaverit. Cum ergo Lu- 
na circa Plenilunium lumine communicato a 
Sole , redioribus radiis potentius feriat , ve- 
hementiorem quoque inde motum confequi 
necefle eft. Quod ita oftendo. 

Sit fiiperficies maris five globi terraquei 
I, circulus Lunae excentricus oval is figurae 
A B C D , hanc enirQ figuram fingulis menfi- 
bus Luna bis in apogseo , & bis in perigaeo 
conftituta defcribit , uti ex Theoricis patet, 
quam etfi hie non exprefferimus,Lecror ima- 
ginari fibi potent . Sit autem Luna tempore 



eonjundtionis in pun&o A ; oppofitionis ve- 
rb tempore inpuncto B-, tempore verb qua- 
drates configurationis in pun&is D C. Dico, 
Lunam in pundtis C & D, mare minimo,quo 
poteft , gradu moveri ; in pundtis verb A 8c 
B, maximo. Ducantur ex Centro Solaris cor- 
poris per phafes Lunae A O D C F G , &c. 
quae fignant aetates Lunares,29 dierum unius 
menfis Lunaris, nos hie phafes tantum pofiii- 
mus quae lineae radios in Lunaris corporis fu- 
perficiem incidentes referant; ex his autem 
pun&is Lunae lineae ad Centrum Terrae du- 
cantur A I, S I, T I, V I, &c. quae radios So- 
lis Lunari tepore & nitrofa quaiitate imbu- 
tos,& ex LunainTerramreflexos defignent. 
His pofitis, Dico, tantb radiofam qualitatem 
reflexione fua effedhim fortituram potentio- 
rem,quantb reflexi radii,uti exCatopticis pa- 
tet,dired:o plus appropinquant , five quantb 
reflexus ad perpendicuium magis acceuerit. 

Cum itaque radii folares quantb propio- 

res fuerint Diametrali Lunae oppofitioni A B, 

R 3 tantb 



'34 



LIBER TERTIUS 



tanto quoque radium efficient reflexum nor- 
maliorem , potentiorem ergo maris commo- 
tionem hinc effici necelfe eft ; cum mare di- 
£ti radii recta feriant , <3c ad perpendiculum 
tota Lunaris facies Mari obverfa lit ; lingula 
quoque Lunaris faciei , live radiofae lunaris 
difci projecturse qualitate nitrofa prsegnan- 
tes operabuntur , quod nili in oppolitione, 
eique vicinis punclis nullibi contingit : liqui- 
dem in quadraturis Lunari bus Solares radii, 
praeterquam quod obliquiffimo lituLunarem 
difcum feriant , ipfa Luna quoque medieta- 
tem tantum faciei fuse Terras obvertat ; uti 
tumefa&iva Lunae vis hinc inde Solaribus ra- 
diis in diverfas plagas diflipata non integra 
Terras influit, ita motus quoque maris ex in- 
convenienti afpe&u Lunse deficiens , immo- 
tum veluti inducias quafdam cum eo confti- 
tuiffe videtur . Accedit &illud, quod cum 
Luna tempore Dichotomias in apogaeo , id 
eft in remotiffimo a Terra excentrici fui pun- 
cl:o conftituta lit , virtute Lunari quali lan- 
guefcente,eifecl:um in mari delideratum prse- 
ltare non pollit : Luna vero contra in peri- 
gaeo , id eft , proximo & viciniffimo Terras 
punclro conftituta , quid in 8 & ^ lit , ne- 
ceflario ex hac approximatione vivacilli- 
mum in mari virtute lua effe&um producet. 
Ex his patet , cur mare tempore plenilunii, 
caeteris temporibus turbulentius lit , magif. 
que increlcat. Vide quae uberrime de reflexi 
radii natura fcriplimus in Arte Magna, Lucis 
dr Umbra, in fane pr mi Tomi, 



Sed jam fecundam partem difficultatis ex- 
cutiamus : Quomodo videlicet, tempore No- 
vilunii , dum toto fuo vultu a Terra diverfa, 
necTerraqueum globum refpiciat,nec lumen 
ullumei communicare pollit , tantaeinmari 
commotionis effe&um producere pollit. 

Nota itaque,quod uti Sol tempore conjun- 
clionis Lunae eft vicinior , ita radiis in Luna* 
narem faciem recl:adimiflis,Lunari qualitate 
maris tumefa&iva , quam corpus Lunae per- 
petuo exfpirat,totus imbuatur;haud fecus,ac 
Solaris radiatio per coloratum tranliens vi- 
trum in obviis rebus,adeoque toto interjedto 
medio fpacio,eum colorcm, cujus vitrum eft, 
refert , parietefque rubro , li vitrum rubrum 
ftierit,viridi li viride,li puniceum puniceo co- 
lore,imbmt: Ita dico,Solares radios tempore 
conjunctionis immediate libi fubjecl:am Lu- 
nam ferientes, eadem qualitate,qua Luna af- 
fe&a eft, imbui : Nam cum hoc Syzegias live 
interlunii puncto, facies Lunae Soli re&a ob- 
verfa , in nullo praeterea excentrici fui loco, 
Soli vicinior lit , certe ingentem tunc turn 
Lucis Lunaris intenlionem , turn qualitatis 
nitrofae concitationem fieri necefleeft; quam 
undiquaquedirfufam radii Solares mox atque 
attingunt , nativo vigore Lunae tinguntur ac 
veluti impraegnantur,atque adeo intermedias 
diffufae quahtatis virtute fceti , dum in maris 
incidunt luperficiem,ceuVicarii quidam Lu- 
nae, eundem in Terraqueo globo effedtum, 
quern Luna, & multiplicato quidem fcenore 
praeftent. Atque hoc experimento oftendo. 




EXPERIMENTUM. 

Fiat oblongus Cylindraceus Tubus AB. 
m cujus orificio B ponantur odorifera quae- 



* 



vis non confertim , fed quantum fieri poteft, 
rare compacla , hunc tubum intra cubiculum 
quoddam dirigas , ut orificium odoriferis re- 
bus 



H Y D R O G R 

bus referturn , Soli rede obvertatur, afterum 
verb. A. intra di&um vergat cubiculum , & 
experieris, mox ac tubus Soli re&a fuerit 
oppofitus , Solis radios B odoriferam mate- 
riara tranfeuntes in cubiculo fuaviffimum 
odorem , fi rofae, rofeum ; liiiaceum , fi liliaj 
fi violas violaceum excitaturos; quod non fit, 
Sole odoriferam materiam non illuftrante ; 
Solenimyirtutem in floribus latentem calore 
fuo excitat, ejufque radius quafi qualitate 
odoriferatin&us percolatufque.hoc pa&o il- 



A P H I C U S. 



35 



Et quoniam totum corpus Lunare dicta vir- 
tute imbutum eft , hinc obfcuriorem partem 
Lunas & a Sole averfam , qua Terrain refpi- 
cit, dum ambientibus Solis radiis aliquo mo- 
do excitatur atque rarefcit , reliquojun&um 
profluvio , effe<5tum quadantenus congemi- 
nare neceffe elt. Atque hanc ego caufam efle 
exiftimem, cur mare tantopere concitetur 
Sole Luna? conjundto. 

Sit Sol A, Corpus Lunae B, Atmofphsera 
qualitatis Lunaris C C C undiquediffufa. Vi- 



lam extra tubi orificium , intra cubiculum des igitur prorluvium luminofum Solis per 
derivat . Ex hoc experimento liquet , quo- Atmofphaeram virtutis Lunaris C colatum, 
modo Sol tempore interlunii qualitate tume- cribratum , carminatumque copiofa fcetura 
fadbva maris tincl:us 5 &: per Lunare effluvium ting! , conceptamque tindturam D per lumi- 
quafi percolatus , di&a qualitate imbuatur. J noium radiofii profluvii vehiculum in mare 




tandem derivari;Unde illud potentiffime tri- 
plici de caufa, concitari neceffe eft . Prim6 
quia Sol qualitate lunari imbutus fortius & 
efficacius operatur, quam ipfa Luna. Se<;un- 
do ; quia Sol magis eft penetrativus, acutius 
mare radiis fuis , quam Luna ferit. Tertib; 
quia radii Solares hac qualitate imbutima- 
jorem globofi maris fuperficiem ftringunt, 



quam Lunares , ut ex Theoricis patet , & 
confequenter,uti majorem aquarum molem, 
ita motum efficaciorem prasftant . Accedic 
huic, quod dum Solis ex Luna reflexus ra- 
dius mare ferit tempore Novilunii , normali- 
ter omnium fiat a&io efficaciffima ; Cum ve- 
rb Luna in puncl:is reliquis conftituta, radii 
Solares femper plus aut minus ea qualitate 

irnbuan- 



i 3 6 LIBER T 

imbuantur,n*t, ut mare Solaribus radiis Lunae 
vicariis percuffum tanto majus fumat incre- 
mentum , quanto Luna pun&o A , fuerit vi- 
cinior , & tanto majus decrementum fumat, 
quantb punclis X H fuerit vicinior ; in his 
enim ob omnium obliquiffimum fitum , Ter- 
raqueus globus omnium minime de virtute 
Lunari participat,ob caufasfuprainfinuatas. 
Incipit autem Sol tingi, tribus diebus ante 
conjunctionem , in puncl:o L, unde &mare 
crefcere incipit , ufque ad pun&um conjun- 
&ionis B, ubi incrementum maximum eft, & 
hinc paulatim decrefcit tribus aliis diebus, 
donee Sol extra Lunaris profluvii radios in 
puncto R conftitutus vicariam operam fuam 
Lunse reftituat ; quas tamen utilumine debili 
deinceps mare verberat , ita minime quoque 
id concitat , donee a quadratura paulatim 
emergens , indies majus majufque incremen- 
tum , pro magnitudine luminis , quo mare fe- 
rit, producat. 



ERTIUS 

COROLLARIUM. 

Hinc patet, tribus aut quatuor diebus fere 
ante Novilunium Mare tantum Solari lumi- 
ne , Lunari tamen virtute tin&o agitari j At 
totidem diebus ante vel poft plenilunium, 
Lunam propria fua virtute mare immediate 
concitare tant6 potentius , quanto ipfa pun- 
cto oppofitionis B, fuerit vicinior j Reliquis 
verb diebus ante vel poft quadraturam,Mare 
ob exilitatem communicatee virtutis Lunaris 
veluti quiefcere videtur . Hoc pa6to M N 
Luna ex H progrefTa in pund:o uique V tri- 
bus ante oppofitionem diebus vires acquirit, 
majores ufque ad F oppofitionis punchim, 
ubi maxime urget & ex hoc paulatim dimi- 
nuta vigore ufque ad S punctum , tribus poft 
oppofitionem diebus , ibidem deficere inci- 
pit , ufque ad pundhim X, ubi minimi in con- 
citandis aquis vigoris eft. 



Caput IV. 

DlSQ^UISITIO III. 

Cur <£i<fdre non [emperfex borisfluat aut refluat in diverjts Orbis 

Terr <e par tibut , §? unde tamirregulares Maris motmproVentant. 
SUPPOSITIONES 



JET*- obfervatiombus fattx* 

SUppono Prim6. Si totus Terrenus glo- 
bus aqua, uti in Cataclyfmo Univeriali, 
tegeretur , nullum tunc fluxum reflu- 
xumque vi Lunas caufatum appariturum; fed 
tota maris fluctuatio ventorum flatibus in 



fine dubio ^dfcriberetur : & ratio inpropa- 
tulo eft , quia fluxus & refluxus ratio in alto 
mari non advertitur , fed tantum in littori.. 
bus , in quibus tantummodo accefTus & re- 
ceffus maris notatur. 

Suppono Secundo. Si tantum unica in O- 
ceano Infula fub sequinoctiali linea conftitu- 
ta exifteret , v. g. Infula S. Thoma. Dico flu- 



hanc vel illam partem mare difpellentibus I xum&refluxum maris ad iftiufinodi Infulam 




femper conftanti & invariabili ordinislege 
yi Luna; ex Oriente in Occidentem. motse 



fefe habiturum ; fi qua? tamen foret motiis 
diverfitas, ilia ventis potius, quam Luna^ma- 

ris 



HYDROGRAPHICUS. 



*37 



ris affluxum aut defluxum vel impedientibus, 
vel in alias & alias partes divellentibus ad- 
fcribenda foret. 

Sit Infula A fub iEquinocliali pofita,& uni- 
ca in Mundo ; Luna verb fit in r vel tfe , ibi- 
que normaliter premat fubje&am fibi fuper- 
ficiem maris , quae in tumores undique & 
undique accumulata , hand fecus ac in fta- 
gnum quodpiam lapis conje&us majores 
femper & majores undarum difFufiones ufque 
ad littora BCDEF, explicavit, & aqua qui- 
dem ad littus D , re&a illifa incrementum 
fex horarum oftenderet ; In littus verb C «Sc 
E oblique illifa , ibidem totidem horis incre- 
mentum faceret ; in littoribus vero concavis 
B & F, obliquiffime illifa circulares faceret 
reflexiones. Pari padto Luna in Tropicis O 
& N conftituta , alias 8c alias illifiones aqua- 
rum caufabit in littoribus , uti linea O G, 
OC,OD,OE,OF, quae undarum curfum 
indigitant . Simili modo , Sole in Tropico 
N F conftituto,in di&is littoribus F E D C B, 
alias & alias illifiones produceret , quod & 
de omnibus & de fingulis parallelis Zonae 
torridae , in quibus Luna pro tempore exiftit, 
intelligendum eft . ^Luna iterum in loco X 
conftituta.mari intermedio ad littora YZQ 
prioribus bppofita difpulfo , ibidem novum 
incrementum oftenderet , in oppofitis verb 
decrementum moliretur , & hoc femper fex 
horarum fpacio , conftanti & immutabili na- 
turae lege , nifi a ventorum flatibus, uti dixi, 
impediretur. Si enim Boreas fpiraverit, Cur- 
rentes maris a Luna concitati verfiis Au- 
ftrum difpellerentur ; e contra Auftro fpi- 
rante verfiis Boream . Luna verb in L & S 
conftituta verfus littora Y Z Q^novos aqua- 
rum incremento afTultus parabit , & qua pro- 
Eortione crefcet hie mare, eain oppofitis 
ttoribus decrefcet. Vides igitur inhac Figu- 
ra , aquas fe dilatare ad ^preflionem Lunae, 
juxta ventorum Rhombos in pyxide Magne- 
tica difpofitos , & juxta refpedtum, quem ad 
littora habent,& Figura hlc pofita luculenter 
demonftrat. 

CONSECTARIUM I. 

ferns 5c ^ x ms patet, Affluxum & Defluxum Ocea- 
efhmis ni ex fe & fua riatura femper efle fimilem,im- 
£f iVSk pediri tamen & retardari variis de caufis; pri- 
"uanatura mo vel ex dilpan continentium Terrarum, 
'jbi fi- Promontoriorum , Infularum obviarum , Si- 
nuum, alia & alia conftitutione. 

Secundb,ex difFerenti Oceani fundi difpo- 
fitione , cujus uti magna eft inaequalitas , ita 
diverfimode mare ea. concitatur. 

Tertib. Ex fubterraneorum meatuum par- 
tim ingentes aquarum moles , quas adinftar 
fluminum non ex fundo tantum, fed Sc ex la- 
teribus fubaqueis evomunt , fitu ; partim ex 
fpirituum fubterraneorum violenta eruptio- 
ne , quo generalis maris motus mirum in mo- 
dum impeditur. 



Quartb. Ex ventorum nullo non tempore 
mare nuncinhanc, modo in illam. partem 
agitantium flatibus. 

CONSECTARIUM II. 

Quantitatem fluxus & refluxus ex fe & fua 
natura inconftantem efle in quolibet loco,& 
diverfam ad diverfbs dies , eoque majorem 
vel minorem , quo Luna remotior , vel pro- 
pinquior ei loco eXtiterit;quoniam enim Lu- 
na fingulis diebus locum fuum in Zodiaco 
mutat , atque adeo aliis diebus, aliis locis fiat 
verticalis , & per confequens a quovis loco 
remotior , vel eidem vicinior. 

Hoc pofito Concludimus , quod diverfafit 
ad diverfos dies in eodem loco quantitas flu- 
xus & refluxus, five ea quantitas fit fenfibilis, 
fine infenfibilis. Quod itaque tam difpar flu- 
xus & refluxus ratio in diverfis littoribus ob- 
fervetur, jd non tam Lunae nunqiiam in certo 
loco ftabili , quam diverfae continentium 
Terrarum, Sinuum, Infularum, ventorumque 
conditioni adferibendum efle putes,uti poft- 
eaoftendemus. 

Obfervatum enim per irrefragabilem ex- 
perientiam omnium eorum, qui littora Ocea- 
ni , aut caeterorum marium adhabitant ; Pri- 
mb , maximarrf maris intumefcentiam tunc 
primum fieri , cum Luna Mendiani ejus loci 
fupremum vel imum pun&um occupat ; fed 
in multis aliis locis intumefcentiam illam fieri 
alio Lunae fitu , obfervatum fuit. 

Secundb. Obfervatum fuit. Mareadple- 
raque littora fex horis cum 1 2 minut.afliuere 
& totidem horis defluere ; In nonnullis ta- 
men locis , pluribus horis affluit , paucioribus 
refluit, uti poftea dicetur ; ita tamen, ut tem- 
pus fluxus & refluxus , nempe inter duas ma- 
ximas intumefcentias fimul faciat 1 2 horas 
cum 24 minut. vel ut alii volunt , fere 2 r ho- 
ras ; atque adeb tumor maris fingulis diebus 
integra fere hora ferius accidit; quia Luna 
integra fere hora , fcilicet 48 . minut. tardius 
ad eundem Meridianum vel verticalemredit 
fingulis- diebus. 

Tertib. Obfervatum fuit , in aliquibus lo- 
cis affluxum efle maximum & vehementifli- 
mum; in nonnullis minimum ; In quibufdam 
nullum , vel vix fenfibilem contingere.Quae- 
ritur itaque ratio omnium harum diverfita- 
tum. Quae ut quam luculentiflime oftehda- 
tur,hic HydrographicasFiguras apponendas 
duximus , ut per eas , tanquam in prototypo 
fingularum addu&arum hucufque obferva- 
tionum ratio liquidius appareat. 

Qjti J£ S T I O I. 

Cur in nonnullis locis fumma maris Intumefcen- 
tia contingat, Lund Meridianum obtinente; in 
aliquibus vero locis , Lund intermedium inter 
Cardinalia puncfa locum obtinente. 

T> Efpondeo. In omnibus iftis Oceani lo- 

*^ cis , ubi nullum impedimentum interve- 

S nit, 



Cur tam 
difpar flu« 
xusgc re- 
fluxus ma- 
ris in di- 
verfis par- 
tibus 



Exceflus 
xftus8cde- 
feitus pras* 
cis^ con- 
ftituunt 
12. horas 
24 minut. 



Caufa om* 
nium ha- 
rum diver* 

fitaturo. 



Londini 

variat x- 
ftus. 



138 LIBERT 

nit, fluxumfex horis, & refluxum totidem 
horis Luna Meridianum obtinente , durare 
obfervatum eft ; uti fit in freto Magellanico, 
in Canali ad littora inter Africam & Infulam 
S. Laurentii interjedto; In freto Manilano, 
Java? & Malaca? ; in his enim locis mare vel- 
uti carminatum fuum motum verfus Occi- 
dentem recta & conftanter tenet , uti ex 
Mappa patet ; fi tamen a ventis & Currenti- 
bus Maris, de quibus poftea dicetur, non im- 
pediatur aut interturbetur , uti paflim fit ; 8c 
de hoc apudneminem controvertitur. Diffi- 
cultatis cardo in hoc verfatur ; Cur in non- 
nullis locis fumma accidat maris intumefcen- 
tia , antequam Luna Meridianum attingat, 
id eft, tempore Novilunii aut Plenilunii, turn 
tandem fummurn mare robur & incremen- 
tum fumat , cum in plaga Auftro-Zephyrea, 
aut Euro-borea conftiterit Luna : Siquidem 
Londini maxime heteroclitum fe.monftrat 
mare; aqua enim turn primum altiflima'eft, 
cum Luna pervenit ad plagam B vel A. In 

Aufter 



Eurus 




Zephyrus 



In China 
hcterocli- 
t us eft. 



Boreas 

China m portu Urbis Maccan , uti refert 
P. Martinm CMartinii in fuo Athlante , aqua 
diverfis temporibus diverfo Luna? fitu , fuum 
obtinet increraentum : Circa Septembris vi- 
gefimum diem Luna nova maximum incre- 
mentum fumit hora fere fefquio&ava ante 
meridiem , Luna, tribus horis adhuc a Meri- 
diano diflita. : Tertia die Februarii , tertia die 
Novilunii maximus afBuxus maris fit poft 
duodecimam; Unde colligitur primo die Fe- 
bruarii , fummum five maximum affluxum 
aqua? fuifle poft horam decimam minuto qua- 
dragefimo , & deinde 1 6 Febr. ipfo Plemlu- 
nii die obfervatum fuit increraentum maxi- 
mum maris fuifle fere circa meridiem. Secun- 
da Junii , quarto a Novilunii die altitudinem 
maximam maris pariter fuifle fere circa duo- 
decimam ; Unde colligitur , primo die No- 
vilunii fuifTe circiter tribus ante meridiem 
horis incrementum fummum; addit obferva- 
tum , tempora & horas maxima? altitudinis & 
decrements aquas non convenire cum illis 
horis , qua? ex Luna? motu fupputantur , nih* 
Exccffussc quinq ; diebus ante & poft Noviluniumjafflu- 

Wum XUm tamen in hac P airte nonmn * horis ut P l u- 
in°Su fi- rimum novem durare,tribus defluxum ; ade6 
muiadditusut femper tempora affluxus & defluxus fimul 



ERTIUS 

fumpta conficiant 1 2 horas cum 24 minutis 
circiter, utifupradiximus. Sed ut perfpica- 
cius de fingulorum motuum diverfitate phi- 
lofophari poflimus , obfervationes primb ad- 
ducenda? rant. 

In Belgio, Francia, Anglia, Hollandia Ma- 
re ad didtarum Regionum littora , tempore 
Novilunii & Plenilunii . ita fe habere , uti 
fequitnr , perpetua experientia obfervatum 
fuit. 

Ob/ervationes c^Ef its Maris in Belgio , Anglia, 
Francia } .Ho//andia, ex varus cotfecJa. 

Hora 12 Plenilunii aut Novilunii incipit ma- 
re intumefcere ad fummum inlittoribus 
Flandria?, Enchufa? in Hollandia j In Fn- 
fia , Zelandia. Dorembernia? in Anglia. 
Minut. 4 y poft duodecimal Fliffingaein 
Zelandia. 

Hora 1 1 poft duodecimam in Occidentali la- 
tere Infula? Wicht , Caleti , ad Oftia fluvii 
Tamefis Anglia?, ad littora Zelandia? in 
Oftiis Scaldis. 

Hora tk poft 1 2. Ante Oftia Scaldis & Mofa?. 

Hora 3 poft 12. Amftelodami, Rhoteroda- 
mi, Dordraci, Novi Caftri in Anglia, ante 
Pulvinos Flandria? , In Oftio Garumna?in 
littoribus Britannia?, Gallia?, Hifpania?. In 
Occidentali littore Irlandia? ad Hollan- 
diam ufque. 

Hora 3^ poft 1 2.Rhotomagi in Gallia,ad Cu- 
pellam , in fluvio Garumna , ca?terifque fi- 
nibus littons Hifpanici , Lufitanici , Gal- 
licia?. 

Hora 4 i poft 12. a Texelia ad Auftralia lit- 
tora Irlandia?. 

Hora r l poft 1 2. In omnibus partibus Auftra- 
lis littoris.Hybernia?, Plimuthi Anglia?. 

Hora 6 poft 1 2. Ante Hamburgum in Albi; 
in Canali inter Angliam & Brabantiam. 

Hora 6\ poft 1 2 . Inter Bavick & Vaelmuyam. 

Hora 7 a poft 1 2. In ftatione navium (opfce 
tofcc ) adTexaliamKilduinae. 

Hora 85 poft 1 2. Juxta Infulam Wicht,ufque 
ad Bevefier. 

Hora 9 poft 1 2. Ante oftia Amifis fluvii Fri- 
fia?, & ad omnia ejus littora. 

Horaioi poft 12. Ante oftia Tamafis fluvii 
Anglia? , ad littora Normandia? & Picar- 
dia?. 

Horn 1 i±. In fluvio Tamefi, ahifque Angha? 
locis. 

Obfervationes faff & a Nautis in Ocemo Occiden- 
tali circa ajljium Maris,in Noviluniis. 

In Freto GaditanoLuna nova,aqua plena eft 
poft mediam noefcem hora it 

Eodem tempore in portu Calefli , & in tota 
ilia plaga maritima a Tarifa , & S. Luca. 

A Promontorio Ruta? ufque ad caput S. Ma« 
ria? , mare plenum eft poft mediam no- 

£tem . , 2 * 

A Ca- 



adsequ; 
totiusans 
incremj. 
turn de 
menti| 
que 1 1 1 
rarum , 
min. 



Obferv: 
tiones a 
ftuum 
Belgio 
iervatO' 
rum. 



HYDROGRAPHICUS. 



*39 



A Capite S.Maria? nfque ad Caput S.Vincen- 
tii,& hinc ufque ad Caput Finis Terras , 8c 
hinc per littora Bifcaja? & Francis aliqui- 
bus locis , excepto Oftio Garumna? , aliif- 
que nonnullis locis , quas Boglienas 8c U 
ollona vocant , mare plenum eft , poll me- 
diamnodtem. ■ — — 3 

In citatis verb exceptis plenum eft poft.med. 
no6t. 2 4 

InLittoribus Francia? ad Pondavid , Cora- 
dum , Blancabum , 8c quern Furnum vo- 
cant. 3+ 

A Forno ufque ad Infulam Hebas mare pie. 
num. 4 2 ! 

Ab Infula Hebas , & quas Cafchettas vocant, 
ufque in Carneful ad littus. f \ 

In Continenti Francia? , qua? refpicit dictas 
Infulas. 6\ 

In Normandia 8c Picardia , Caleti , Neo- 
porti. 

In medio 
gliam. 

A Caleto ufque Neoportum in Mari 1 3 mil- 
liarib. a littore. J 

A Caleto ufque ad Gravelingam in Mari a lit- 
tore diffito. 1 5 

A Gravelinga per totum Flandria? littus 8c 
Zelandiam. 3 

Et in Mari a littoribus diffito. 



laufe va- 

ietatis 
:ftus. 



undus 
taaris non 
ecus ac 
ferrena 

uperficies 
n xqualis 



Canali Franciam inter & An- 



12 



Montibus 
K vallibus 
'"undus 
maris ex- 
ilperatus. 



Cur itaque tanta diverfitas contingat in iu- 
pra citatis locis , nee uniformiter fiat maris 
commotio, Rationes five caufa? partiales plu- 
rima? concurrunt : Prima 8c radicalis caufa 
eft motus maris generalis a Luna in alio 8c 
alio Zodiaci Dodecamorio conftituta , con- 
citatus . Secunda ratio eft , diverfus Oceani 
ad littora America? appulfus 8c repulfus , ex 
qua multimoda reflexione ad littora difpara- 
ta? conftitutionis nafcitur maxima turn quoad 
tempus , turn quoad incrementum maris di- 
verfitas. Tertiaeft, fundi maris alia & alia 
difpofitio j Neque enim quifpiam fibi eum 
ubique a?qualem imaginetur; Sed utiin Itine- 
rario Extatico Submarine oftendimus , difpa- 
ratiffima? conditionis : Quemadmodum enim 
in Terreno globo ubique ingentia montium 
cacumina afiurgunt ; valles profundiflima? in 
alias & alias valles difcriminata? , longiffimo 
fpatio in innumeras regiones deducuntur; 
Flumina ex montibus evoluta innumerifque 
aliis ditata per immenfas terrarum ambages 
finuofis voluminibus decircinantur : Idem 
intra mare contingere tibi periuadeas velim, 
in quo Infulas pra?celfis fliis verticibus mon- 
tes altiflimos efle putes , imo maris fundo in- 
fertos ; Spacia verb maris intra Infulas & 
Infulas , fretorumque fubmarinorum gurgu- 
ftia, profundiilimas valles efle fcias ; neque 
deefle putes flumina fubmarina, quibus fub- 
inde fluxus generalis turn rectus , turn refle- 
xus mirum in modum impeditur . Iterum, 
quemadmodum experientia docet , flumina 
inter montes coarctata femper velociora iis, 
quas in planis locis lento paflu intra mare de- 



volvuntur , & inter anguftias turn montium* 
turn planitierum flumina velocius moveri in 
medio , quam in littoribus , nifi fundus Cur- 
renfque fluminis in Terram magna aquarum 
mole aggravatus irruat, quod line exefione 
corrofioneque littorum obviorum fieri non 
poteft. Idem in fundo maris contingit; cum 
enim tota aquea Oceani mafla virtute Luna? 
ufque ad fundum concitatur i in fundo verb 
innumeri ubique locorum immenfi fcopulo- 
rum pectines, &" profundiflima? valles infub- 
marinas regiones longe lataque exporrecta? 
occurrunt ; Hinc aquarum moles hujufmodi 
vallibus five profunditatibus fupraeminens 
virtute Luna? concitatur motu maris generali 
ex Ortu in Occafum j qua? verb inter altifli- 
morum montium five Infularum littorumque 
valles concavitatefque conclufa? funt aqua?, 
ha? impetum juxta vallium ductum fequun- 
tur, atque hos nos Currentes naturales voca- 
mus ; Hi enim ubi obftaculum terrenorum 
montium Infularumqiie ofFenderint,tunc ec- 
ce repercufli aquam vcl in oppofitas partes, 
vel obliquitates , vel pericyclofi quadam feu 
circulatione alia & alia infultibus fuis infe- 
ftant httora,uti fupra demonftravimus. Qua? 
cum non eodem tempore contingant, fed fe- 
rius aut tardius pro vario fluctuum maris turn 
rectorum turn in alios 8c alios turn Currentes, 
turn littorum tractus varie reflexorum con- 
curfu , certe a?ftum maris generalem iis in lo- 
cis non eodem tempore contingere , vel ex 
dictis luculenter patet. Accedit,quodhi Cur- 
rentes varie pro vario in Zodiaco Luna? fitu 
mutentur varienturque ; Luna fiquidem in 
Tropico yp conftituta , & longe a Vertice 
noftro diflita, mare diverfo modo agitat; di- 
verfo in iEquinoctiali ; diverfo in Tropico ga 
nobis viciniori ; diverfo Soli juncta , alio ei- 
dem oppofita ; alio 8c alio in quadraturis 
pofita. 

Ratio Quarta eft ventorum diverfitas, 
qua? fuperficiei maris potiflimum domina- 
tur ; quibus Currentes maris torn recti , turn 
reflexi oppidb aut retardantur, aut concitan- 
tur velocius. 

Ratio quinta eft . Ingentium fluminum in 
Oceanum evolutio -, ubi ex continuo unda- 
rum conflidtu naturalis a?ftus maris mirifke 
impeditur , fluminilque impetus non nifi in- 
genti Oceani irruentis pondere tandem fu* 
peratur, atque adeb affluxus tardius , citius 
defluxus contingit juti videreeftinGarumna? 
Gallici fluminis oftio, & in Africano flumine, 
quod Senega vocant, uti poftea docetur. 

Ratio fexta. Cum maris fundus , quem- 
admodum in citato Itinerario Exfiatico Sub- 
marine) oftendimus , fit innumeris canalibus 
perfoflus, fit ut ex fubterraneis a?ftuariis nul- 
lo non tempore ingentes exfufflentur exha* 
lationes , quibus mare mirum in modum tu- 
midum redditur , iifque motus generalis Ma- 
ris non parum turbatur. 

Atque ex hac caufaruru conglobatione 
S 2 omnes 



Motus ma- 
ris fcqui- 
turcenca- 
virates val* 
lium fub- 
marina- 
rum. 



Mare pro 
diverlo 
Lunx fitU 
variat x-, 

(lum. 



Venti im-' 

pediunt 

aeftum. 



Fluminum 
in mare 
exoneratio 
impedit 
xftum ma- 



HaL'tus_ 
fubmarini 
impediunt 
seltum. 



1 40 



LIBER TERTIUS 



omnes heterocliti maris seftuantis effe&us jam ordopoftulat, ut nonnullos propofitos 
folvunturjinquibusproducendis, nuncuna, nobis cafus per rationes prsemiflas refolva- 
jam plures, fubinde omnes concurrunt. Sed | mus. 



C A 



PUT 



V. 



D I S Q_U ISITIO IV. 

Cur Londini influvio Tamefis tunc maxima maris intumefcentia accidat 

quandoLuna inquadrantis Auflro-Zephyrea parte conflituta fuerit ; contra" LunA in 
'Borealibm fignis & in Euro-borea plaga conflituta y tunc maxima intumefcentia 
contingat, tribus Videlicet horis antequam M^eridianum hondi- 
nenfem pertingat. 



DIco itaque. Cum Luna in Auftrali- 
bus fignis conftituta ab Oceano Ger- 
manico , quam ut eum radiis fuis at- 
tingat remotior fit ; Hinc fit,ut per ambages 
id prasftet , quod re<ftis aut obiiquis radiis 
non poreft ; Mox enim ac Luna Meridianum 
Londinenfem attigerit , turn fimul etiam 
Londini in Tamen Mare crefcere incipit ; 
hoc autem initium incrementi non prove- 
nit a Lunari virtute immediate , qua Mare 
Germanicum premitur , fed per Oceani re- 
verberationem quandam ex littoribus fa- 
&am, ut fequitur : Siquidem Luna in Meri- 
diano per Londinum tranfeunte conftituta, 
dum virtute fibi propria fubditum fibi Ocea- 
num Indicum normaliter premit, hie preflus 
& fenfim intumefcens , perque iEthiopicum 
Oceanum longe lateque diffufus , cum ad A- 
mericse Borealis littora exitum non inveniat, 
is mox repercuflus exinde , duplici via adi- 
itum fibi in Germanicum pandit Oceanum ; 
primb ex Occafu in Ortum per mare An- 
gliam inter & Franciam conftitutum. Se- 
cundo per Oceanum Septentrionalem circa 
Scotiam circulatus , ubi ad Norvegiae littora 
appulfus , repulfufque inde , dum fe in Ger- 
manicum mare violentius infinuat ; interim 
prior Oceani pars per Anglicum five Britan- 
nicum Mare , faucefque I<Sias irruens , dum 
longe lateque fe pariter in omnes Germanici 
maris plagas explicat, fit, ut utriufque Ocea- 
ni flu&ibus concurrentibus , ingens ludta in 
mari nafcatur , & uti inferius mare fuperius 
fuperare nequit , ita illud Borealis Oceani 
pondere preffum, qua data porta fugiens, re- 
dtaobvio fefe Tamefis oftio committit.unde 
paulatim aqua ufque ad maximum incremen- 
tum exuberat , quod fit hora circiter tertia 
poft meridiem, Luna in plaga Auftro-Zephy- 
rea conftituta j & ftatim ceflante Oceani 
fluctuatione , una etiam paulatim aqua flumi- 
nis decrefcere videtur. 

Sed Figura te melius omnia docebit,inqua 
ad littora Americas A , fit appulfus Oceani a 
Luna concitatus ; hie ex A repercuffus par- 
tirainC&B,partiminFcirculatus, & ad 
Infulas M L allifus repulfufque , denuo Cur- 
rentem fuum vel per 0,aut per P orditur,qui 



obviis littoribus C & H repulfus , mari Ger- 
manico D impetuose infinuatus , cum in V, 
currentem X Y offendat,tanquam ad fibi re- 
fiftendum impotentem infufficientemque, 
partim ad circumvicina Anglise , partim ad 
Flandrise Daniaeque littora , potiflimum in 
obvium Tamefis X oftium depellit, unde ibi- 
dem incrementum maximum contingit a- 
quarum, tribus horis poftquam Luna a Meri- 
diano Londinenfi diiceflit , tanto enim tem- 
pore , uti ex noftra aeftus marini Rota patet, 
dicta maris circulatio ab Americas littoribus 
ufque in conftitutum locum durat. 

Sed jam ad alteram difficultatis partem 
progrediamur , qua dictum fuit , Lunam in 
Borealibus fignis aut S Tropico conftituta, 
tunc primum maximum incrementum aqua- 
rum Londini caufare, cum ea conftituta fue- 
rit in oppofita Euro-borea plaga. Dicimus 
itaque, hoc ideo fieri , quod Luna tunc mari 
di<5to proxima ut fupereminet , ita virtute 
fua id potentius quoque feriat ; Unde Luna 
oriente Mare D paulatim preffum , mox in- 
tumefcere incipit , dumque liberum in fauci- 
bus X exitum non reperit , hinc aqua ad o- 
ftium fluminis X conglobata, intra tres horas 
fummam intumefcentiam maris efficit, quod 
alias fi liberum in patenti mari exitum repe- 
nret, intra fex horarum fpacium continge- 
ret, uti in reliquis littoribus Anglise. Luna ftenditw 
itaque in Euro-borea plaga conftituta ob di- irregulari 
das caufas tribus horis anticipat incremen- [£. smo * 
turn. Interea Oceanus Athlanticus ad Ame- 
rican! appulfus retropulfufque , uti per Bri- 
tannicum mare ruens , averfum a fe Tamefis 
Oftium reperit , ita illud prasteriens , vel in 
Boreales, vel Ortivos maris tractus diftufum 
una fecum tumidas in Oftio dictoftabulantes 
aquas rapiens abducit , unde & decremen- 
turn contingit,ab hora 9 ufque ad 1 2 & ultra. 

CONSECTARIUM I. 

Ex his patet, quandocunque Currens Ma- 
ris re6ta fibi obvium vel Sinum , vel littus ha- 
buerit, in illud quoque vim fuam maxime ex- 
erere ; uti fit in littoribus Z Hybernise, Sco- 
tia;, Infuhfque M L. Contra. ver6 , fi littus 

aliquod 






1XMS 

tirisad 
i orum 
llim pro 

jgatur. 



H Y D R O GR 

alfquod obliqufc tantum raferit , aut illud 
prorfus averfum habuerit, in illo quoquein- 
crementum nullum fieri , uti in littoribus 
B B maris Britannici , nill obftaculum ali- 
quod , aut Infulam , aut promontorium poft 
illud inveneritjin illud enim illifus maris Cur- 
rens, rcflexufque tandem inloco,quem prius 
prasterierat , aliquo pott tempore incremen- 
tum caufat. Atque hasc caufa eft,quarein di- 
verfis littoribus tam inconftans lit tempus 



A P HI C US. 



141 



hora; incrementi ; Quia mare primb recto 
curfu illud littus prseteriens , dum in aliud ht- 
tus refle&itur , illud repulfum in loco dereli- 
<Sto, tandem quod primb neglexerat , refle- 
xo curfu repetit. Multum quoque juvat ad 
irregularis temporis rationem intumefcentia 
maris, quse fit per motum generalem a Luna 
concitatum ; vel enim in Ortivo quadrante 
mare crefcit, & in Occiduo decrefcit, vel con- 
tra in Ortivo decrefcit , in Occiduo crefcits 




rietatis 
!xus8c 
'luxus 

io. _ 



vel denique in utroque crefcit , vel in utro- 
que decrefcit , ex qua combinatione nafci- 
tur ingens marini asftus quoad tempus diver- 
fitas i Contingit enim , ut mare in cujufpiam 
promontorii Ortiva parte decrefcat,in Occi- 
duaverb crefcat, & contra, utfit in Sinu 
Gallici maris W litera fignato ; ubi in Occi- 
duo littore promontorii X aqua Maris Bri- 
tanici asftu crefcente,ob illifionem in di&uni 
Caput fa&ani crefcit ; in oppofita verb parte 
Ortiva decrefcit cum maris aqua generaliter 



praetereunte & defluente ; poft aliquot verb 
horas hie in littoribus X crefcere incipit , eb 
quod mare decrefcens in curvum maris littus 
juxta fauces X impulfi , aquas in littus oppo- 
fitum + retroagat ; interim in oppofita Occi- 
dui promontorii parte aqua decrefcente. 
Quod itaque de uno dicimus , de omnibus 
aliis diclnm efle intelligis . Poflem hoc loco 
omnes heterOclitos maris in diverfis littori- 
bus turn Regionum , turn Infularum effectus 
defcribere, eorumque rationem darei fed 
S 3 qui 



143 LIBERT 

qui hucufque dicta penitius intellexerit , in 
hujufmodifolvendis nullam difficulratem re- 
periet , cum ad unam fernper vel plures , aut 
etiam ad oranes concurrentes fupra raemo- 
ratas rationes & caufas, exoticus maris asftus 
revocari poflit. 

Consectari.um II. 

Cur inul- Patet quoque , cur in Freto Weigaz, aeftus 

ptentrio- maris ex Occam in Ortumcontingat. Dicp, 

nis infula earn ob caufam id fieri, quod illifus Oceanus 

Sf fiat ac ^ Littora American F, Currentem fuum per 

exOrtu inEO&P, ex occafo in ortum , uti Mappa 

Occafum. mon ft rat t ducat , atque ibi inter Infulas, no- 

vam Zemblam & Weigaz, Continentemque 

Finmarchise & Biarmiae ftrictum, fummo lm- 

petu Oceanum Orientalem fe exonerat , de- 

crefcente verb mari EOP, aeftus quoque ex 

Ortu in Occafum remeareneceifeeft. Cur 

quoque inter Angliam & Hiberniam, tam in- 

foientes K maris motus obferventur . Caufam 

dicimus efle circulationem Currentium ex E 

mari Deucalidonio & B Britannico in K re- 

flexam,ubi mare inter varios Sinuum, Infula- 

rumque anfractus , variifque gurguftiis fra- 



ERTIUS 

ctum,divimm,undartfmquediveifa,red:a,ob- 
liqua , ac finuofa repercuffione conturbatura 
heteroclitos aeftus effectus caufare,nil mirum 
eft. Accedit hifce fubterraneorum Canalium 
utriufque Infulas ultro citroque aquas fufcu 
pientium eructatio ; quibus concurrentibus 
nil tibi in aeftu marino ftabile promittas. Ea- 
dem caufa adfcribitur inconftantise maris in 
Infulis Hebridibus. 

CoNSECTARIUM III. 

Cur in littoribus H Occiduis Norvegiae fin- Cur >"• 
xus & refluxus nunquam fenfibilis obferve- ^JS,! 
tur. Refpondeo, cum Currens maris EOP, busxftui 
aglaciali mari, & alittoreFinmarchise re- ££?■ 
pulfus viam fuam verfus H & V, in Germani- 
cum Oceanum decircinet , atque adeo dicta 
littora H , recta appellere non poflit , fed ex 
H , verfus V defluat , incrementum quoque 
ibidem fingulare non notary accedit alterum 
Currentem E M FI per L obvias Infulas mm 
Hebridas -& Orcadas, turn per Infulas H 
Norwegian adjacentes veluti carminatum, 
virtutem fuam fluxu maris paulatim langue- 
fcente, deperdere. 



Caput VI. 

D I S Q^U I S I T I o V. 

Cur in Oftio (farumntf (falliteflumine aqua feptenis horis ere feat ^ tribm 

"Verb tantum decrefcat - y Qontra Verb in Senega JffrkceflnYto aqua maris qua- 
terms bor is crejcat y oclonis decrefcat. 



Giufa cur V*S Efpondeo ad primum. Quia cum 
aeftusin rC Oceanus ex American littoribus re- 
fluvio" 1 ? X pulfus recta Cantabricum Sinum C in- 

horis float, grediatur , rectaque Garumnae fibi oftium 
* ie ua ' obvium habeat ; fit ut Currentes littora jS & 
y radentes , atque in C concurrentes, magna, 
lucta. decertent ; atque ade6 Oftium Garum- 
nae C cbfepiant ; quoniam tamen fluxus di- 
rectus A A C, recta oftium petit, fit, ut prio- 
res Currentes rehittantes impetu Currentis 
A AC fracti, una fimul oftium penetrant, 
fed hie nova lueta undarum Garumnae fcic 
fluxui maris opponentium accedente , dum 
potentiori maris Currenti refiftere non poflit, 
cum tempore mare praevaleat,incrementum- 
queunahora tardius, feptenis videlicet ho- 
ris, quam generalis motus maris poftulat, ob 
labores in evincendis fluvii undis exanthlan- 
dos perficiat ; Detumefcente verd maris flu- 
xu , & fluvius veluti liberiori aurae reftitutus, 
facilius breviorique tempore , videlicet qui- 
nis horis, decrementum fuum confkit, ut 
hoc prcto tempus fluxus & refluxus,quod 1 2 
horarum natura conftituit , uti feptenis horis 
in laboriofo affluxu infumpfit , ita illud in de- 
fluxu brevitate temporis, quinis videlicet ho- 
ris recompenfet. 
Fluvii s e - Ad Senegam fluvium, quem & Geogra- 
negx Atri- phi Nigrum vocant , quod attinet, cur is qua- 



ternis horis affluat, odtonis defluat. Dicimus, 
hoc ideo fieri , quod generalis motus Lunae 
in Indico mari concitatus , & per /Ethiopi- 
cum Oceanum longe lateque difFufus , cum 
Infulas Hefperidnm primum fibi obvias im- 
petat , fit ut inde repercuflus verfus oftium 
fluminis Senegas , caeteroquin lenti tardique, 
illud tamen intrans , incrementum paulatim 
ordiatur ; cum verb interim Oceanus ad Bra- 
filiae littora appulfus repulfufque inde recta 
dictum oftium peteris , quaternarum hora- 
rum fpacio mire augmentet, fit, ut interim 
alius ex Borea maris Currens, impetum prio- 
ns Currentis infringat, alioque divertat; hinc 
detumefcente paulatim ad fluminis oftia ae- 
ftu , mare quod in interiora fluminis quieti & 
tranquilli finuofa volumina irrepferat, fenfifn 
una cum lentitu dine fluminis decurrens , fuo 
tandem detumefcente jam Currente, qui flu- 
xum fluminis cohibuerat, poft octonas horas 
alveo reftituatur. 

CONSECTARIUM. 

Hinc patet, tanto mare plus temporis, ce- 
teris paribus, in affluxu atque in cremerito ali- 
cujus fluminis, inf iimere, & tantb facilius de- 
fluxum contingere, quantb flumina, quorum 
oftia intrat , fuerint rapidiora declivioraquer 

Contra 



ex sir 
ratio. 



loftiis 

tminum 
iones 
usde- 
rantur. 



H Y D R O G R 

Contra Marc tantb minus in fluminibus afflu- 
xn laborare , & plus laborare in defluxu, 
quanto flumina fuennt planiora , quietiora, 
tranquilliora ; haec enim irruente mari,facile 
replentur ; contra in declivionbus flumini- 
bus mare plurimum adeorum undas fuperan- 
das laborat. Patet quoque , Currentes fefe 
mutu6impedire, Stnaturalem affluxusmo- 



A'PHICUS. 



43 



turn ita refecare , ut quod fex horarum fpa- 
cio affluxu fuo mare prasftare debebat incre- 
mentum , id non nifi quaternis aut pauciori- 
bus horis , pro Currentis alterius impetu in- 
tercedentis anticipatione aut pofticipatione 
perficiat, ut ex didtis patet. Atque hanc ego 
caufam effe putem , in differentibus fluini- 
num aeftibus. 



Caput VII. 

D I S Q^U I S I T I o" VI. 



Ira aeftus 
Hebridi 
Islnfulis 
\netis. 



PRopofuitnonitapridemPerilluftris & 
Generofiis Domrnus A. de Moray Eques 
Scotus , infigne de exotica aeltus ma- 
rini conftitutione , quod in Orcadibus & 
Hebridibus fe obfervafle fcribit, dubiumj 
quod cum multis aliis peritis fruftra propo- 
finflet , tandem ad me confugit , fpera"ns fu- 
turum , ut tarn inexplorabilis effedtus caufam 
redderem , lumenque aliquod adferrem tam 
impenetrabili difficultati. Verba ditSti Equi- 
tis, prout ex litteris ejus ad me datis excerpta 
funt, flint fequentia : 

Re i nauticm, inquit , perutile ejfet , hiftoriam 
juftam maris &ftus ejr motus omnes tam regula- 
tes , quam anomalos ubivis occur rentes fuse ex- 
p lie ant em cornier e. ^uicquid hucufque de hac re 
vide re contigit , mancum puto. Te dignumfane 
f acinus effet, hoc muneris fufcipere . CMirafunt 
in quibujdam locis fluxus ejr reflux us alternatio- 
ns. Ego hie narrabo , quod in Infuks Hebridum 
partim propriis oculis obfervavi , partim ab inco- 
iisfide dignis didici. Eft locus in freto Infulis 
minufculis , rupibus & fyrtibus ftequentibus 
confperfo inter major es vulgo Euft ejr Herres in- 
fulasfito . Qy£ftus maximi , id eft, tempore con- 
junclionis ejr oppofttionis Solis ejr Lun£ , quo 
plemmyrafit horafexta, ordinate procedunt;fu- 
xus ab Or tent e in Occidentem fex horarum fpacio, 
fie uti ejr re fluxus ab Occidentein Orient em perfi- 
citur. Hoc duobus diebus ante Plenilunium ejuf- 
que oppofitum , ac tot idem poft ea femper fie fe ha- 
bet i Tertia autem die ejr deinceps longe aliter, 
toto enim tempore dturnoftve fiuat , five refluat, 
curfus aqu&Jemper Occidentem verfus dirigitur, 
no fie vero in Orientem vergit . Hoc eqp ipfe de- 
prehendi ;fedferunt infuper Indigent, aliudad- 
huc magis mirum hie accidere. Totafcilicet die, 
dum Sol figna Borealiaperluftrat , curfus aqu<e 
dittos m Occidentem tendere,tota autem hyeme in 
contrarium i quorum caufam mihi non eft concef- 
fum penetrare. Hadfcenus verba fupra citati 
Equitis. 

Tria itaque in hoc propofito dubio confi- 
deranda funt : Prius, cur duobus diebus ante 
& poft conjundlionem & oppofitionem So- 
lis & Lunse, mare femper fex horis fluat & 
refluat ; & hie asftus , uti ex generali motu 
maris Lunas vi concitato provenit, uti fupra 
fuse oftenfum fuit , ita ulteriori expofitione 
nonindiget. Altera majorem difficultatem 



habet -, Cur tertia die a Novilunio aut Pleni- 
lunio , mare diurno tempore femper Occi- Expofitio 
dentem verfus , nodtumo vero tempore O- dubu - 
rientem verfus mare diffluat > Tertia eft, Sole 
Borealia figna tranieunte mare femper Oc- 
cidentem , inAuftralibus verofignis , hyeme 
videlicet, femper Orientem verfus currere. 
Verum cum dicta obfervatio non omnibus 
numeris- fecundum omnes circumftantias fit 
exprefla , meum in hoc negotio judicium in- 
confultius interponere , aequum efle non ju- 
dicavi j cum non fciam , utrum poft tertiam k 
conjundtione 8c oppofitione diem tam exo- 
ticam mutationem iubeat , an verb reliquis 
quoque fubfequentibus crefcentis aut decre- 
fcentis Lunae diebus , quod in dubio non ex- 
preflum fuit. Secunda ratio majorem adhuc 
difficultatem patitur , id eft , quod mare in ae- 
ftate femper Occidentem , hyeme vero fem- 
per Orientem verfus currere dicatur ; quod 
pariter concipi non poteft , e6 quod prasce- 
denti obfervationi contradicere viueatur. 
Debuiflent itaque omnia quam diligentiflimo 
fpecificari ; utrum videlicet exceptis Novi- 
luniis & Pleniluniis mare in asftate tantiim in 
Occidentem , aut in hyeme tantum in Orien- 
tem vergeret. Quod fi ita accidit , neceflari6 
fequetur , mare femeftri fpatio femper Occi- 
dentem , & altero femeftri , Orientem pete- 
re , quod abfurdum eft ; cum jam extra con- 
jun&ionis & oppofitionis tempus, noclu tan- 
tum Orientem , mterdiu verb Occidentem 
mare petere obfervatum fit ; unde uti nihil in 
hoc dubio determinatum eft, fed confufa 
quadam ratione perfcriptum , ita quoque ju- 
dicium de iis prcecipitantius ferre non hbmi- 
nis prudentis , fed infenfati foret. Ut itaque 
genuina tantarum mutationum caufa quam 
exa&iflime eruatur , oportet primb a peritis 
hominibus obfervationes fieri quam praeci- 
fiffimas,videlicet,quis & an fit motus ille exo- 
ticus tertio ante & poft conjun&ionem & 
oppofitionem Solis & Luna; ; utrum illo tan- 
tum die duret, an fequentibus quoque die- 
bus a didfts Lunse locis remotioribus, deinde 
quo tempore inbpiat nocl:u verfus Occiden- 
tem mare currere ; quo tempore interdiu in 
Orientemjan iftiufmodi contrarii fluxus prae- 
cise fub duodeno horarum numero compre- 
hendantur ; Deinde quomod6 hie fluxus fe- 
meftri 



i 4 4 



LIBER TERTIUS 



/Eftus ma- 
ris quo ad 
fluxum 8c 
refluxum, 
in alro O- 
ceano ob- 
fervare 
difficile eft. 



meftri fpatio in Occidentem.asftivo tempore 
duret, quomodb in Orientem tempore, hy- 
bernoj Utrum hoc de iingulis femeftris fpacii 
diebus intelligendum fit , utrum tantum in 
diebus extra Novilunium & Plenilunium 
conftitutis ; Iterum an id quovis Lunse in 
Zodiaco fitu contingat ; Tandem rede de- 
fcribendus foret littorum Infularumque fi- 
tus, profiinditas maris exploranda, 8c umiles 
circumftantise , fine quarum combination^ 
ut ad intentum propofitumque nobis fcopum 
pertingamus, fieri non poteft ; Dici enim vix 
poteft , quantum in diverfis maris fluxibus 
oculi nos iubinde fallant, non dicam imperi- 
tos , fed rei nauticse a juventute afluefados ; 
dum putant , mare in hanc vel illam partem 



cuirere , cum tamen nihil aliud quam maris 
qusedam fluduatio , qua iiludimur , exiftat i 
unde quemadmodum fuperius quo que dixi- 
mus , nil difficilius fit , quam in aito mari flu- 
xum & refluxum maris obfervare j In locis 
quoque Infularum multitudine intricatis ; in 
iumma maris nunc in hanc , nunc in illam In- 
fulam impadi, multiplici reverberatione , & 
perpetua undarum circulatione , maris con- 
ftantem in Orientem aut Occidentem mo- 
tum obfervare , quam difficillimum judico. 
Sed ad alios cafus exadioribus obfervationi- 
bus, & nullinon, quihujufmodiorasacco- 
lunt, quotidiana experientia notosprogre- 
diamur. 



Caput VIII. 
> 

Disq^uisitio VII. 

Qur^S/E^re Jujlrale , vulgd del Zur 3 juxta Tanamam tam infolitos 

& incredibilesfluxus & refluxmfaciat. Contra in Man 'Boreali , Vulo-o del Nord, 

juxta portum Nombre di Dios ? cceterifque Continents America 

littoribus P Yixfenfibilem xftum caufet. 



Exotici 
fluxus 8c 
refluxus 
maris del 
2.ur ad Pa 
lijmam. 



TRadat hanc quaeftionem Francifcus 
Gonzales d'Oviedo in fuaTJmverfali Ht- 
JiorU America 1.2. a o. Aitque, omni- 
bus Philofbphis & Literatis fe prodigiofos 
hujufmodi maris efFedus propofuifle , at nul- 
lum fuifle , qui in caufse affignatione aliquam 
dederit fatisfadionem , ac proinde propriam 
confeffos ignorantiam , quseftionem hanc 
tanquam infolubilcm rcliquiflc , nee fieri 
pofieputat, caufamhujus rei dari pofle , nifi 
a viro Divinitus illuftrato. Nos verb non 
tantum ingenium requiri folo lumine natura- 
li,tam minficos efFedus fi non intime,faltem 
aliquo ufque penetrari pofTe cenfemus; & ne 
tam infignem cxercendi ingenii occafionem 
neglexiile videremur j omnibus primb efFe- 
duum utriufque maris circumftantiis rite 
examinatis , Terreni quoque fitus utriufque 
maris difpofitione & proprietatibus explo- 
ratis , tandem in veram tam exoticorum mo- 
tuum caufam Deo dante devenimus , quam 
turn primb exponam, ubi prius efFedus, quos 
in afnuxu , defluxuque didum mare patitur, 
•defcripfero. Res ita ihfc habet. 

Cum mare Auftrale a Boreali , five Occi- 
dental ab Orientali, fi lineam redam atten- 
des , non nifi 1 2 leucis diftet , Ifthmo videli- 
cet, inter Panamam & Nombre di Dios inter- 
jedo, utrumque mare terminante ; Mirantur 
omnes & caperenonpoffevidentur, cur in 
tam exiguo terrense intercapedinis fpacio, 
tanta tamen motuum mantimorum differen- 
tia comperiatur. Nam in littoribus ad Pana- 
mam tam exceffivo receffu deficere videtur, 
ut in littore ftantibus omninb oculis tangi 
nonpoffit, atque omninb difparuiffe videa- 



tur ; In afHuxu verb incrementoque, tanto in 
littora impetu fertur , ut omnes obvias infii- 
las Sinus S.Michaelis fludibus , fuis contegat 
primb, deinde domus iplas in littore una cum 
arboribus obvias obruat. In oppofito verb 
mari Orientali feu Boreali , vulgb del Nord, 
eodem prorfus tempore vix fenfibilis maris 
motus comperiatur. Hujus itaque efFedus 
exotici rationem ut aflignemus, 

Suppono primb. Currentes maris in mari 
Athlantico verfus littora American, & potifli- 
mum inter fauces Novi regni, & Infulas Cu- 
bam & Hifpanolam,uti alibi oftendimus,effe 
potentiffimos , & tanta aquarum mole fefe 
infinuare intra dida gurguftia , ut naves ibi- 
dem non fecus ac rapidimmo flumine , aut ex 
montis alicujus declivitate non tam vehi, 
quam ruere videantur ; adeoque ex Mexico 
aut Peru in Europam foluturis impoflibile fit, 
hunc maris impetum luperare , fed variis cir- 
cuitibus verflis littora Virginias & Florida^ 
curfus tenendus eft, ut fie circulatione,quam 
ibi mare circa didas Infulas efficit , tandem 
concupitum Europas portum confequantur. 

Suppono fecundb. Ex obfervatione Nan- 
tarum , in dido Freto , mare inexplorabilis 
profunditatis effe ; apertum fignum , maris 
Fundum in abyflb aliqua ibi latente termi- 
nare. 

Suppono Tertib. Ex meo Itinerario Ter- 
refiri Exflatico Seel. 2. de Itinerario Submari- 
no, ibidem ingentem fubterraneum meatum 
efTe,quo Mare Boreale cum Auftrali commu- 
nicet , uti communis Indigenarum opinio 
fert , & occulta negotiationis commercia in 
utroque mari fat patefaciunt. Hujus autem 

meatus 



Cur ma 
Athlant 
cumlftj 
mum I 
meriae 
non nil 
exiguui 
vix feni 
bilem a' 
ftum fa- 
ciat. 






ris quo ac 
fluxum 6 
reflux um 
in alto O 
ceano ob 
fervare 
difficile e: 






iixotici 
fluxus 8c 
refluxus 
maris de 
Zur ad P 
jpamam. 



»ens flu- 
i s & re- 
: xus ma 
i ad Pa- 
mam. 



] UgltUS 

mis cum 
i:more 
:rra;. 



3bjc&io. 



H Y D R O G R 

meatus Ifthmum veluti pontem quendam j 
efTe i infra quern Maris Borealis Currens 
fummo impetu tranfrncet . His itaque fup- 

pofitis 

Dico . Dum Luna radns iuis mare tent 
Atlanticum, dico mare hujusvirtute conci- 
tatum , fummo , ut dixi impetu , intra dictas 
fauces mere, & quoniam ibidem exitum non 
reperit , fefe intra di&um lfthmi meandrum, 
magna undarum conglobatione infinuare; 
Cuin ver6 nifi in Man Auftrali ad Panamam 
exitum non reperiat , ibidem fcfe intra mare, 
eodem tempore decrefcens exonerare; unde 
mare a littoribus repulfum , eo prasfertim 
tempore , quando Luna a Meridiano fuo de- 
clinat , & tumor maris in Oceano Auftrali 
deficit,uti dixi; & hinc provenit derluxus ille 
maris , quern capere non potuit fupranomi- 
natus Gonz,alus d'Onjiedo. Quando vero Luna 
ad oppofitum quadrancis pervenit, turn ecce 
mare Auftrale intumefcens uridas fuas verfus 
Occidua Americas littora devolvit , occur- 
rentibufque fibi invicemprioribus undis,tum 
ex meatu Ifthmico , turn ex Freto Magella- 
nico longe lateque diffufis , ingens flu&uum 
tumultus exoritur, atque ade6 priores flu6tus 
immenfi maris fubfequentibus undis fubju- 
gati , qua data porta ruunt turn ad littora, 
turn intra meatum Ifthmicum repulfi,eas quas 
diximus in Sinus Panamici littoribus ingentes 
inundationum procellas excitant; tanta enim 
fcribitur efTe tunc temporis mans violentia, 
ut obvias Infulas proinde inhab stabiles , ne- 
que omnino planas, fed clivis faxofis & arbo- 
ribus confitas , una omnes obte&as mari ad- 
asquet, littora & ipfam Urbem Panamam 
aquis repleat, cum horrendo quodam fubter- 
raneo mugitu , nee non terras motu ( quern 
ego fieri puto , *ex magna ilia violentia , qua 
aquas fefe intra didtum meatum conftipatas 
infinuant. ) Nam ex oppofito Maris Borealis 
littore,ad portum Kombre di Dios eodem tem- 
pore , cuni eodem formidabili fbno mare mi- 
rum in modum asftuans , impetum fuum diri- 
git verfus SinumMexicanum & fubfequentia 
Uttora Americas Borealis ; quemadmodum 
"Noftri Patres, qui hue Romam procuratores 
advenerunt , faspius narrarunt , & fcite fane 
defcribit in fiia hiftoria , didhis GonTalus dO- 
njiedofol. 87. Cujus quidem rei ratio alia efle 
non poteft , nifi maris Auftralis ex meatu illo 
vehemens regurgitatio. Cur vero in hoc Mari 
Boreali , nullus ex tanta aquarum concitatio- 
ne asftus , nifi vel admodum exiguus notetur; 
Caufam hujus rei eandem efTe dico cum ea, 
qua aqua mbiens meatum una fecum aquas 
decrefcentes maris a littoribus Panamas ab- 
ducit ; fie aqua per meatum recurrens , cur- 
fum fiium in Sinum Mexicanum dejiciens, 
aquas littoribus fecum quoque abducit,itaut 
in iis non nifi exiguum impulfum caufare 
poffit. 

Sed dices, hanc quidem rationem fubfifte- 
re poflein mari decrefcenti , at cur mari cre- 



A P H I C U S. 145 

fcente Boreali, nullus fere in dictis littoribus 
affluxus notetur , explicari debere. Refpon- 
deo. Affluxum in di&is locis non fieri , pri- 
1116, quia obviis innumeris Infulis impetus 
maris infringitur ; Secundb , quia aqua in 
meatu feu abyfTo ibi latente* ablorpta ad as- 
ftum maris conftituendum fuperficialem a- 
quam maris infirmam & impotentem reddit, 
ut proinde littoribus infultare non poffit.Ac- 
cedit , quod cum ibi aqua in circulum agite- 
tur , fiat , ut ea in littora non recla impella- 
tur , fed ea folummodo radendo defluat , ut 
fupraampte demonftratum eft. Habeshic 
prodigioforum efFectuum in dictis maribus 
caufam paucis expoiitam. 

CONSECTARIUM I. 

Hinc patet, cur in Mexicano Regno, duas Curpak- 
paludes ingentes , quarum prior f alfa , fex ca e ^^" 
horis crefcit , & totidem decrefcit ; altera xum & re- 
cum aquadulci fcateat , eafdem tamen «*2uSS P * : 
ftus viciffitudines fubeat : Quia maris mo- 
tus generalis a Luna concitatus cum Ocea- 
num iEthiopicum partim verfus fauces lfth- 
mi Panamici fumma violentia prascipitet, 
partim in finum Mexicanum exoneret, fit 
ut ibi exitum non reperiens , asftum per fiib- 
terraneum meatum dictis paludibus com- 
municet , quod iis , qui occulta naturas com- 
mercia neiciunt , mirum hucufque 5c para- 




doxum vifum fuit. Finge tibi Sinum Mexi- 
canum A, in quo iEthiopicus Oceanus as- 
T ftuans 



146 



LIBER TERTIUS 



ftuans cum exitum non reperiat , per B E 
fubterraneum meatum fe exonerat in palu- 
dem C falfam , & haec per fubterraneum 
meatum F, fe exonerat in paludem aliam 
G dulci aqua fcatentem , fupra quam ipfa 
Urbs Mexicana fundata eft. Mirantur quo- 
que plerique , cur hie ultimus lacus iumi- 
meris receptis fluviis nunquam tamen exu- 
beret ; qui fi fubterraneas negotjatioms con- 
ftitutionem noffent , neutiquam dere tam 
manifefta dubitarent ; Non enim exuberat, 
quia lacus aqua exoneratur ex D, per mea- 
tum F, in C, & hinc per meatum E B in mare, 
dum decrefcit , devolviturj Intumefcente 
verb mari,moxeo unde eifluxerat,reditura. 



C o n s e c *r 



A R I V M II. 



Hinc patet quoque , cur in mari Hudfon, 
aqua ad 1 j- pedes excrefcat, in altero tamen 
vicino Sinu ejufdem maris , non nifi ad duos 
pedes ; quia videlicet mare ex Oriente in 
Occidentem ruens , re&a didtum mare in- 
greditur , unde ad oppofitum littus appulfum 
in 1 j- pedes elevari , nil mirum eft. In altero 
vero Sinu,aqua vel non attingit dicta littora, 
vel fi tangat per fubterraneum meatum , vel 
in alios circumfitos lacus , vel in maria vicina 
abducitur. 



Mar(i, U ( 
ion. 



Caput IX. 
D 1 s o_u 1 s 1 t 1 o VIII. 



Abyflus in 
Sinn quem 
Teruinan- 
do del Poo 
vocant:. 



E 



St locus juxta littus Guineae 1 ab ae- 
quinoctiali littore diftans,in Sinu,quem 
Ferd'mando Poo vocant , in angulo, 
quo Guinea longo littorum tra&u ex Occi- 
dentein Orientem porrec-ta tandem in Au- 
ftrum flectitur ; hie motus maris prorfus mo- 
tui generali ex Ortu in Occafum perpetuo 
contrarius eft ; eft autem ita vehemens , ut 
quotquot in hunc locum naves appulferint, 
abdita quadam vi rapiantur , ita ut nulla fe 
vi, nifi Ecnephiis validiffimifque ventis chro- 
nicisadjuti, retroagere poffint; locus infa- 
misnavigiis, horrendis, vorticibus refertus. 
Mirum autem eft , nullum hucufque hujus 
rei caufam dedilTe , cum tot Cofmographi 
jam in ejus contemplatione loci cerebrum 
Subtem- fatigarint. Nos hujus rei caufam dicimus efTe 

neus nnea- /- 1 J „ .- 

tusinAhi- iubterraneum meatum, quo mare fefe exo- 
cx kcum neret in Lacum Africa mediterranean, quem j 
aliqui Tigrai, alu Nigrum dicunt . Rationes ! 
afligno . Ait enim Pigafetta in Africa fuo 
Itinerario , hunc lacum efle natura fua fal- 
fum, cui Niger per eum defluens, non mifce- | 
tur ; faepenumer6 in eo fragmenta navium j 
reperiri,& alia multa, quae aperte monftrant, ! 
eum nefcio quid cum Oceano vicino com- 
mercii habere. Hinc infero , eum cum nullo 
alio loco Oceani, quam cum loco, quem jam i 
defcripfimus , communicare poffe j ubi aqua I 
vehementiffimo fluxu , nee non cum infigni I 



dedu&us. 



j navium hominumque clade , raptis pott fe in 
I illo angulo Oceani flu&ibus coacervatis, per 
: ilium meatum fubterraneum fcie exonerat; 
Et ratio aperta datur , quia hujufmodi fluxus 
I rapiditas , praeterquam quod perpetua fit, 
non nifi ad 14 milliarium diftantiam duret. 
Quod vero nonnulli putent , hunc fluxum ex 
Oceani ad littora Brafiliae repercuffione in 
Orientem facl:a , oriri , id fubfiftere non pot- 
eft, cum enim hujufmodi marium repercuffio 
ad Lunae afcenfum dirigatur, ilia haud dubie, 
Luna ad oppofitum quadrantem pertingen- 
te, ceffaret ; hie autem fluxus , five mare cre- 
fcat , five decrefcat , femper & in perpetuum 
eodem modo fe habet ; LuculentifTimum 
fane fignum , mare ceu per flumen quoddam 
praeceps continuo fluxu in caeca Terrae vifce- 
raper voraginem hanc fubmarinam, indi- 
cium lacum fe egerere . Antequam hie lacus Locus 
cognitus eflet , refert Nautka Htjloria , pie- naufra 2 
rafque naves ibi fuifTe vel abforptas , velad ,nfamis 
littora vehementi motu pulfas , non nifi tabu- 
las triftis & funefti naufragii reliquias depo- 
fuiffe ; fi qui tamen artis nauticse peritia hanc 
Scyllam evitarunt , hosmultis menfibusvio- 
lenterdetentos,omnibufquead vitam fuften- 
tandam neceflfariis confumptis , dum aeftum 
fuperare nequierunt, fame fitique tandem 
mifereperiifle. 



Defcriptio 
Vorticis. 



Caput X. 
D 1 s o^u 1 s 1 t 1 o IX. 

Z> (furgite mirabili 3\(j>rvegia 9 omnium totius Orbis Terr arum 

celeberrimo & maximo. 



VOrtex & Euripus in adjacente Nor- 
vegiae Oceano Septentrionali , fum- 
mo omnium Nautarum horrore fpe- 
ctabilis eft j tredecim milliaria in ciremtu ha- 



bere fcribitur ; ab Incolis dieitur Meelflrom. 
Medium Vorticis petra occupat, quam Mufi 
ke vocant indigenae ; fub hac vorago ingens 
eft, quae fex horis abforbet omnia , quae intra 

crateris 



t ufac in- 

rilltlO. 



1 rribiles 
iiitusad 
1 oraBod- 
is. 



Fi xplora- 
bs La- 
c |im pro- 
f iditas. 



harybdis 
u Vortex 
orvegise 



HYDROGRA 

crateris circumfcrentiam illata fuerint ; na- 
ves onerarias, minimas, maximas, aquam, ba- 
laenas aliafque res , totidemque horis omnia 
ilia erutfat evomitque magna violentia , ftre- 
pitu , & invifa maris vertiginofi agitatione. 
Ita teftatur Olaus Magnus ; ita Indigent hu- 
jus littoris i itaNavigatores Danorum, Bata- 
vorumque referunt . Effeclius vidimus o- 
mnium Septentnonalium populorum tefti- 
monio approbates ; Reftat,ut & caufam tarn 
prodigioforum efteclnum aflignemus ; prae- 
fertim cum nemo hucufque fuerit,qui eorum 
genuinam rationem dederit. 
' Notandum itaque primb : teftimonio Olai 
Magni,€[ui totam ScandinaviaeRegionem ca- 
vernofam & innumeris hucufque incomper- 
tae longitudinis meatibus refertam effe re- 
fert, & confirmatexhorribilitum litterum 
maris Bodnici & Finnici , turn lacuum , quos 
Venner & Vetter vocant ; turn denique ex 
montium formidabili fonitu , qui quidem fo- 
nitus, nifi ex aquarum fubterranearum , quae 
ex maribus vicinis Sinibufque alib derivan- 
tur,longe latequeexporre&is ductibus,aqua- 
rumque in praeruptis tortuofifqueTerras mea- 
tibus five catadupis , fine varia reverberatio- 
ne flu&uum effici non poteft; quern inmultis 
locis tantum efle fcribit citatus Olaus Ma- 
gnus, ut homines propius accedentes , furdos 
& veluti attonitos , ftupefa&ofque, fubinde 
etiam exanimes reddat , nifi tempeftive feie 
afuneftis charontis antris removennt. 

Notandum Secundo. Non tantum Lacus 
Norvegiae , fed & Sueciae , quos Venner & 
Vetter vocant, inexplorabilis profunditatis 
effe, idem Olaus fcribit, ita ut tunes, quae vel 
integram navim onerent , ad fundum pene- 
trandum non fufficiant; Et idem experti funt 
Hollandi in di&is Norvegiae littoribus , qui 
bolide 1 30 orgiarum , fundum reperirenon 
potuerunt , quemadmodum in Navigatione 
ad Ardton referunt s quae quident inauditae 
profunditates aliud non arguunt, nifi fubter- 
raneas immenfae amplitudinis abyffos. 

Notandum tertio.Ex tanta fubterraneorum 
meatuum abundantia facile inferre poffu- 
raus,mutuam circumvicinorum marium cum 
Oceano Norvegiam allambente abditamque 
correipondentiam ; & id variis exemplis 
oftencfit Olaus , ubi citatos vaftiflimos juxta 
ac profundiflimos lacus Vetter & Venner de- 
fcribit , quos & ex mari Bothnico derivari, 
aperte afferit : Bothnicum autem Sinum oc- 
cultam correfpondentiam habere cum Mari 
Albo, qui Tartarici Oceani finus eft,& Mare 
Album cum Sinu Finnico per lacum , quem 
Album vocant ; hie una cum Bothnico , cum 
Oceano Norvegiae. 

Quibus quidem praemiflis jam ad genui- 
nam Charybdis Norvegici fex horis affluen- 
tis & totidem defluentis caufam aflignandam 
nos procingamus. 

Cum itaque di&a Charybdis feu vortex, 
experientia irrefragabili fex horis aquam vi- 



P H I C U S. 



H7 



cinam una cum rebus ingeftis tarn potcnter 
abforbeat ; totidemque horis paulatim evo- 
mat, certum eft hunc affluxum refluxumque, 
five abforptionem evomitionemque , quae 
1 2 horarum fpacio contingit , aliam caufam 
non habere,quam generalem Oceani motum 
Lunari virtute coucitatum. Quomodb ver6 
haec omnia contingere poflint , hoc loco fi 
non per apodi&icas , faltem per plurimum 
probabiles rationes oftendere tentabimus. 

Oftendimus in Difquifitione IV. Mare 
Deucalidonium per Septentrionalem plagam 
circulatum , per Fretum Weigatz fete in O- 
ceanum Tartaricum exonerare aeftiis affiu- 
xU , & per idem defluxu maris dereli&um 
Oceanum repetere fex horarum fpatio , ubi 
quoque oftendimus , cur in Norvegico litto- 
re aqua defluxus , vix fenfibilis aeftus veftigia 
in diesis Plagis relinquat. 

Dico itaque , Aftiuxum five abforptionem 
in di&a Charybdi hoc pa&o contingere: 
Quandb mareDeucalidonium motu generali 
& virtute Lunari concitatum , Currentes 
fuos dirigit verfus Fretum Weigatz , fit ut in 
tantis Freti anguftiis mirum in modum coa- 
cervati fluclus, & glacialis maris impedimen- 
tis , illud fimul penetrare non poflint ; unde 
Maris magna portio impedita curfum fuum 
refledit verfus littora Finmarchiae & Nor- 
vegiae, ubi inter innumeros fcopulos tumoris 
flu&uumque incremento faeviens , inter tot 
Cavernarum , Infularumque flexus reflexu£ 
que tandem in Voraginis craterem incidat ; 
ubi occultae naturae ingluviem non amplius 
ferens , ibidem cum omnibus iis rebus tunc 
temporis in earn vel cafu , vel rapiditate Ma- 
ris ex Nautarum inconfulta praecipitantia 
illatis , abforbetur , durante tanto tempore 
voracitate , quanto tempore affluxus five tu- 
mor circulati Oceani durat. Habemus cau- 
fam abforptionis fex horis peractae j reftat 
explicandum , quomodo fex horarum fpacio 
revomat , quae prius abforpta fuerant , quod 
merit6 humani ingenii capacitatem excede- 
re multis naturae arcanorum inconfultis vi- 
fum fuit. 

In Notabili Tertio paulb ante propofito, 
oftenfum fuit , Mare Tartaricum fummo im- 
petu , tumore maris Lunae in oppofito qua- 
drante exiftentis virtute concitatum , Cur- 
rentes fiios partim per Fretum Weigatz, par- 
tim per Sinum Tartaricum , fex horarum de- 
fluxu repetere , cum ver6 flu&uum glacie- 
rumque fumma conftipatio in oftio Freti 
Orientalis obvia Oceanum Tartaricum im- 
pediat , hinc curfu aii6 deflexo , in Mare Al- 
bum , quod Pet&orche vocant , feic infinua- 
re cogitur ; Hoc verb mare , quia cum Sinu 
Bothnico & Finnico occultam correfpon- 
dentiam habet , lii verb Sinus cum Norve- 
giae Voragine, per ea, quae in primo Notabili 
oftendimus , per occultos fubterraneos mea- 
tus pariter communicant, patet internum ; 
Siquidem Olaus lib. 2. Sept, Hisior, cap. 6. ex- 
T 2 prefse 



6 horis 

fluit&re« 

fluit. 



Vortex 
omnia ab« 
fbrbct. 



Quomode 
idem vor- 
tex omnia 
abforpta 
revomat. 



148 



LIBER TERTIUS 



Vortex si- prefse dicit, Bothnicum Sinum innumeris fco- 
misBodm- p U [j s m tricatum , montibufque altiffimis per- 
petua nive canis circundatum , intra quorum 
radices per immenfas voragines mare cum 
horribili & intolerabili fono nunc abforbe- 
tur , nunc revomitur ; qua; omnia paulo ante, 
6c in pra;cedenti Libro fufius expolita funt. 
His itaque politis. Dico, iis lex horis,queis 
mare Norwegicum crefcit ad fummum in- 
crementum , Oceanum Tartaricum , poll 4 
circiter horas juxta computum Situs Luna; 
paulatim intumefcentem, ex una parte aqua- 
rum molem ingerere intra mare album j hoc 
per fubterraneos meatus intra Bothnicum 
Sinum ; ex altera vero parte Germanicus O- 
ceanus per Cherfonefum Cymbricam ma- 
gnis littorum ambagibus, ftridiiffimofque an- 
giportus per Mare Balthicum in utrumque 
Sinum Bothnicum & Finnicum infinuatus 
Tartaricis undis obvius ingentes commotio- 
nes excitat ; unde mare intra Bothnici Sinus 
anguftias (Iridium per occultas voragines 
meatufque mart Norwegico, per earn, quam 
defcripiimus Charybdin reltituitur;fiquidem 
plus temporis Tartaricus & Germanicus O- 
ceanus intumefcentia; fuse per tot tortuofos 
regionum tradtus , continuanda; infumit, 
quam Norvegici maris intumefcentia : Nam 
cum aqua ad Charybdin noftram intumefcit, 1 
aqua in didtis Sinibus decrefcere , & contra i 
hifce decrefcentibus , Charybdis haufta re- 
gurgitare videtur. ' 



Verum ne fola conjectura hxs dixifle vi- 
dear , addusSam mese aflertionis Authorem 
Levinum Algotium Antverpiae imprelTum 3 qui 
in fua Septentrionalium Regionum hifioria , ubi 
de natura & prodigiolis rebus didtarum Re- 
gionum agit,exprelfam mentionem facit Vo- 
raginis Norvegici,& altcrius in Sinu Bothni- 
co ; & dicit , a Nautis notatum fuilfe , quod 
quando Norvegica aquas abforbet , Bothni- 
cam poll aliquot horarum Ipacium , illas im- 
pulfu fuo reddere,& contra. Verba ejus funt: 
Obfervatum autem eft a per it is harum partium 
ultrb citroque commeantibus viris^quodp oft quam 
Norvegicus vortex aquas ab/orpferit, alteram in 
Bodnico mart vorticem denub eas per fubterra- 
neum Sinum Norvegicum ad evomendas , quas 
abforpferat aquas,cogere. Hucufque citatus Au- 
thonquse fane ita inltituto noftro congruunt, 
ut omnem pene difficultatem in caufa voragi- 
nis allignanda, fuperalTe videatur. 

Sed objicietforfan nonnemo.Oceani cum 
Botnico linu occulta commercia non quidem 
efle difficilia conceptu , fed quomodoilla, 
qua; abforpferat vortexNorvegicus,non alio 
deducat , fed intra fex horas revomat , hoc 
enim ver6 inconceptibile effe. 

Refpondeo , totam hanc prodigiofam a- 
dlionenvrerundendam elfe in naturalem con- 
llitutionem fubterranei vorticis. Sedoften- 
damus rem fchemate fequenti ; in quo C fit 
Vortex ; Rupes B , orifieium Vorticis A fie 
CanalisVoraginis intra interiora Terra; vifce- 



Levinus i 
Algotiiuj 
in deicrr 
ptioneR 
gionum 
Septen- 
triona- ' 
lium. 



Quomodi! 
Vortex 
Norvcgi:] 
omnia p( I 
6 horjsrj 
yomat. 




ra perpendiculariter dedudlus D, infra quod 
vallum hydrophylacium E, Meatus fubter- 
raneus F H I. Vortex vero Botnici Sinus fit 
K,mons intra quem conditur G. Dico itaque 
Man Norvegico intumefcente , aquas rni-j 
rum in modum paulatim coacervatas,fumrno J 



impetu in Vortice C , per orifieium A fefe 
exonerare in puteum ilium prasgrandem D, 
& ex hoc in receptaculum fubterraneum E. 
Mare vero fex horarum fpacio continuo ma- 
jores & majores undas inillud ingerere ; un- 
de aqua? in receptaculo E , fupra modum 



augmen- 



HYDROGRAPHICUS. 



149 



augmentatse, cum exitum non reperiant, im- 
perii fummo per fubterraneum meatura 
3? H I, fefe exonerare in K, vortice Botnico, 
jam in infimo fuo incremento conftituto j 
crefcente verb denud mari Botnico , aquae 
tumore maris concitatae , denu6 intra orifi- 
cium K Vorticis fumma violentia , quod To- 
nus ille terribilis , quern ibi percipi omnes fu- 
pra citati Hiftorici teftantur , per meatum 
I H F repulfb, per orifkium F , receptaculo 
E reftituentur. Quoniam ver6 in Botnico 
Sinu mare Temper magis magifque intume- 
fcit, hinc aqua? receptaculi E, a fupervenien- 
tibus rlu&ibus meatus I H F, prefTas , aquam 
una cum rebus abfbrptis, & intra receptacu- 
liim E retentis , paulatim elevabunt , atque 



Mari Norvegico jam decrefcente, res , quas 
abfbrpferat, revomet ; atque hoc alternis vi- 
cibus contingere experientia conftat. 

Vides igitur res abforptas intra concava 
receptaculi E, cum per F H I meatum , live 
ob fyphonem, quem Heron Diabetenvocat, 
ibidem rupibus a natura infertum , five ob ri- 
marum orificiorumque anguftias,perinde eft, 
erfluere non poffint , ibidem retineri , ufque 
dum refluentibus aquis per meatum I H F, 
paulatim elevantur & tandem regurgitentur. 
Habes itaque Charybdis Norvegici effe- 
cl:uum caufam tandem dete&am. Quorum 
vorticum litus ut luculentius pateant Lectori 
curiofo , hie Mappam adjungendam duxi- 



mus. 



iim 



m 




CONSECTARIUM I. 

Hinc patet , Euripum Chalcidicum in Eu- 



nes 1 fepties enim diu no&uque fluere & re- 
fluere Plmius tradit ; quamvis alii pofteriores 
Geographi eum fex horis fluere , Sc totidem 



bcea , fabulofa Jriftotelis morte celebrem, I refluere teftentur, generalem asftus marini 
non alias habere fui fluxus & refluxus ratio- j motum fecutus ; poteft tamen Plinius hoc 

! T 3 pa&o. 



1$ 



LIBER TERTIUS 



padto explicari , quafi dicat , fepties de die 
Euripum fluere & reflnere , & fepties de no- 
6te ; quae differentia adfcnbi poteft variae 
maris in tanta Infnlarum circumjacentium 
congeriei , fluentis refluentifque pencyclofi, 
fubterraneorumque meatuum nunc celeriori 
nunc tardiori affluxui defluxuique. 



ONSECTARIUM 



II. 



Hinc quoque patet, cnrnonnulli Vortices 
aquam femper abforbeant, nunquam evo- 
rnant, uti fupra de Euripo Africano oftenfum 
fuit. Hujus generis quoque Vortex Danubii 
eft, qui quas aquas abforbet, illas per fubter- 
raneum meatura intra lacum Hungarian pro- 
pe CanifTam , uti fertur, deponit. Sunt prae- 
terea Vortices quas abforbent & revomunt, 
ut ille , quem paulo ante explicavimus , & 
Charybdis in Freto Siculo , cujus naturam Sc 
proprietatem Libro Tertio fuse defcripfi- 
mus. Suntdenique, qui nunquam abforbent, 
fed femper inftar columnae turn in maris, 
turn in lacuum praefertim fulfureorum fu- 
perficie violenter eruc-tantur ; quorum ubi- 

ue locorum infinitus fere numerus eft , uti 

uo loco dicetur. 

D I S Q^U I S I T I O X. 



9 

Jt 



De Natura Maris Mediterranei ejufque Curren- 

tibus , Fluxtc & Refluxu , alii/que memora- 

bilibus,qu<e in eo obfervantur,rebus. 

"1^4" Are Mediterraneum inter Europae , A- 
-*-*-*■ fricae', Afiaeque littora, veluti in portu 
quodam conclufiim,multa habet Naturae mi- 
racula , uti hucufque incognita , ita confide- 
ratione digniilima . Mirum non Ariftoteli 
duntaxat , fed Sc aliis Naturalis Philofophiae 
Rimatoribus , vifum fuit j quomod6 videli- 
cet Mare undique & undique conclufum , & 
non nili per ftrictifTimum Gaditani diftrictus 
Fretum Oceano pervium, poftquam ingenti- 
bus fluviis Baeti , Ibero, Rhodano, Varo, Ti- 
beri, Pado, Nilo, in id fefe exonerantibus, ut 
innumeros alios minores lileam, id non exun- 
„, . det? Accedit hifce perpetuus & conftans Ma- 
fluvios re- ns Euxini , per Propontidem in Archipela- 
cipit Mare gum, & hinc in Mare Mediterraneum influ- 
xus ; Cum omnium expenentia conitet , di- 
ctum mare potentiflimis & celeberrimis to- 
tius Europae amnibus Danubio , Borifthene, 
Tanai follicitatum , impulfumque per angi- 
portus Bizantinos perpetuo fefe fine ulla re- 
ditus fpe devolvi . Paradoxum ergo videri 
poflet , mare mari au&um , cum fine exone- 
ration apparente tanti aquarum oneris in- 
capax, id nullibi tamen inlittoribus exube- 
rare; accedente praefertim Oceani Adilan- 
tici intumefcentis tempore , quo & illud ma- 
non exun- gno aquarum aucluditat, dura, fummo in id 
def> fe impetu exonerat ; hoc enim vero eft, quod 

nemocapere potuit; Videmus enira fluvios 



Mediterra- 
neum 



Cur tot 

fluminibus 

exceptis 



aut paludes turn nivibus liquefac~tis,tum aquis 
pluvialibus audtas ftatim ob minium incre- 
mentum, inundationes , magno agrorum de- 
trimento caufare. Quomodo ergo mare ma- 
ribus integris una cum vaftiffimis fluminibus 
intra iinum fuura exceptis, non exundet, di£ 
cutiendum eft ; latet enim procul dubio oc- 
cultum quid , & fcrutinio digniffimum argu- 
mentum. 

Diximus turn in praccedenti Libro , turn in 
Itinerario Submarino , Lacus omnes ita efle a 
natura conftitutos , ut receptis fluminibus au- 
£ti , dum per oftia aperta fefe exonerare non 
poffint , id praeftent per abditos quofdam & 
lubterraneos meatus , quemadmodum fupra 
Lib. 3. de Mari Cafpio j quod etfi innumeros 
recipiat fluvios,nullum tamen emittere videa- 
tur j neque multitudine amnium in id fe de- 
ponentium augeri videatur, luculentiffimum 
argumentum efTe , per occultos quofdam 
meatus in alia fe vicina maria fub ea propor- 
tione , fub qua aquarum multitudinem reci- 
pit , exonerare ; quod & ipfi Arifloteli vifum 
Fuit l.\. met. & nos apodi&ice id in citata Iti- 
neris Extatici fubmarina navigatione often- 
dimus : Ubi & ex communicatione marium 
expofuimus , mare Cafpium cum Sinu Perfi- 
co, & cum Mari Euxino per occultas femitas 
ultrb citroque negotiari . Quae cum ita fint, 
idem dico de Man Mediterraneo , ob corre- 
fponfum , quem per fubterraneum meatum 
cum mari rubro obtinet . Quae cum turn in 
praecedenti Libro , turn in citato Itinerario 
variis addu&is exemplis fuse expofuerimus, 
hie ea non repetenda duxi . Sea ad inftitu- 
tum. 

Cur itaque Mare Mediterraneum tarn va- 
rios motus , Oceano prorfus contrarios ex- 
periatur : nunc enim ex Meridie in Boream & 
contra ; nunc ex Ortu in O'ccafum, & rurfus 
ex Occafu in Ortum reciproco motu volvi- 
tur , fubinde contrariis & anomalis prorfus; 
faepe ex motu recto in circulos & gyros ab- 
eat , nonnunquam e fpiris evolutum in alias 
& alias partes Currentium aeftus dirigat;qui- 
bufdam in locis non fecus ac Oceanus ftatis 
horis crefcit decrefcitque ; in aliis nonnullis 
littoribus ne veftigium quideni aeftus repe- 
rias. Qui e Siciha Archipelagum petunt, aeftu 
quodam occulto abrepti verfus Adriaticum 
Sinum violenter detorquentur. Econtra qui 
Drepano folventes verfus Promontoriura, 
vulg6 Bon Andrea fub Rhombo Euromotio, 
quem Scirocco vulg5 vocant,navigant,contra- 
rio aeftu abrepti , verfus Tripolim Bifertinam 
ad latus fe derivare fentiunt. Qui e Cypro A- 
lexandriam petunt, etfi lineam Rhombi dire- 
(Stricem omni ftudio tenere conentur , aeftus 
tamen vi abrepti Damiatam doleucis infra 
Alexandnam deferuntur ; Ex Alexandria 
contra verfus Cyprum abituri,aeftu detorti in 
Pamphiliae littora adiguntur ; Qui per Archi- 
pelagum Conftantinopolim petunt , fentiunt 
raanifeftam & fenfibilem maris refiftentiam: 

Contra 



Per fub 
raneos 
meatus 
fe exQQ 
rat. 



MareC 

fpium 

cum S ,| 

Perlkcj 

Pontol 1 

xino c< 

munic. 



Comm- 
nicatcu 
Mariru 

bru. 



Varion 
Currer 
tiumej 

plicatic 

I 



I us Ma- 



ur. 



HYDROGR 

Contra Conftantinopoli in Archipelagum 
folventes , veluti fecundo vento femper de^- 
feruntur , fine ulla maris repugnantia , nifi 
quam contrarii venti conciliant. Vidimus ef- 
fed:us , quaeramusjam tantae inconftantiae 
caufas. 

Nos ad triplicem caufam omnes hujufmo- 
di motus revocamus ; quarum prima &: prin- 
cipalis efficiens Luna eft , cooperante Sole, 
tanquam caufa univerfali , uti in praecedenti- 
bus oftenfum fuit. Altera caufa Formalis,eft 
vis Lunae lpecifica tumefa&iva maris,qua uti 
in mare , ita in omnia humida per nitrofo-fa- 
linamfuamqualitatem agit. Tertia caufa ma- 
terials, funt montium & promontoriorum 
protuberatio , Infularum quoque hinc inde 
difperfarum fitus , finuumque ventis rece- 
ptandis aptorum difpofitio , uti & fundi ma- 
rini five alvei varia & difparata inaequalitas, 
quibus omnibus fluminum in mare diflufio 
accedit. 

Quaeres itaque prim6. Cur Mare Mediter- 
raneum nunc ex Ortu in Occafum . jam ex 
Occafu in Ortum moveatur ? Refpondeo, 
hoc motu maris generali fieri , pro accefsus 
recefllifque in mari reciprocatione. Rem ita 
oftendo j quam utpenitius cognofcas, CWap- 
fam Marts Mediterra.net hie oppofitam dili- 
genter intueberis.Quando ergo Luna Ocea- 
num Indicum radiis fuis ferit , is fubito tu- 
mefactus per fretum Aden in mare Rubrum 
fefe infinuat , ufque ad apicem linguae maris 
Rubri undas coacervat , ubi poll ingentem 
affluxum , quern in littore efficit , una fe per 
fubterraneum meatum A B, in Mare Medi- 
terraneum evolvit. Quocirca mare peregri- 
nis hifce aquarum advenis pulfum , turn pau- 
latim ipfa Lunae exorientis facilitate tumefa- 
clum, ex Ortu confequenter in Occafum in- 
ftimulatum per Fretum Gaditanum Oceano 
Athlantico conceditur,ufque dum Luna Me- 
ridianum fuperante undse decrefcant , quo 
fa&o mox Athlanticus Oceanus novo tumo- 
re fuperbiens , dum fretum Gaditanum fum- 
mo impetu ingreditur, Mare Mediterraneum 
cedere coaclum , curfum fuum ex Occafu in 
Ortum repetit i & ne nimio ad Littora Palae- 
ftinae impulfu omnia obruat , per ilium fub- 
terraneum meatum B C , per quern ingreC 
fum prius fecerat, mari Rubro, & tandem per 
hoc Oceano reftituitur . Lunari itaque aeftu 
decrefcente , mare ex Occafu in Ortum , & 
crefcente aeftu ex Ortu , in Occafum propel- 
litur. Habes itaque caufam propofitae quae- 
ftionis. 

Quaeres fecund6. Cur ex Cypro navigan- 
tes Alexandriam , utplurimum Damiatam 60 
milliaribus Alexandria inferiorem ferantur > 
Subinde fupra Alexandriam difpellantur ; & 
contra , Alexandria folventes fubinde fupra 
Cyprum &Pamphyliam, interdumTripolim 
Syriae deportentur.Refp. Quia quand6 Mare 
Rubrum per fubterraneum meatum eru6ta- 
tur , tunc Currentem maris fieri ex Ortu in 



APHICUS. I5I 

Occafum , & confequenter in hunc Curren- 
tem ex Cypro abeuntes,dum incidunt ad par- 
tes littorum Lybiae feu Cyrenaici fupra Ale- 
xandriam lluxu maris ferri ncceffe eft : Ex 
Alexandria ver6 Cyprum vcrfus abeuntes, 
eodem Currente a redra femita detorti in lit- 
tora feruntur Pamphyliae • Oceano ver6 in- 
trante per Fretum Herculeum , mare ex Oc- 
cafu in Ortum progreditur, St mox per mea- 
tum fubterraneum fefe infinuante mari, Cur- 
rens verfus littora Palaeftinae impellitur , & 
confequenter ex Cypro Alexandriam fol- 
ventes , Currente maris deflexi infra Alexan- 
driam Damiatam live Pelufium appellere 
neceffe eft. Econtra Alexandria in Cyprum 
euntes, hoc fluxu maris a re&a Rhombilinea 
femoti in Tripolim Syriae pelluntur ; unde 
peritiores nautae in alterutra expeditione, 
non fecund am redam Rhombilineam, fed 
uno Rhombo fupra vel infra medium aflum- 
pto , iter fiium aufpicari folent , ut portum 
concupitum adipifcantur . Quae omnia exo- 
neratione Nili , plurimum promoventnr ; a- 
quas enim Nili in mare depofitas juxta dittos 
Currente s reflect , notum eft . Unde & pa- 
tet , cur Currens Maris Mediterranei ex Or- 
tu in Occafum, & contra per immenfam a- 
quarum molem,quam Nilus per feptem oftia 
in di&um mare deponit , non impediatur; 
Quia cum aquae Nili , utpote dulces femper 
aquis falfis leviores fint , hinc maris tantum 
fuperficiem occupant ; Aqua vero per fub- 
terraneum meatum eru&ata totum maris 
meditullmm & penetrat , & fine ullo flumi- 
num impediments commovet. 

Quaeritur Terti6 . Cur Mare Mediterra- 
neum in Galliae & Itahae uti & Africa; qui- 
bufdam littoribus , fluxum & refluxum vix 
fenfibilem efrtciat ; in Adriatico vero Sinu, 
Freto Siculo,& portu Golettae, aliifque non- 
nullis littoribus maximum efficiat? Refpond. 
Hoc fieri triplici de caufi , prim6 quia Mare 
Mediterraneum valde ftrictum eft , & Infulis 
refertum, ac praeterea ex Ortu in Occafum 
redta fecundum longitudinis fuae terminos 
porrigitur , quibus fit , ut Oceanus crefcens 
fauces Gadium violenter irruens curfum 
fuum,recl:a verfus Corficam,Sardiniam & Si- 
ciliam dirigat ; Unde Hifpaniae & Galliae in- 
trocurvata littora , & aqua defluente , incre- 
mentum aeftus participare non pofTunt; Intra 
fauces vero Freti Siculi illapfum , eos aeftus 
volvit, quospaul6poft defcribemus. Reli- 
quus Currens inter Siciliam &: Africam con- 
tmuatus,recT:a fertur ufque in promontorium 
Africae. X. Ubi languefcente paulatim im- 
pulfu mare circulatum per littora Lybiae , uti 
ea non ferit, ita nullum quoque aeftum impri- 
mit, nequein littoribus Palaeftinae, utpote 
cujus fluxus paulifper debilitatus a Nili fu- 
perveniente aquarum difTufione , prorfns ex- 
tinguatur ; Ad littora verb Afiae Minoris im- 
petum Currentis, utpote a violento Archipe- 
lagi fluxu interruptum continuare non pot- 
eft. 



Cur Nilus 
fefe exo- 
neransin 
Mare , x- 
ftum non 
impediat. 



Cur in 

Gallice 5c 
Hifpanise 
litroribus 
nulltis no 
tetur flu- 
xus &re- 
fluxus. In 
Adriatico 
vero valde 
fenfibilis 
fit. 



V- 



LIBER TERTIUS 



In porta 
Tune ratio 

quomodo 
xftus fiat. 



eft. Quod verb in Corfica & Sardinia non- 
nullos aeftus, non in Majorica volvat , ftatim 
ex Currente Maris ex freto Gaditano reda in 
dida littora impulm fatis innotefcit j Quae 
cum impulfum maris fiiftineant , hinc littora 
Italian nullo quoque aeftu turbantur , utpote 
quae ab Infulis didis veluti antemurali quo- 
dam impediantur defendanturque; Sed Mare 
circa Galliae, Liguriae, Italiae littora in circu- 
lum abiens, faucibus freti Siculi illabitur,ibi- 
querepulfum , inque portum Tunetanum, 
quern Goletta vocant , reflexum , ibi non exi- 
guum aeftum efficit. Vides igitur ad littora 
maris aeftum vix fenfibilem efle , ob maris & 
variam Infularum procurrentiumque terra- 
rum difpofitionem ; hinc fit ut aquae a Luna 
concitatae nimis cit6 &fe diffundentes, atque 
in littora &: vicinas Infulas illifse refradseque 
regularem fluxus refluxufque motum neuti- 
quam fervare valeant. 

Quod & hac experientia probatur. Si in 
vafis cujufpiam rotundi aqua referti medium 

A , lapidem conjicies, 
mox aquam in circulos 
fefe dilatantem&regu- 
lariter uniformiterque 
ad oram undatim fe 
diffundentem ibi pro- 
portionatum incre- 
mentum decremen- 
tumque efficerenota- 
bis : Accipiatur deinde vas A C , in longum 
protenfum , aqua plenum , in cujus medium 

iterum lapidem inji 




I- 



^2 







cies, videbifque circu- 
los aqueos ob inaequa- 
Iitatem radiorum mox 
frados , alioque de- 
fluentes prater tumul- 
tuarium asftum nil in 
ora vafis amplius re- 
linquere ; li verb afler- 
culum V fluitare per- 
mittes , videbis circu- 
los aqueos ruptos ad 
oram vafis illifionem 
impedire. Idem pro- 
portionaliter in Mari 
Mediterraneo fieri in- 
telligas velim i fludus 
enim ex aeftu nati , fta- 
tim ad vicina littora & 
Infulas obtunduntur 
fuffocanturque , exce- 
ptis Fretis , ubi aeftus 
veluti inter angipor- 
tus conclufus vires 
fuas exerit. Hinc inter 
Cherehenes Infulam & Terram Africanam 
non exiguum fluxum & refluxum continge- 
re, Hiftorici narrant. 

Quomodb verb in ultimo Adriatici Sinus 
angulo fluxus & refluxus contingat, expona- 
nuis. Cum mare , ut dixi , ex Ortu in Occa- 



^J)). 



7 






fumjnimmenfim longitudinem inter Afiae> 
Europe , Africae littora videlicet 60 gra- 
duum, quae Italica milliaria 3j-ooconficiunt, 
porrigatur , fit ut Orientis Lunae vis & influ- 
xus , cujus exigua latitudo maris incapax eft, 
in longitudinem maris exeratur , ut vel fie, 
cum aliter non poffit , feratur j atque ade6 
Oriente Luna mare protrufum verfus Occi- 
dentem crefcere incipiat , ufque dum Luna 
in linea Euronothi , quam Seirocco vulg6 vo- 
cant, fteterit , tunc tota vis maris partim ver- 
fus Occidentem , partim verfus Sinus Adria- 
tici oftium conglobatur (cum latitudo M X, 
quae eft adidooftio M ufque ad littora X 
Africani Sinus , maxima totius maris Medi- 
terranei fit, utMappamonftrat.) Violento 
itaque mom per fauces didi oftii in Adriati- 
cum i'db infinuans , in extrema hujus parte 
mox fucceiliva undarum protrufione incre- 
mentum decrementumque caufabit. Quod 
verb in lateralibus Sinus littoribus nullum 
aeftus veftigium relinquat , caufa eft , quod 
fluxus maris nullum in eo (utpote obliquo ni- 
mium) impulfum imprimat ; durabitque hie 
fluxus refluxufque, donee Luna oppofitum 
quadrantem attigerit , uti fupra fuse expofi- 
tum eft. 

Quomodb verb tanta aeftus Lunaris vis fit 
in Freto Siculo, doceamus . Cum Mare Me- 
diterraneum , uti fupra diximus , a littoribus 
Syriae ad Gades 60 graduum , id eft, quatuor 
horarumintervallo diftet, fit ut Luna, ubi fu- 
pra Mare Mediterraneum quatuor horas 
afcenderit , turn primiim incrementum fufci- 
piat Oceanus Atlanticus a radiis Lunaribus 
percuflus compreffufque; Ergb mari ad fum- 
mum tumido , & undae Oceani fucceffive in- 
valefcentes per fauces Gaditanas fumma 
violentia ingreflae, aquas Mediterranei tume- 
fadas, &aLunajamdefcendente , verfus 
Orientem fumma violentia repellunt , & po* 
tiflimum verfus redum fibi objedum Siculi 
Freti oftium , ubi memoratum seftum efficit 
admiratione digniffimum , in perpetua quip- 
pe fluxus & refluxus inconftantia perpetub 
conftantem. Etfi aeftus varias motus formas 
induat , nunc furfum , nunc deorfum vergat, 
jam ad latera defledat, nunc in gyros & gur- 
gites, modb in ebullitiones , uti fupra Lib. 3 . 
de Scylla & Charybdi oftendimus, abeat, com- 
munis tamen aeftus in tanta motuum pertur- 
batione ac confufione conftitutam a natura 
fex horarum fluxus & totidem horis reflu- 
xus periodum adeo conftanter fervat , ut 
Condudores navigiorum , dato tempore, 
quo Luna Horizontem aut Meridianum , vel 
aliam Cceli partem maris aeftufque incre- 
mentum decrementumque infallibili ratio- 
cinio definiant ; Et contra, dato maris incre- 
mento deerementoque,Coelo etiamnubibus 
obdudo , Lunae fitum certo & abfque ullo 
errore enuncient , quod nunquam credidiC 
fem,nifi ego examine fado ex ipfifinet Nau- 
tisreiveritatemcognoffem. Reliqua hujus 

freti 



jEqualit:! 
fluxus &j 
refluxus I 
mari Sic 
lo confta i 
tia. 



Fo], 



'a 

3 

i 

p-l 
TJ 

o 

o 

1 

> 

o 



TABULA 

Tempm ajluum indicant in diver fis por tubus zSWaris (fermanici, ex hydrographia P.Furnerii extraBa. 



Dies 



i 
2 , 

u 

<S o 

O.S 

* c 

10 3 
III 

u 

J3< 

14 

if 



s - 


Ni 


NE 


M. 


H. 


M. 





12 


47 


4« 


1 


33 


3« 


2 


21 


*4 


3 


9 


12 


3 


S7 





4 


45 


48 


y 


i* 


3« 


6 


21 


14 


7 


9 


12 


7 


77 





% 


45 


48 


9 


33 


3« 


10 


21 


24 


11 


9 


12 


11 


57 





12 


45 



NEjNj NE NE^EENE EJNE 



S N 

Oft. Albis. 

Enchuii. 

Hornae. 

Latus 

Fla. . 

H. 

Barvici. 
InFreto 
Siculo 
G. 



SiSO 

Ad Mo- 
lam 
oftium 
Flirting*. 
Middel- 
burgi. 
In Beve- 
fier. 



sso 

InZelan' 

dia. 

AdTami- 

finfluv. 

Extra 

portum 

Cales. 



M. H. 

o 3 
48 I 4 

5 
6 

6 



H. 
5 
6 
6 
7 
8 
9 

10 

6 ] 10 
11 

12 

1 



SO;S 

Ad Bel- 
Lim Iniu- 
lam. 

Ante Vic- 
lingam. 
Ante Mo- 
fam. 
A Caleto 
Gravebn- 
gam uf- 
que. 



s o 

Amltelu- 

dami. 

Rotero- 

dami. 

Dordraci. 

Ante pul- 

vinos 

Flandriac. 

AnteGa- 

ramum. 

la Gaico- 

nia 

Bifcaia. 

Gallicia. 

Hybernia. 



SOjO 


oso 


Inter Ca- 


Texelii 


letum. 


Caletum 


Rhoto- 


ufque. 


magi. 


Ad S. Pau- 


AdS.Ma- 


Ium extra 


lo. 


portum. 


Rupelbr. 


AdAu- 


Seriingr. 


ftralem 


In omni- 


plagam 


bus parti- 


Hyber- 


bus 


nix. 


Gilticiat, 




Gaiconire, 




Lulitaniae, 




Hybernias. 





o;so 

Pleimu- 

rhi. 

Dort- 

mundae. 

Valmu- 

dse. 

Mulforti 

portu 

Hyber- 

nix 



e; se 



H. M. 

6 t,6 

7 33 

8 21 

9 9 
9 57 

10 4; 

11 33 



M. 
o 

48 
3° 
24 
12 
o 

48 

35 |l2 21 

24! I 

I 
2 

3 
4 

r 

6 

7 



12 

O 
48 

J« 
24 
12 

O 



S. Malo. 

Antver- 

pi*. 

Bremae. 

Tellalix, 

G 

Goudx. 



9 

97 
4f 

33 
21 

9 

77 
45 



ESE 


H. 


M. 


7 


3° 


8 


18 


9 


6 


9 


54 


10 


42 


11 


3° 


12 


18 


1 


6 


1 


54 


2 


42 


3 


3° 


4 


18 


5 


6 


S 


54 


6 


42 


7 


30 







SE;E| S E 



H. M. 

8 1; 



10 39 

11 27 

12 1 j- 
1 3 

1 ri 

2 39 

3 27 

4 if 



OjNO ONOiNOjO 

Brillonia. | Texeliz A Wicht 

Lezarti. ufque in 

AnteTer- Be 

ram. juxralit- 



Inrer Fo- 

gam & 

Valmu- 

dam. 

Ante S. 

Nico- 

laura. 



In Mari. 



tus. 



H. M. 

9 

9 48 

10 35 

11 24 

12 12 

I o 



I 48 

2 36 

3 2 4 

4 Iz 



NO 

In L Sequa 
na. 

In Porr- 
landia. 
In omni- 
bus litto- 
ribus 
Frifix. 



SI 


*»| 


H. 


M.! 


9 


47 


10 


33 


1 1 


21 


1 2 


9 


1 2 


57 


1 


\5 


2 


33 


3 


21 


4 


9 


4 


57 


5 


45 


6 


33 


7 


21 


8 


9 


8 




9 


45 



H. M. H, 



12 e 4 

I 42 

2 30 

3 18 

4 6 

4 S4 



4 
J 
42 IS 

30 7 
18 
6" 

42 10 
30 11 



NOiN 



Extra 
puivi- 
nos 
Wicbt. 



NNO 

Diepx. 
AdS.Va- 
lerium, 
In omni- 
bus titto- 
ribus 
Picardix 

8c 
Norman- 
dix. 



InTa 

mdi 
H 

EM 



HYDROGRAPHICUS. ,53 

fret! accidentia vide fi placet,/;^. 5 .Ubi ea ex- 1 men alii exoticimotusalicubi occurrerint.hlc 
a&e demonftravimus.Atq;ha;cde Maris Me- non expofiti, illorum tamen ratio ex hifcepo- 
diterranei motibus di&a fufficiant 3 fi qui ta- J fitis noftris principiis facile deduci poterit. 



Sectio III. 



ARS PLEMMYRICA. 



Caput I. 



7)e ufu &"praxi ajlm marini in Arte ZhQmtica. 



POftquam Iongo de natura fluxus & re- 
fluxus maris ratiocinio in praecedenti 
Capitulo difcurrimus, reftat, ut in gra- 
tiam eorum , qui maria perpetua navigatione 
fulcant,nonnullaru quoque utilitatem,qua; ex 
fluxu & refluxu maris nobis provenire fblet, 
doceamus , quod & ea , qua fieri poteft dili- 
gentia curiose juxta atque exa<Se exeque- 
mur. 

Cum itaque Luna particulare fupra res hu- 
midas, dominium poffideat , ita ut nullum fit 
mare , quod non Luna; nova; aut plena; tem- 
pore intumefcat ; neque mixtum corpus, five 
ex vegetabilium , five lenfitivorum Oecono- 
miadetur,quod non majori conjunclionis & 
oppofitionis temporibus, humiditate, minori 
in quadraturis abundet, cujus quidem alia 
caula non eft, nifiquodhaec intumefcentia 
maris motum Luna; exadliflime fequatur; 
quem & ita ad punctum didta corpora fer- 
vant,ut Nauta; aliam ad cognofcendas horas 
fluxus & refluxus regulam.quam illam,qua A- 
ftronomi turn ad horas diei , & locum Luna; 
in Zodiaco cognofcendum utuntur , non 
ufurpent. Ex quibus concludimus , motum 
maris admotum Luna; exa&re concitari. Ve- 
rum ut cum methodo procedamus, totam ar- 
tem paucis propofitionibus compledtemur. 

Pkopositio I. 

Summam maris intumefcentiam in aliquo 
portu , data qualibet hora per Tabulam fe- 
quentem cognofcere. 

Qonflruclio TahuU. 

Scribantur in prima Columna numeri ab 
unitate ufque ad 1 $• ; 8t in Secunda Colum- 
na a 1 j-,ufque ad 3o;qua; fimt dies astatis Lu- 
naris : in Tertia Columna fcribantur hora; a 
1 2 ufque ad 1 2 , una cum minutis correfpon- 
dentibus , ut vides , qua; exurgunt ex conti- 
nua additione48 minutorum ad invicem; fie 
vides Lunam novam & plenam hord 1 2 in 
Tabula refpondere 1 2, min. o. hifce minutis 
fi addideris 48, habebis 1.48. pro prima; diei 
hora poll novam aut plenam Lunam , fi ad 
48 addideris 48, habebis 96, a quibus rejedta 
6o, relinquent 3<J, pro fecundo die a nova 



aut plena Luna ; fi ad 36 addideris rnrfus 48, 
habebis 84, a quibus reje&a <5o, dant 24mm. 
pro tertia die a nova Luna, & fie de ceteris. 
In reliquis porr6 Columnis hora; cum minu- 
tis dicto modo calculate exhibentur, in quan- 
tum rhombis ventorum refpondent, in iis 
partibus Luna; fitui in ccelo correfponden- 
tibus. 

Ufm Tabid*. 

Accipe astatem Luna; in prima Columnaj 
& in fecunda Columna horam cum minutis, 
& in fequentibus Columnis habebis horam 
fiimmi incrementi maris in iis locis , qua; pla- 
gis Mundi in Fyxide nautica per rhombos 
ventorum indigitantur. v^g.Si vis fcire.quota 
hora Amftelodami fit maximum increment 
turn maris die decima Luna; ; quaere 1 o a;ta- 
tem Luna; in prima Tabula , & laterahter 
progredere ufque ad Columnam inferius 
Amftelodamo fignatam,& invenies 1 1 .0. ho- 
ram poll mediam noctern , qua fummum in- 
crementum ibidem eft,littera; ver6 N E,S O, 
notent Lunam vel in Nord O. vel S. W. con- 
ftitutam , & fie de ca;teris. 

Nauta; verb ha;c omnia melius & facilius 
per Pyxidem nauticam inveniiint. Sed quo- 
niam pauci funt, qui Pyxis nautica; tractanda; 
periti fimt , nos adhuc facuiorem modum 
pra;fcribemus , quo unufquifque horas tem- 
pore quolibet intumefcentia; maris depre- 
hendere pofllt. Fiantquatuor circuli fibi in- 
vicem inferti , quorum extimus ampliffknuf- 
que divifus fit in 32 Rhombos Ventorum, 
quorum unicuique Nauta; attribuunt tres ho- 
ras t itaut dimidium Rhombi ijhoram, & 
una quarta pars Rhombi J hora; contineat. 

Secundus circulus dividatur in 24 horas, 
a 1 2 in 1 2. uti vides . Tertius circulus seta* 
tern Luna; referens dividatur in 30 partes, & 
in trigefima ponatur index, qui rhombos de- 
monftret . Quartus circulus Solis circulum 
exhibens , pariter habeat indicem ad rhom- 
bos extenfum, quorum ufus hie eft : Quatuor 
hifce circulis in Centro conjunctis , ita ut u- 
nufquifque, exceptis duobus primis , qui im- 
mobdes funt , feparatim moved poffit ; pone 
Indicem Luna; fuper rhombum venti , quem 
portu s aliquis refpicit , quem habebis in ante 
V pro- 



J 



'54 



LIBER TERTIUS 



Organum Mar'ttlmum quodato <%hombo &<etate Lutue, ajlus plenitudo, 

quovis in loco refer jtur* 



1 




U/us Injlrumenti. 



propofita Tabula ; deinde pone Indicem So- 
us fupra diem setatis Lunse , & horam quam 
hie Index Solis in circulo horario interfeca- 
bit , erit hora quaefita , in qua fummum in- 
cremen turn maris exiftit , eo in loco feu por- 
tu , qui rhombum jam fignatum refpicit. v.g. 
CumAmftelodamum refpiciatventum N E, 
vel S O , applica Indicem Lunarem ad hunc 
rhombum in organo , & Indicem Solis ad 
diem datum setatis Lunaris , v. g. ad 17. & 
index fecabit tibi horam 4. 36 mm. horam 
fummi incrementi maris quasfitam. Si verb 
pofueris indicem Luna? fupra SO , & indi- 
cem Solis fupra 17. setatis Luna? diem , & in- 
dex eandem horam tibi in horario circulo 
abfeindet, nimirum horam 4, & 3d min.fum- 
mi aeftus qusefitam. 

Idem breYtter per calculum. 

Multiplica diem Luna? propofitum v.g. 1 7 
per 4, & fient 6 8. haec deinde per $-, & quo- 
tus erit 1 3I. horas integras junge horis , quas 
rhombus dati loci monftrat , v. g. 3. & habe- 
bis 1 6. quas fubdudta an, reliquum faciet 4 



horas cum 3d min. qua? ex refiduo divifionis 
remanferant. Atque haec eft hora incrementi 
maris quaefita. 

Propositio II. 

Alio modo fummum incrementum maris ubique 

locorum reperiri , perjingulos atatis 

Lunaris dies. 

13 Ofuimus in praecedenti propofitione mo- 
-*- dum per pyxidem nauticam , mod6 faci- 
liorem proponemus per tabulam , ex quo di- 
cl:o citius fummum maris incrementum co- 
gnofcere queas, quam & ex obfervationibus 
navarchorum extraximus . Hi fiquidem Ta- 
bulam multb aliter conftituunt, quam nos in 
praecedente fecimus ; In ilia quippe novi- 
lunium ad horam 1 2 nodtis accommodarunt; 
in hac hora 3 ante mediam no&em , Sole & 
Luna in Euro-borea,feu Noto-Zephyrea pla- 
ga exiftente,id eft, Sole & Luna inter Orien- 
tem & Boream, feu inter Occidentem & Au- 
ftrum medio loco conftituta j unde pro ipfb 
Novilunii die talem conftituunt Tabulam. 

TA- 



TABULA 

Vniverfalii Incrementorum z5Waris,juxta menftruum Luna motum dijjiofad. 

N O T A. 



FoU 



48 mm. 
56 min. 

* refpondent "j H min - 
12 min. 



°J 



iEtas Luna: a Novilunio ad Plenilunium. 



iEcas Luna; a Plenilunio ad Novilunium. 





° 1 


1 I 


2 1 

H.M. 

4? 


3 

H.M. 
ft 


4 I 

H.M. 
<5f 


s 

H.M. 

7 

7? 


6 


7 


8 


9 


— 1 
H.M. 

11 


11 1 

H.M. 

11? 


12 | 

H.M. 
12} 


13 
H.M. 

13? 
II, 


14. 


!f 


16 


• J 7 


18 


19 


20 

H.M. 
19 
VII} 


21 

H.M. 

19? 
Villi 

IX? 

X; 

XI 
XI} 
XII} 

I? 

27 
3 
3? 
4; 

s'< 

67 

7 

7? 

8; 
9* 
10} 
11 
11? 

12} 
I; 
II; 
III 


22 

H.M. 

20} 

IX? 

X} 
XI 

XI} 

XII} 

1} 

2} 

3 

3< 

4? 

J> 

6} 

7 

7? 

8} 

9", 
10} 

1 1 
u? 
»! 

1; 

»} 
in 

ill} 


23 

H.M. 
21} 

X} 

XI 

XI* 

XII} 

1} 

1} 

3 

3? 
4'. 
5? 
6} 
7 
7? 
8} 

9? 
107 

11 

11} 

12} 
1} 
II; 
III 
III} 

IV; 1 


24 

H.M. 
227 

XI 

XI} 

XII| 

I? 
2} 
3 

3? 
45 

67 

7 

7? 
8} 
9; 
10} 
11 

11? 

1} 

"7 

III 
III} 
IV} 

v; 


2 f 

H.M. 
2 3 
XI} 

XII} 
1} 

A 
3 
3? 
4! 

r. 

7 
7? 

8} 

9? 
10} 

11 

ii? 



12} 

I« 

!'} 
Ill 

III} 

IV} 

V} 

vi; 


26 

H.M. 

23} 

XII} 
1} 
2} 
3 
3? 
4? 
f> 
6} 
7 
7? 
8} 

91 
i°? 
11 

11? 
12} 

I| 

11} 
III 
III} 
IV} 

V} 
VI} 

VII 


2 7 

H.M. 

24} 

If 

2f 

3 

3? 

4? 

5r 

61 

7 
7? 
8} 

9? 

I0 r 

11 
11? 
12} 
I? 
II? 

Ill* 

IV} 

- 

II 1 

VII 
VII} i 


28 1 

H.M. 
1} 

2} 

3 
3? 
4? 
Si 
61 

7 

7? 
8, 
9? 
io? 
11 

n* 

— r 
12} 

]} 

1.1? 
in 

UI} 
IV} 

v? 

VI} 
VII 
VII} 

VIII} 


29 

H.M. 

l\ 

3 

3? 
41 

s' 

6} 
7 

7? 

8} 
9? 

loj 

II 
11} 

12} 

1} 

II? 
Ill 

HI? 
IV} 
V} 
VI} 
VII 
VII} 
VIII} 
IX," 


30 

H.M. 
3 

3! 

4; 

S' 

«[ 
7 
?! 
»i 
9! 
10, 
11 
11! 

12} 

1 

hi 

111 

111; 
17] 
V; 
vi; 

VII 
VII) 

vin> 
ix; 

XI 




H.M. H.M 

12 3* 


H.M. 
7? 

8? 


H.M. 

8? 


H.M. 

9? 


H.M. 

107 


H.M. 

14} 


H.M. 
if 


H.M. 
if? 


H.M. 
16} 


H.M. 

J 7? 
VI} 


H.M. 

18} 


§ « 

B S 


Si 


6) 


7 


9? 


107 


11 


"? 


i 1 ? 


I? 
11} 


III 


III? 

IV} 


IV} 


v? 

VI} 
VII 
VII} 


VII 
VII} 
VIH} 


61 


7 


7? 


8? 


9? 


i°7 


11 


n? 


ia'r 


I? 


III 


III} 


V} 


VII 

VII} 


VIII' 


7 

7? 

8? 

9? 
10) 
11 


7? 

81 

9? 

IO; 

___ 

II 



II? 


K 


9? 


107 
11 
1 1 J 

12} 


11 


H? 

12} 

I? 


l H 


I? 


IP 


III 
HI} 


III} 


IV} 


v? 


VI} 


IX: 


S &. 4 

£3 

B.5 1 ! s 


7 

7? 
8? 


9? 


107 
11 


n? 


1? 


11? 


III 


IV} 


V? 


VI; 

VII 
VII} 


VII 

VII} 


VIII? 


IX? 


X} 
XI 


10? 


12} 


lit 


III 


III? 


IV} 


v? 


VI} 


VIII} 


IX; 


X} 
XI 

XI* 


5. ** ! 6 


11 


"? 


J I? 


II? 


III 


III? 


IV? 


V} 


VI} 


VII 


VIII} 


IX} 


X} 


XI} 

XII! 


S' 


7 9? 

8 j io; 


11? 

i*? 
if 


ai 


I? 

IP 


III 


Ill 


HP 


IV? 


v? 


VI} 


VII 


VII? 

VIII} 
IX} 


VIII} 
IX} 


IX} 

X} 


X} 
XI 
XI} 


XI 

XI} 







I? 

IP 
III 

m? 

IV? 


HP 

IV? 


IV? 


v? 


VI} 


VII 


VII} 


XII} 


If 


g-j 9 1 11 


11? 


raj 


III 


HI? 


v? 


VI} 


VII 


VII} 


VIII} 

~E 

X} 

,]xr 

. XI} 

[XII} 

1? 

2} 


X} 


XI 


XII} 


If 


27 
3 


a „ 


II? 

Iif 


12? 


I? 


"7 


up 


IV? 

vT 


v? 
VI; 


vp 


VII 


VII} 


VIII} 


X} 
XI 


XI 


XI} 


XII} 


if 


2} 


B> 


11 

12 


I? 


II7 


111 


IV? 


VII 


VII} 


VIII} 


IX} 


XI} 


XII} 

I? 


I? 


27 


3 

3? 


3? 




Hi 


III 


up 

S 

IV? 

~v? 


v? 


vp 


VII 


VII} 


VIII} 

ix? 


IX} 

X} 


x? 

XI 

XI} 
XII} 


XI} 


XII} 

I? 


27 
3 


3 


4! 


ffi 


I 


II? 


III 


HI| 


v? 


vp 


VII 


VII} 


VIIp 


XII} 

I? 


2} 


3? 


4? 

Si 


S' 

6} 

7 


23 
« 

is 

u 3. 


II 


III 


III? 


IV} 


vp 


VII 


VII} 


VIIp 


IX} 


X} 


XI 


1} 


3 


3? 


4? 


III 
IV 


III? 


iv? 


v? 


VI} 

VII 

VII? 
Villi 


VII 
VII} 


VII} 


VIII} 


IX? 


X}, 


XI 


XI? 


1} 


3 


3? 
4? 


4? 
f? 


5? 


6} 

' 7 


IV? 


V? 


vi? 


viip 


IX? 


x 7 


XI 

XI} 


XI} 


XII} 


1} 


3 

3? 
4? 
5? 


3? 


6} 

7 


7? 


Si 


V 


v? 


VI} 


VII 


VIIp 
IX} 

X} 


ix? 


X} 


XI 


XII? 

I? 


I? 


2} 


•3 


4? 


5? 


67 

7 


7? 


S " 


VI 


VI} 


VII 


VII? 


Xj 


XI 
XI? 


xi? 


XII} 

lj 


27 


3 
3? 

4? 

5? 

6} 


3? 


5? 


6} 


7? 
8; 

9? 
10} 


8} 
9? 

10} 


9* 

1 0} 


a 


VII 


VII 


VIP, 


Villi 


IX? 

X? 


XI 


xTp 


2-, 

3 


3 


4? 
5? 


6} 


7 
7? 


7? 


ft" 


VIII 


VIII 


VIII} 


IX? 


XI 

XP~ 

XII} 


xi? 


XII} 


If 


2; 


3? 


6} 


7 


8} 

9? 
10} 
11 


11 


5' 

s 


IX 


viii; 


IX? 


X? 


XI 

XI? 


XII} 


'? 


27 
3 


3 


3f 


4? • 


6} 


7 

7? 


7? 


8? 


11 


11} 


X 


IX} 


X? 


XI 


1? 


27 


3? 




7 
7? 


8? 


9? 


11 
11? 


11? 

11? 
If 


12: 


B> 


XI 


X7 


XI 


XI? 
XII! 


XII? 


1? 

27 


2j 


3 


3? 


4? 


7 


8} 
9? 


9? 
1 07 


10} 
11 


I! 
I'} 




XII 


XI 


lxi ? 


If 


3 


1 + 
37 


4? 


Si 


67 j 


7 


7} 


8} 


1 ■? 


12! 



Fol. 






5 


i z6 

i 


Vf. 


H.M. 


» 


*3J 


4 
f 


XII| 


V 


i? 


r 


*7 



2 7 

H.M. 
24I 



Ii 



2f 



31 



f 5* 


; 6; 


1 7 


7* 


— . 


> 9\ 



3t 



6; 



28 

H.M. 
if 



2f 



31 



6\ 



1% 



29 


jj 


H.M. 


H. 


*i 




3 


3 


3t 


4 


4? 


S 


5Tl 


6 



6f 



7* 



7 

8: 



81 



9? 



10 



1 



ii 



11; 



; (12J 
IT" 



10; 

11 

12? 



81 



9? 



10 



10, 



11 



9; 



10 



11 



11 



ii 



12 I 



12 



II 



III 

b 



1 1J ; 
hi 



n 



Hr 



III 



I'r I HJ 

I 

II: in ,'nij 
HI nit iv! 



Ill 



nit 



III! 



mi 



17 

3 

J 

I 


1 IVi 

vij 



ivj 



Vi 



IV' 



v» 



Vli 



IV| -I Vf Vlf VII 



V| J VI, 1 VII I VII* 



1 I 



VII 



VI" 



VII 



VII VII* 



VII? ; VIII? 



viij ;vim 

VIII? JXj 



IXi X} 



HYDROGRAPHICUS. 

TABULA 

Ad covnofcenda fumma increment a Marts Sole & Lm% in Euro -bore a 

plaga conftituta*. 



'55 



1.U- 


$• 


1 


2 


3 


4 


5" 


<S 


7 
8 r 


8 


9 


10 
1 1 


11 
"7 


12 

121 


1 3 

M7 


14 


if 
rf.o 


in- 

nti 


3.0 


3 ? 


4f 


n 


** 


7 


7? 


9\ 


iof 




















. 




jU- 


16 


17 


18 
I7r 


1 9 
187 


20 
19 


21 


22 

2 Of 


2 3 
21! 


24 


if 


26 


27 


28 


29 


3° 




in- 


irl 


22i 


23 


23? 


247 


2 
If 


27 


3 





Hasc Tabula compofita eft per additio- 
nem continuam horarum, &: partium quinta- 
rura unius horse , quae quintan partes tamen 
nullo negotio ad minuta horaria revocantur 
hoc modo. Cum Luna tardius ad terminum, 
unde digrefla fuerat , redeat48min. hincfi 
numeratores quintarum in fra£tionibus,in 1 2 
duxeris , prodibunt minuta horaria defidera- 
ta; funtenim 12 minuta horae. quinta pars 
horae,uti ex divifione 60 per 5- patet.Exempli 
gratia , fi in hac fractione J 4 duxeris in 1 2, 
prodibunt 48: ita 3 in 1 2 duct a, dabunt 36: 2 
in 1 2, dabunt 24: 1 in 1 2, dant 1 2: o in o, da- 
bunt o. Vides quoque hanc Tabulam exa&e 
convenire praecedenti; fi enim in prascedenti 
accipias Columnam N O, vel S W, & juxta 
dies Luna? procefferis , invenies eodem pror- 
fus modo incrementa maris procedere juxta 
horas inea difpofitas. 3. oprimo die Lunae. 
3hor. 48 min. fecundo die Lunae. 4. 36. & 
fie de caeteris ; quae pulchre correfpondent 

Tabulsehicpropofitse: ° l\ *", I Quod 

3* I 57 I Tf I 

quidem pulchrum inventum eft. Verum cum 
haec Tabula tantum incrementum maris o- 
flendat, hora 3 antemediam noclem , Sole 
& Luna in Euro-borea , aut Notozephyrea 
plaga conftituta -, hinc ncs,ut Tabulam,quam 
univerfaliffimam redderemus,eam ea metho- 
do , quae iequitur , difpofuimus -ex hac enim 
data qualibet hora diei naturalis, in qua con- 
junctio aut oppolitio Solis & Lunae contingit, 
data quoque qualibet die aetatis Lunaris , ho- 
ram incrementi maris repenre docemus. 

Vfus TabuU. 

Vis fcire > primo die Lun3e , quota hora fit 
fummus aeftus, Luna ad litum Euro-boreum, 
vel Notozephyreum conftituta ; quaere ho- 
ram 1 in fronte , & horam 8 ante meridiem, 
e latere , in qua Luna v. g. in fitu Euro-boreo 
exiftit,& angulus communis dabit quaefitum, 
videlicet 1 0} horam. Similiter , fi fit 1 2 dies 
Lunae , & fcire cupis , Luna tunc in Euro-bo- 
rea plaga conftituta, hora IV poll meridiem; 
quaere 1 2 diem Lunae in fronte , & in latere 
horarum , IV poll: meridiem, 6c angulus com- 



munis dabit quaefitum , videlicet if poll rae- 
diamnodtem; haud fecus in aliis procedes; 
ubi nota, hofce numeros 1,2, 3, 4, &c. indi- 
care horas poll mediam no&em ; hos vero 
I, II, III, IV, &c ufque ad 1 2 horas poll 
meridiem. Porro fi Novilunium aut Plenilu- 
nium contingat, in quacunque tandem hora, 
quae in prima Columna defenbuntur. V. G. 
Si fcire velis, fi Novilunium contingat hora ? 
poll mediam noctem, quando prima die Lu- 
nae fit maximum maris incrementum , tunc 
quaeres in prima Columna j- poft mediam 
nodtem , & 1 in fronte Tabulae , & angulus 
communis dabit horam 7 cum i hor. tempus 
quaefitum. Haud fecus in aliis procedes. Sed 
cum haec mult6 faciliora fint,quam ut deduci 
amplius debeant, ad alia procedam. 

Propositio III. 

Infirumentumfluxus & refluxus univerfale per 

totum Terrarum Orbem conftituere, 

ad^z.gr. elcvat. 

TH* Iat primb circulus mobilis fignatus li- 
■*- tera A B C D , qui in 24 partes divifus 
fit, & Meridianos circa Orbem Terras, unius 
horas fpatio a fe invicem diftantes notat, 
quibus Regiones & Maria , eo, quern vides, 
ordine adferibantur ; huic extimo limbo cir- 
cumduces figuram ovalem E F, G H, circa 
quam prior circulus commode volvi poflit, 
iis numens &lineis , quos vides, adornatam; 
Denique ovalem figuram alius immobilis cir- 
culus in 24 horas a 1 2, ad 1 2 divifus ambiatj 
& habebis inftrumentum paratum. 

Ufus hie eft . Si velis fcire Romas incre- 
menta & decrementa asftus per totum O- 
ceani ambitum, tunc fuppone Indicem A fu- 
per datam in Ovali Figura afcenfus Lunaris 
horam, & habebis incrementa & decrementa 
aeftuum per univerfum Terrarum Orbem in 
omnibus locis ibidem repraefentata . Nota 
verb , numerum horarum in ovali figura de- 
fcriptum , notare asftus maris , quos facit per 
fex horas crefcendo,& per totidem horas de- 
crefcendo . Vides igitur , Luna afcendente 
fupra Horizontem , per horas fex continu5 



V 2 



ere- 



156 



LIBER TERTIUS 



crefcere, ufque dum Meridianum afcenderit ; 
ubi maximum eft incrementum , uti tumor a 
queusinFiguradocet^differentia? ver6 incre 



fcunt aut decrefcunt, ita proportionate asftu^ 
incrementum aut decrementum in divifione 
linearum per puncla appofite fane exhibent. 



mentorum apte fignantur per lineas ovalis Fi- pofito fummum incrementum femper efle 6 
gurse infcriptas,qu2e uti proportionaliter ere- pun&orum. 

Q{ota qua data bora & dato M'er'idlatiOjincrementa & decrementa maris 

in toto Orbe referiuntur. 



i2a 




Iterum , fi velis fcire , ubinam locorum in- 
crementum aut decrementum fit,fic age : po- 
ne indicem A fub Ovalis Figurae pun&o E, & 
videbisin maribusRomano Meridianofubje- 
cT:is,mare in fummo fui incremento elTe in O- 
ceano Indico & Infulis Salomonis meridia- 
no Romano oppofitis.Eodem tempore vide- 
bis,in Oceano Perfiae & Mexico fubje&o, x- 
ftum in infimo fuo incremento efle ; reliqua 
Veroloca inlineis graduatis monitrant incre- 
menti & decrementi gradus numeris fuis ex- 
preffos , in iingulis regionibus, quibus corre- 
fpondent. 

Rurfus. Si Index A moveatur fub I hora 
Lunaris afcenfus & incrementi in Ovali Fi- 
gura defcripta , videbis iterum in toto Orbe 
terrarum incrementa & decrementa , & fie 
de ceteris ordine horis procedendum eft; 
V. G. Si velis fcire, qualenam fit incremen- 
tum aut decrementum circa totum Orbem 



terrcftrem , eo tempore , quo Luna quinque 
horis fuit fupra horizontem : pone indicem 
A, fupra horam j-, non in exteriori circulo, 
fed in interiori OvalisFiguraeambitu,&dein- 
de comparabis incrementa & decrementa 
ubilibet locorum cum regionibus, quibus ad- 
fcripta funt , & habebis quantum. Videbis 
quoque, quandocuaque maris aeftus crefcit 
per fex horas , id per alias fex horas in fe- 
quenti quadrante decrefcere , Sc contra ; ita 
ut in oppofitis quadrantibus fempet mare 
crefcat & decrefcat ; quse omnia luculentifli- 
me in organo exhibentur. Extimus circulus 
in 24 horas divifus , quota ubilibet hora per 
totum terrarum Orbem fit, oftendit hac pra- 
xi : Si vis fcire Romse hora 8 ante meridiem 
quota hora fit in iis locis, & regionibus, qua? 
circulo A B C D inferipta? funt, pone Indi- 
cem Romani meridiani fupra datam horam 
Romce videlicet 8 . & habebis quaefituimhorae 

enirn 




jsm**S 



<cf 



iAmnf 



• 



> «rj 



H Y D R O G 

enim qus reliquis regionibus refpondent,da- 
bunt quod qusrebas. Ita in Syria erit 1 2 in 
China 6 poft merid. & fie de ceteris. • 

Propositio IV. 

XJndenam fluxus & reflux us , five ex qua parte 
Mundiproveniat, in Albo man per injiru- 
mentum objervarc. 

"Cj 1 Iat pyxis nautica axi C D impofita , qui 
■■- axis pro magnitudinine navis , v. g. fex 
palms infra aquas protendatunhabeat autem 
axis brachia B BB,ut iis ad navim extrinfecus 



-»-H 



J 3 








— . 


— ■ 




L^ _ 














- ~ — 


— 


1 ~~^— 


— — 




{MjB 


^Sm^. 


tsm-4 






— — . — 


. — — 


_, 





fortiter impactis,axis libere intra ea velutiPo- 
los in omnem partem verfatilis gyrari poffit, 
& gyratura tecum incumbentem pyxidem 11- 
na gyrare ; habeat autem infra aquam in fine 
annexam fibi naffam E G, ex corio aut etiam 
fubtilibus sneis laminis,ad inftar manics dii- 
tenfam , in G extremo pertufam , ita axi ac- 
commodatam , ut libere cum axe circumvol- 
vi poffit , & inftrumentum erit paratum. Si 
itaque Currentes maris , quam in partem 
vergant , nofle defideras , hujufmodi inftru- 
mentum navis lateri, ubicunque commodius 
nauts vifum fuerit, brachiis iuis affiget, par- 
te D E axis infra aquam naffa fua snea ad 
6, 7, 8, &c. paflus detrufa ; & hocpa&o fiet, 
ut aqua Currens naflTam juxta Cnrrentis flu- 
xum lationemque devehat , quae devecta 
conlequenter una fecum annexum fibi axem 
una cum pyxide circumvolvet ; pyxidis verb 
acus intra limbum , quam in partem Currens 
urgeat, monftrabit. Atque hujus inftrumen- 
ti ope, fingulorum Currentium tracTus latio- 
nefque accurate annotari pofTunt. Res nau- 
tis non tantum utilis , fed & prorfus neceffa- 
na j putant enim fspius fe expanfis velis ali- 
quem locum ve^ito fecundo petere , cum ta- 
men occulto maris motu , tantum abcft , ut 
accedant , ut potius multum fe retroceffifTe 
cum tempore inveniant, uti iis contingit, qui 
Infulam S. Helena petunt. 



RAPHICUS. 157 

Propositio V. 

Horologium &fius marini conjlrucre , quod cmnit 

ajlus increment a & decrementa.gr aduj que 

eorumpcrpetuo demonfiret. 

\\ Iu multuinque mecum cogitavi , quo- 
*-*" nam modo machina qusdam per mo- 
dum horologii inveniri poflit, quae indice fuo 
incrementa & deCrementa sftus in gradibus 
fuis perfecte monftraret: Et tandem iiibvenit 
mihi modus quidam, quern non tarn defcribi- 
mus ; quam ingeniofis mechanicis paucis in- 
digitamus. 

In portu aliquo publico cui sftus marinus 
dominatur , extruatur turricula A B rotunda 
inftar columns putealis i debet autem intra 
terram B C f unda- K 

ri , profunditate 
fundo maris in 
quantum fieri po- 
teft squali;Inmn- 
do verb habeat fo- 
ramina D, utaqua 
marina commode 
intra columns 
concavitatem fe 
infinuare poffit j 
extra vero terram 
quantavis altitudi- 
ne B A emineat . 
Hoc peraclio , fiat 
rotundus orbis E 
ex fubtiliffimo au- 
richalco , five sre, 
intus concavus, & 
conclufus, eo fine, 
ne aqua penetra- 
re,&isplenusaere 
i iipernatare poffit, 
ut in fubereo orbe 
fieri fblet, in cujns 
Centro E chorda 
alligettfr F , qus 
axi GHbis aut ter 
circumplicetur , in cujus extremo pondus 
plumbeum apponatur , ne chorda revolva- 
tur. In facie verb Columns fiat orbis alius 
KLMN , qui incrementa & decrementa 
maris per fex horas notet in fua circumfe- 
rentia ; Deinde index affigatur extremo axis, 
qui in immobili fuperficie orbis K L M N, 
hinc inde verfatilis fit , 6c habebis machinam 
paratam ; Incrementa verb & decrementa 
maris in extima Orbis horologii fuperficie 
per obfervationemhac induftria defcribes. 

Hora , qua mare ininfimo fuo incremento 
eft , ponatur index in linea meridiana vel ho~ 
rizontali perinde eft ; Et qnoniam orbis s- 
neus chords affixus, aqus libere innatat ; ac- 
cide.t ut aqua intra columnam afcendens 
juxta incrementum fucceffivum. maris pau- 
latimuna cum orbe illi innatante elevetur, 
& cum chorda , a qua Orbis dependet , fit 
circumplicata axi , & axis extremo affixus in- 




V 



dex, 



158 LIBERT 

dex , axis necefTario volvetur una cum indi- 
ce. Index verb motus , in extima Orbis ex- 
timi fuperficie , ordine gradus incremento- 
rum aut decrementorum pariter oftendet. 
V. G. Si incrementum aquae in Columna a- 
fcenderit ad unum pedera , Index raotus in 
Tabula monftrabit fpacium proportionatum 
incremento ; quare ibi in Tabula fignabis I, 
fcilicet pedis incrementum ; Si 2 pedes aqua 
una cum Orbe aeneo afcendent intra Colum- 
nam , tunc vide quantum promotus lit Index 
in circuloexteriori limbo Orbis pedum men- j 
faras deftinato ; & hoc padto obfervabis om- j 
nes gradus incrementorum quoad pedes, u£ { 
que ad fummum incrementum , ad quod cum I 
aqua una cum fuo Orbe aeneo aut fubereo | 



ERTIUS 

pervenerit , tunc Indicis quoque terminum 
peculiari figno notabis j decrefcente verb 
mari , aqua intra Columnam pariter unai cum 
Orbe fuo chalybeo defcendet; Siitaqueu- 
num pedem defcendent , tunc terminum In- 
dicis pariter notabis, in minori intraTabulam 
circulo , & fie confequenter , donee omnes 
pedes incrementorum decrementorumque 
in tabula abfolveris, & habebis fabricam non 
tarn ad magnum portus ornamentum , quam 
emolumentum nautarum , abfolutum. Haec 
funt, qua? paucis dehorologio aeftus maris in- 
geniolis Artificibus communicanda duxi, qui 
fi hoc negotium rite ponderent, id fane co- 
piofam no varum inventionum fegetem fur*. 
peditaturum, nil dubito. 



a p u T 



II. 



T>e Oceani \PericycloJifeu Qircuhtione, 




Omnia in 
Mundo 
conrrariis 
conihnt. 



Nihil fine 
motu con- 
fiftcre in 
Mundo 
pot eft. 



Humor 

quicj'cens 

putrcdini 

obnoxius 

eft. 



Mare in 
perpetuo 
motu & 
circL.latio- 
ne verfa- 
tur. 



Eminem tam infenfatae mentis elTe 
puto , qui divini Numinis in Naturae 
adminiftratione providentiam peni- 
tiusconfiderans,non in fummam rapiatur ad- 
mirationem. Condiderat Mundi Architects 
& Opifex Mundum perpetuis quibufdam 
mutationis legibus conftantifIimum,& Aftra- 
lia quidem Mundi corpora, uti perpetua qua- 
darn & indefefla vertigine , ita & Mundum 
elementarem perpetua elementorum pericy- 
cloli cum inceffabili quodam conflid:u,quali- 
tatumque contrariarum Antitechnia confer- 
vare fibi complacuit. Hinc nulla in natura re- 
rum fubftantia eft,quae motu proprio velalie- 
no non inftruatur , quo privata , univerfa re- 
rum natura in nihilum abire neceffe foret. 

Spectator haec motus ratio potiffimum in 
aqueo elemento, quod ex fluxilis naturae fuse 
conditione quiefcere non poteft, utpote mo- 
tu ( fine quo , nullo fiiperftite remedio uni- 
veria natura elementaris rueret ) cum primis 
indigum ; patetque experimento : Aqua non 
mota protinus putrefcit, vermes generat , ae- 
rem vitat , malignas impreffiones concipit, 
morborum innumerorum mater. Pluviales 
aquae foflarum finibus exceptae immotae vi- 
refcunt primo, deinde nigreicunt, tandem in 
ranas, bufones, ferpentes,atque omnis gene- 
ris infed:a cum magno aeriae infedtionis peri- 
culo degenerant. Quantum autem naturae 
detrimentum illatum fuiffet , fi vaftiffimum 
illud Oceani corpus fine motu relidtum fuif- 
fet ? Procul dubio univerfa natura elemen- 
taris languefcens , tandemque everfa , ob in- 
finitani quandam putredinis , quae inde in 
Terreftre corpus redundaffet , abundantiam 
concidifletjCeflafTent fontes & riumina,lacus 
& ftagna, vegetabilia cundla evanuiflent, 
cum confequenti omnium ammantium inter- 
im . Haec naturae detrimenta , ut evitaren- 
tur, Naturae Author & Inftitutor Deus 
Opt. Max. Mare in perpetuo quodam motu 



efle voluit, Lunae, Solis, reliquorumque fide- 
rum abditis influxibus agitatum. 

Hinc praeter motum aeftus , quadripartito 
fluxu refluxuque naturalis diei fpatio tumul- 
tuantis , aliofque fupra indigitatos, id alio in 
hunc ufque diem incognito motu circulari 
volvit ; Et uti Oceanum juxta luminarium 
motum diurnum ex Ortu in Occafum , ita & 
alium ex Folo Boreo in Auftrinum inftituitj 
quo Mare fiib Polo Arctico ingenti infinua- 
tum voragini , abforptumque per incognitos 
receflus & inexplorabiles meandrorum du- 
ctus , tortuofis & incomprehenfibilibus am- 
bagibus tandem in Auftrali Polo denuo emer- 
git. Non fecus ac in corpore humano , unius 
diei naturalis recurfu , fanguinem per univer- 
fos venarum ductus circulari , ultimis hifce 
temporibus inventum eft ; cujus quidem alia 
caul a non eft , nifi ut univerfa natura , cceli, 
elementa,humani corporis liquores, perfedta 
quadam analogia , mira ratione fibi invicem 
connexa correfponderent , atque hoc padto 
ineffe fuo confervarentur. 

Sed dices forfan. Quis tibi didtas Suppola- 
rium Regionum voragines oftendit? quis 
unquam illas vidit ? Quaero ego ex te : Ori- 
ginem motus maris per fubterraneos meatus 
in fontes & rlumina fe exonerantis, nequetu 
neque alius mortalium vidit unquam ; ergo 
non eft ? Peflima fane confequentia , quae m- 
numeris aliis rebus applicari poffet . Dico 
itaque , neminem quidem eas voragines vi- 
difle ; eas tamen efle, turn ratione, tumexpe- 
rientia , authoritatibufque oftendi pofTe ; & 
primo quidem hac ratione : 

Cum enim Suppolares hi tragus humanae 
vitae commode fuftentandae , tumobfeme- 
ftrem lucem,femeftrefque tenebras, inidonei 
forent,ne natura rerum iis in tradfrbus otiari 
videretur , fub fixis hifce puncliis hydro-peri- 
cyclofeos exordia conftitui confentaneum 
fuit ; Ex hac enim circulatione aqua marina 

per 



Ocean 

fub Pol. 
Ardlicc 
abforttt' 
tur^&t 
Antar£ 



regu 
tur. 



r g ; 



Probatu 
Marefu 
Poloabi 
beri. 



HYDROGRAPHICUS. 



»59 



J ran 



E rimi 
te:arunt 

ai um ad 
S >pola- 
r< i rra- 

ewi,fed 



Ciifecutus 

ft. 



per incognitos terrae meandros , tanquam in 
iubterraneum quendam ventrem denvata.ab 
ignibus fubterraneis nullibi non obviis , vel- 
uti digeritur , concoquiturque in iemen 
naturae rerumqus omnium alimentum s ter- 
reno quidem corpore , quod fibi ab initio 
congenitum erat, videlicet falinos attrahente 
fpiritus , mineralibus verb glebis undtuofum 
illudhumidum admetallorum generationes 
perficiendas neceflarios in fe denvantibus, 
vegetabiliumque fpeciebus id , quod earum 
naturae maxime congruum erat , magnetica 
quadam virtute attrahentibus : Quod ver6 
indigeftum incodtumque fupereft aquarum, 
id per Polum Antardticum rejicitur, repetita 
circulatione perfedfrus digerendum conco- 
quendumque : Hoc enim padto ingens illud 
maris corpus innumeris faecibus & terre- 
ftrium mifcellarum quifquiliis fcatens, hujuf- 
modi circulationem per continuam fubterre- 
ftrium ignium concodtionem digeftum e- 
mendatumque in novum temper & novum 
naturae femen & alimentum paratur. 

Ratio fecunda.Si circulatio ilia perutrum- 
quePolum non daretur,mare Suppolare pro- 
cul dubio perpetuo damnatum gelu & irre- 
folubili glacie fine motu perfifteret ; Mare 
autem immotum fummas inducit putredines, 
putredines peffimas efficiunt exhalationes & 
vapores , quibus cireumfitae regiones affediae 
fine magna hominum anirnaliumque ftrage 
confervari non potuiflent. 

Ratio tertia eft. Quod cum a binis jam fe- 
culis univerfiis Terraqueus globus per fre- 
quentes & difficillimas navigationes ita no- 
bis innotuerit , ut vix Terrae marifque angu- 
lus fiiperfit , qui non detedtus exploratufque 
fit ; exceptis regionibus utroque Polo fubje- 
dtis, fiquidem complures poft tot Batavo- 
rum Anglorumque tentamina,poft tot homi- 
num aerumnis, fame, fiti,frigore extindtorum 
jadturam, fpe faa fruftrati , Suppolarem tra- 
clum,tantum abeft ut confequi, ut vel neque 
ultra odtuagefimum latituainis parallelum 
progredi potuerint , apertirlima inacceffibilis 
diftridfcus figna . Quid non tentavit Davis? 
quid non Hudfonus ? Quid non Batavi in tri- 
Bjnohuc- plicilua ad Ardtonnavigatione , totius navi- 
eid gationis diredfcore Barenfono viro Aftrono- 
miae peritiflimo, qui dum fcopum fibi propo- 
fitum impenfius urgeret, in medio negotii 
curfu vi frigoris extindtus eft : Hudfonus ve- 
rb a fociis rebellibus in lintrem expofitus, 
nunquam comparuit amplius. 

Ratio quarta eft eorum , qui mare Suppo- 
lare ob rapiditatem fuperari non pofle par- 
tim viderunt , partim fcriptis conngnarunt. 
Mira de Monacho quodam Minorita Oxo- 
nienfi Anglo Geographi referunt,quem Arte 
Magica ad Polum tranflatum , ibidem rupem 
quandam nigram 3 3 leucarum in circuitu, in- 
venifle ajunt , fub qua Oceanus per quatuor 
Euripos velocitate incredibili intra Suppola- 
rem regionem infinuatus, infra di&arn regio- 



l.K circa 
Ilium ra- 
]!lifli- 
imcft. 



nem per immenfam voraginem abforbeatur, 
Quidquid fit de veritate hujus narrationis, 
etiamfienim multis fabulofa videatur , non 
proinde earn omninb reprobandam exifti- 
mem , cum multos Geographos fautores ha- 
beat haec Suppolaris vorago , neque haud m- 
congruis attettationibus ftabiliatur. Angliin 
eas oras delati, uti Purchas in fuis Geographi- 
cis relationibus habet , ab indigents Groen- 
landiae moniti, ne ulterius progrederentur , fi 
fe fuafque naves falvas efle velint ; efle enim 
mare verfus Polum adeb aeftuofum , atque 
adeb rapidum, ut navis femel ingrefla , nulla 
humana induftria retroagi poflk. Athlas No- 
vm refert, Nautas ad Spitzbergam balena- 
rum pifcationi vacantes narrafie , nullam vi- 
delicet navim ultra 82 altitudinis Borealis 
parallelum progreflam rediifle , lintrefque 
fuorum incautius per didtos diltridtus divaga- 
tos nunquam amplius comparmfle , mareque 
ibi tanquam ex monte quodam proruens 0- 
mnia fecum rapere , luculento fane teftimo* 
nio , efle fub Polo, vel vicinis ei partibus vo- 
raginem immenfam, qua aqua aquam trahens 
una cum innatantibus navibus irremediabili 
vehementia abforbeatur. Quae omnia turn 
in Hydrographia Petrus Joannes Faber Medi- p e t. Joan- 
cus,tum inPanchymico fuo l.\. c.j. his ver- p es F a ber 

is contirmat : Sunt tn Septentrione quatuor m i co . 
Euripi , quorum interior a ob rapiditatem motus 
nunquam glacie conjlringantur , qui tanta & 
tarn rapida violentia ad Polum Arffiicum ten- 
dunt , ut nemo eum verbis exprimere pojsit j ibi 
enim Oceanus deglutitur ejr voratur a terra , & 
funt multi qui viderunt hos Euripos , efypericu- 
lum nonnullarum viderunt navium , qu£ ab ipjis 
rapt a Euripis nunquam amplius vtfe funt & 
conJpecJa. Et c. 8 . Mirum nature arcanum, 
cujus rationes & caufas nemo adhuc invejiigavit t 
quia hie motus incognitus fuit , done c per navi- 
gationes notusfaclus eft. Verum qui plura de 
miranda hac Suppolaris plagae conftitutione, 
voragine ilia immenfa , rapiditate maris per 
quatuor Euripos infinuati, fcire defiderat , is 
legatNauticasObfervationesfequentiumAu- 
thorum : Hugonis Viltugbei Equitis , Riccardi 
Cancelarii , Stephani Baruchti , Caroli Iacmans. 
Iacobi Aldaii , Martini Frobifcheri , Ioannis Da- 
vis, Jacobi Cnoxen SylvaeducenfiSjC/V^/^ Cam- GiraUus 
brenfis : quorum hie fequentibus verbis earn ^ ambren ' ; 
defcribit. In Boreali parte invenitur immenfa 
quxdam maris For ago , ad quam a remotis parti- 
bus omnes videntur mover i fuel us , tanquam ex 
condutlu confluunt & devorantur, qui infecreta 
natura penctraliafe ibi transfundentes quafi'm 
abyjfum vorantur. Si itaque Navis Jua mala for- 
te in earn incident , tanta vi rapitur cjr attrahi- 
tur , ut eamfiatim irrevocabilis vis voracitatis 
ab for be at. 

Hae rationes fufficient ad aftruendam Sup- 
polarem illam voraginem , qua abforptum 
mare & per intima terrae vifcera, incompre- Mare fub 
henfis humano ingenio dudtibus circulatum, £ d ° Au - 
tandem in altero oppofito Auftrali Polo re- „foj* 

gurgi- 



i6o 




LIBER TERTIUS 



Tali *Arctici Canfhhdio 




^Pah ^Aivtarcticv CoTt/tduha 




HYDROGRAPHICUS. 



\6 



i honaii 
i.m ob- 
:■ atio. 



i iria 



aA- 



T.ICX. 



\is An- 
il icus 
i iolen- 
ia oc- 
u?n- 
influ- 
i mad- 
onpo- 



gurgitatur , de quo paulb ante allegatus Pe- 
trm Ioannes Faber citato loco fie loquitur : 
£>ui navigarunt ad Polum Aujlralem , viderunt 
ilium aquarum a Polo Antarffico afflux um tanta 
'violent ia occur rentem , ut nulla paclo nee remis 
nee velir contra ire licitumfit ; quemadmodum 
ejr circa Polum Arfficum tanta feruntur rapaci- 
tate ver/its Polum , ut nulla vi ipfa rapacitate 
aquarum extricarefepoflit navis ,Ji inter dum in 
ipfos Oceani Euripos caju deveni'at. Idem atte- 
itatur Relatio de deteclione novi Freti in 
Magellanico Mari , vulgb dictum de Maire ; 
in qua Archinautae illi Batavi, poftquam fere 
60 gradum attigifTent latitudinis Auftralis, 
ob contrarietatem fludtuum , & horrendas 
aquarum praecipitationes , ultra progredi 
concefTum non fuit. Idem teftatur herrera in 
Hiftoria America Auftralis^ Ex Chilenfi,inquit, 
Regno claflem maritimam ad Terras Aultra- 
lis regiones detegendas regio confilio furfie 
expeditam ; quae ut ultra 70 tamen latitudi- 
nis gradum , ob aquarum , etiam aere tran- 
quillo & fine vends perpetub obviam iis ir- 
ruentium rapiditatem procederet, impoffibi- 
le fuit. Tentaverunt & hoc iter verfus Po- 
lum Auftralem & Hollandi Bataviae novae In- 
colas,uti referunt eorum Itineraria paffim ob- 
via : qui juxta Terrae Auftralis littora intra 
immenfa marium fpatia altius infinuati , dum 
mare femper veluti praeccps invenirent, vio- 
lentia fluctuuni retropulli , ulterius illud iter 
minime prosequendum rati funt , cui accef- 
film natura negaverat. Quae fane lucuienta 
figna flint, mare vehementem alicubi in Sup- 
polari plaga eruptionem regurgitationem- 
que pad . Quae etiam caufa fuit,quod a fexa- 
gefimo gradu ufque ad polumAuftralemmec 
maris , neque terrarum , Infularumque fitus 
& conftitutionis nulla in hunc ufque diem 
notitia ad nos pervenerit , adeoque abditifli- 
mo naturae myfterio carere non videatur, 
quod adeb hucufque inacceflum manfit in- 
exploratumque ; dum ad Suppolarem tra- 
cT:um Nautae five cafii, five data opera delati, 
& vi maris abfbrpti,tantae &tam infelicis for- 
ds nuncium remittere non quiverint • ad Po- 
lum verb Auftralem delatis,regurgitati maris 
undique & undique circumfufi impetum fu- 
perare non licuent. Quae cum penitius con- 



fideraret Georgius Bruyn,\do.b Polum inaccef- 
fum efle , quod Deus Paradifum terrcltrem 
tranflatum fub eo conftituerit, humanis vefti- 
giis impervium ; Sed haec cum rationi non 
congruunt, melius forfan nobifcum fenfiflet, 
fi inacceflibilitatis lftiufmodi locorum cau- 
fam in maris ex Polo in Polum pericyclofin 
conjeciflet. Infignis non ita pridem philofo- 
phus , cum in Itinerario meo Extatico tcrrcjlri 
hanc naturae pericyclofin flimma admiratio- 
ne legiflet , fuis datisadme litteris tale pro- 
pofuit dubium . Cur natura Suppolarem pla- 
gam perpetua Infularum concatenatione ita 
cinxerit,ut Oceano vix aditus pateat , ab una 
quidem parte Groenlandia , Spitzberga &c 
Groenlandia, ab altera inexploratis adhuc 
Americae & Afiaticae Tartariae littonbus mu- 
nivit , quae ab invicem quadruplici fretorum 
gurguftio , non nifi exiguam Oceani quanti- 
tatem admittant > Refpondi, hoc admiranda 
quidem naturae folertia fadtum efle, primbut 
Oceani llluc agitati violentiam veluti muro 
quodam retunderentcohiberentque. Secun- 
db ut enarratae Regiones eflent veluti limites 
quidam , qui ulterius non procedendum efle 
monftrarent ibi, ubi truculentis cafibus ftine- 
ftifque periculis , mare fufque deque ferret 
omnia, cum naviumhominumque irremedia- 
bili ruina & interim -, Hinc & mare glaciale 
oppofuifle videtur , quod molibus fuis mon- 
tium inftar aflurgentibus , aditum ad Suppo- 
laris maris aeftuofam plagam ita obftruit , ut 
omnem ultra odtuagefimum aut odtuagefi- 
mum Secundum altitudinis gradum penetran- 
di fpem auferat , quemadmodum in Batavo- 
rum ad Ardton expeditione luculenter patet. 
In oppofito verb Polo vel iple regurgitati 
maris impetus & vehementia id appropin- 
quare attentantes , ab inftituto , dum unda- 
rum occurrentium moleftiam fuperare ne- 
queunt, fuaptefponteavertit. 

Habes hie noftram de circulatione maris 
a Polo ad Polum lententiam , fufius forfan 
quam par erat defcriptam. Quo autem fine, 
aut quid Telluri utilitatis conferat,in iequen- 
tibus, fuis locis fuse oftendetur. Lege fi pla- 
cet , quae de hoc naturae arcano in nojlro Iti- 
nerario Extatico 1 1, qui & hujus operispro* 
dromus dicitur , Dialog. 1 . fufius difcurrimus* 



GeorgiuS 
Bruyn irt 
T heatr . 

Urbium 
purat ibb 
Polo ali- 
cubi Pa- 
ndiium 
terreftrem 
conUitu- 
tum , idio- 
quc iruc- 
ccflibilem. 



Caput III. 






T>e Salfedine ^v£aris^ ejufque originejiecefiitate, alupfue Oceani 

Mariumque accidentia 115. 



TRiginta tres magni nominis Autho- 
res de Salfedine maris quam fufiflime 
pertradiantes confiiluimuSjUt qualef- 
nam caufas tarn Celebris naturae operationis 
adferrent, difpiceremus ; at dici vix poteft, 
quanta omnium fit placitorum diverfitas, 
quanta opinionum confufio j Certe Ocea- 



num ipfum tot aeftus volvere non poffe arbi- Magna o-. 
tror , quot hujufmodi mentis caligine offufi f^ 
volvunt. Nonnemo uti neque Oceani ejuf- ne m»k 
que naturae , neque Geographiae utpote tunc vanetas - 
temporis incognitae notitiam habuit , ita in 
multis hallucinatus eft , uti videre eft in /. 4. 
Meteor, de quibus infra. AfTeclae fedato- 
X res 



IC2 



LIBER TERTIUS 



Nullum 
daturele- 

rncntum 
purumjc 
limplex. 



Nilinna 
tura rem 
dcpcrdi 
tur. 



ai 



res dum Magiftrum defendere , & ab errori- 
bus vindicare contendunt , in graviores la- 
buntur,hoc pacSto errores catenatim incathe- 
dris propagantur , dum ipfa Veritas non at- 
tenditur,fed putidiffiraum illud cZvt@» tcpa, lo- 
co veritatis infcite effutitur , dum neque per 
regulas fciendi , an lit revera res de qua agi- 
tur, quid fit, & in quo confiftat , propofitas 
quxltionis difEcultatem fingulari mentis m- 
duftria examinare contendunt. Accedit ex- 
perientia rerum omnium Magiftra , qua non 
afliftente, ut quicquam inPhyficis rede enu- 
cleetur , fieri non poteft. Hinc multi reli&is 
proximis caufis ad remotas , & nefcio quas 
Metaphyficas fpeculationes confugiunt.Qui- 
dam per abfurda & ridicula figmenta fuam 
ftabiliunt opinionem. Sunt, qui vicinead ve- 
ritatem accedunt ; nonnulli tantum ab ea 
recedunt, quantum vix fibi quifquam imagi- 
nari poffit. 

Nos cum nemine contendere volumus,fed 
principiorum noftrornm filum fe&antes, hoc 
loco noftram inter casteros ponemus , quam 
etiamfi t&n>$eiKTix,(2g non demonftremus , earn 
tamen variis experimentis ita ftabiiiemus , ut 
ii non veram , /altera a vero non multum ab- 
ludentem , id eft, veriiimillimam , oranes qui 
asqua rationis trutina res ponderare folent, 
lint concefTuri. 

Suppono itaque primb. Nullum elemen- 
tum purum & fimplex Phyfice confideratum 
in rerum natura naturaliter dari pofle , fed 
omnia corpora efle mixta & elementata,mul- 
tiplici rerum mifcella referta, Stelementa 
fingula in lingulis convoluta exiftere ; unde 
nullum elementum ita depurari poteft , ut ad 
fimplicitatem fuam & puritatem elementi 
fimplicis vera detur refolutio -, quodinnume- 
ris modis in fequentibus , fuo loco compro- 
batun furaus. 

Suppono Secundo.Materiara primam com- 
pofitam in Phyficis compofitiombus efle na- 
turae falem omnibus corponbus inexiften- 
tem , a pnmordiis rerura Chaoticse maffein- 
ditum , fine quo neque confiftentiam fubfi- 
ftentiamque habere , neque in effe fuo con- 
fervari poffent, utpote , qui omnia , ut Chi- 
mice loquar , corpora fixet. 

Suppono Tertib. Nihil in rerum natura 
regulariter deperdi five ex dementis , five ex 
vaporibus exhalationibufque ex iis attracts, 
fed fingula fuis elementis reftitui. Hoc pa&o 
ex man attrahuntur vapores , qui paulb poll 
condenfati frigore , refolutique perpluvias, 
nives,grandines, pruinam,rorem,nebulam,iis 
elementis , unde extra&i funt , reftituuntur. 
Idem deTerreis exhalationibus dicendura eft. 

His pofitis.Dico primb, falfedinem a natu- 
ra in primordiali rerum conditu (mox ac aqua 
intra alveos voce Dei digefta Terrain difco- 
operuit. ) Oceano & omnibus cseteris aquis 
infitam fuiffe,ita tamen, ut pro ratione aqua- 
rum caeterorumque corporum naturalium, 
nunc plus nunc minus ufque ad infenfibilem 



Sal ret; 
omnit 
ineft, i ! 
omnia 
fixat. ( 



Salele-: 
menti 
Terrei 



quantitatera fal iis infertus compenatur. 
Quoniam enim fal elementum terreum cor- 
poris rebus confiftentiam, &, ut Chimici lo- 
quuntur,fixationem feu denfitatemquandam 
palpabilera prasftat, quara line fale elemento 
rerum fixativo nunquam prasftitiflent , fequi- 
tur falfuginem turn mari, turn rebus omnibus 
neceflanam fuifle. Prasterea cum Terra cum 
Oceano & Manbus unum globum conficiat, 
uti univerfa Telluris moles fale imbuta eft, 
ita & mare , quod a Terra veluti ab ubenbus 
undique & undique falfugineum humorem 
fugens,tanquam nutrimentum fuum attrahit, 
quem poftea mare per fubterraneos meatus 
colatum, falfugineum humorem, quern attra- 
xerat exfuxeratque , juxta Suppofitiomm 3 . 
jure naturae Terras veluti debitum quoddam 
reftituit, vel potius Tellus reciproco quodam 
attra£tu,quod concelTeratmari,ab eodem in- 
ter fubterreftres carceres conftri&o, repetit. 
Quomodb autem hoc fiat , deinceps expo- 
netur. 

Eft itaque fal juxta noftram fententiam ele- 
mentum Terreftre feu femen quoddam natu- 
rae, omnibus rebus corporis turn confiften- 
tiam, turn alimentum prsebens; cujus lignum 
apertiflimum eft,quod nullum corpus five ex 
fenfiti vorum live vegetabilium aut inanimato- 
rum regno fit, quod non hoc fubfiftatalaturq; 
aut quod deftru&um in illud non refolvatur. 

Dices . Aquas maris falfas a&u per vapo- 
rura extradtorum refolutionem in aquas dul- 
ces converti, quod fine falis reparatione fieri 
non poteft. Ergb conclufio falfa eft.Hax ob- 
jedtio ut dilucidius exponatur: 

Notandum, Duplex confiderari pofle hoc 
loco fal, fixum & volatile. Sal fixum illud di- 
cimus , quod omnibus & lingulis rebus natu- 
raliter infertum eft, & ab eo feparari penitus 
non poteft. Volatile verb illud dicimus,quod 
pro fpirituofaf fubftantiae fuse ratione a fale 
fixo feparatur & avolat. Hoc pofito. Conce- 
dendo Antecedens , nego Confequens. Ra- 
tio , quia etiamfi Sol vapores ex mari extra- 
hat , qui poftea refoluti in pluvias dulces re- 
vertantur -, non tamen inde fequitur , iftiuf- 
modi aquas ita ab omni fale radicali feparari, 
ut non exiguas portiunculse falis , etfi quoad 
fenfum guftu vix dignofcibiles remaneantj 
quod & in aqua fontana qualicunque expe- 
rientiaverum efledocet; fiquidemaquahu- 
jufmodi per alembicum diftillata , iemper 
nonnihil falis infundo relinquit, uti Chimicis 
notum eft. 

COROLLARIUM. I. 

Hinc patet,Terraqueum globum in Chao- ^ 
tica maffa adhuc latentem a primordiis re- faCkl 
rum virtualiter in fe continuiffe falem , fed in cav . ir ^ 

f ?r 1 nC' 

actum primb erupifle tertio die , quo fepara- fum. 
tio aquarum in alveos fuos a Deo diftributa, 
Terram ab aquarum mole, qua in volutaj ace- 
bat , liberam detexit , atque hoc padto multse 
de fahs origine controverfias , quibus Com- 

menta- 



Saldu: 
eftfixi 



in 1 



HYDROGRAPHICU 

mentatommmonumenta referta funt, dirimi 
poffunt. 



Cokollar 



I U M I I. 



!nen- 
i unum 
altero 
X liftere 

.1 potelt. 



S. i6% 

horaini casterifque animalibusnecefforius fir, 



Aqua 

ft tana 
fciperali- 
Jdfalis 
fc tanet 

C : diftil- 
\i jiicm. 



tilitates 

its. 



Nullam efle aquam elementarem five fon- 
tanam five lacuftrem , qua; dlftillatione pera- 
d:a non aliquid Talis reliquum exhibeat , uti 
fuse per experimenra probabitur in fequenti 
libroTraffatudeSale. Cum enirn fal det om- 
nibus rebus confiftentiamjuxtaSuppofitio- 
nem 2, certe aqua omni privata fale confi- 
ftentiam a natura fibi debitam obtinere non 
poflet, utpote elemento fuo terreftri fixativo 
deftituta , atque ade6 in puriffimum elemen- 
tum refolveretur , quod impoflibile eft: Cum 
enim omnia rerum naturalium corpora* ex 
quatuor elementis compofita fint , certe uno 
eorum deficiente totum compofitum deftrui 
necefle eft ; Ergo fale fiio fixo nulla aqua de- 
ftitui potelt jquemadmodum enim in quolibet 
compofito naturali , unum vel duo elementa 
praedominantia funt, ita & in aqueo elemen- 
to una aqua altera plus aut minus falfedinis 
ufque ad infenfibilem falfuginem habetshaud 
fecus atque in reliquis elementis femper ma- 
jor aut minor hujus aut illius elementi portio 
praedominatur 3 radicali femper elemento per- 
feverante; unde fapienti fane naturae confilio 
factum eft , ut etfi aqua dulcis & potui apta 
a quacunque falfa feparari poflit , per evapo- 
rationem falis volatilis , femper tamen fixum 
in fubjedto corpore etiam fub minima por- 
tione remaneat.Loquor autem hoc loco non 
tantum de fale in particulari, fedgenerice de 
omni eo , quod diftillatione pera&a remanet 
in fundo Alembici , quod & Chimici caput 
mortuum vocant,hoc enim omnihumore ex- 
hauftum, & in cineres redactum , ftatimno- 
vam falis fceturam fuppeditabit, uti fuo loco 
docebitur. 

COROLLARIUM III. 

Hinc patet , Terraqueo globo falem natu- 
raliter turn ad totam Terraquei globi Oeco- 
nomiam confervandam , turn ad eandem fur 
ftentandam alendamque , a principio rerum 
infitum fuiffe, tanquam balfamum naturse;ubi 
enim fal non eft , ibi putredinis initium effe 
neceffe eft, unicus fal tam animata, quam in- 
animata a putredine fervat. Nihil in natura 
infiilfum, nihil naturalium rerum,fivemetalla 
&mineralia, five plantas animaliaque , five 
elementa ipfa fpedes , e quibus Terraqueus 
globus compofitus eft , fine falis dote fubfi- 
ftere potelt , ubi fal deficit, durabile nihil eft, 
fed omnia putredine virulenta mox invadan- 
tur , necefTario turn Univerfi , turn hominum 
animaliumque fubfidio deftituta. Hinc nullus 
eft locus in Mundo,cui non falis fuppetat co- 
pia ; adeoque divina providentia illud non 
fine caufa ubique praefto effe voluerit , quod 
tantopere necefTarium foret. Quantum enim 



experientia quotidiana docet , unicum cibo- 
rum omnium condimentum ; Quod enim fa- 
le caret , non corrigitur , quod non corrigi- 
tur , id totum infalubre , indigeftum , putre- 
dinofumque advenit homini , utique verum 
morborum naturalium medicamentum ; un- 
de non fine caufa Homerus Divinum vocat, 
tanquam id , quod ab incorruptione omnia 
quae videntur , fervat. Addo gcnitalium re- 
rum principia ex fale fuam originem deduce- 
re ; unde & Poetas Vcncrem Aphroditim 
tanquam e fpuma maris natam fingunt , ut 
hoc veluti h tu tvwu falis vim per mare difper- 
fam genitabilem proponerent, Deofque ma- 
rinos earn ob caufa*m foecundos &multorum 
liberorum parentes faciunt . Et notum eft 
omnibus , nil man feracius , nil fcccundius 
effe , turn infinita monftrorum marinorum 
multitudo , turn immenfa pifcium progenies, 
ovorum innumerabilium copia propagata, 
abunde teftantur . Atque hxc de necemtate 
falis dicta fufficiant . Reftat , ut quomod6 
aqua falfugine ilia ab initio imbuta merit, 
quomodo eadem depofita in dulcedinem 
vertatur. 

In primordiali aquarum in Telluris alveos 
deductione, quam Sacra Genefis tertio Mundi 
die factam fuiffe docet , ftatim aqua chaotica 
turn ex fe falfugine praegnans , turn ex ipfa 
falfuginofas Terras fubitantia tanquam fibi 
necellarium attraxit nutrimentum. Terra 
itaque fale referta , utpote naturali terreftri 
fuo elemento conftans , derepente voce Dei 
percuffa, pro conditione partium primumin 
offaturam Terras , deinde in lapides omnis 
generis , tam communes quam pretiofos, li- 
raum adhuc mollem feu fedimentum aqua- 
rum fixavit ; deinde varias metallorum mine- 
raliumque fpecies cooperante Subterraneo 
igne ipfi coasvo , id eft, Sulphur, Mercurium, 
caeteraque mineralia, tanquam genuinos falis 
filios produxit ; feipflim verb tanquam om- 
nium Safin & fuftentamentum neceffarium, 
per univerfas prorfiis Telluris fibras diffuditi 
ex quibus Oceanus veluti ab uberibus conti- 
nu6 fugens , prasterquam quod jam & ipfe 
illo imbutus efTet , avide in feattractum deri- 
vavit . Et quoniam fundum maris in primo 
Libro innumeris meatibus & voraginibus 
cribratum oftendimus ; Hinc factum eft , ut 
ignis Subterraneus falfuginofas Terras fpiri- 
tus calore excitatos , Oceano omnibus in lo- 
cis paflim communicaret ; Sol vero & Luna 
continuis influxibiis per ventorum vaporum- 
que copiam mare indefinenter agitarent ; 
Hinc falfuginei fpiritus mari mixti , univer- 
fum Oceanumea imbuerunt falfedine, quam 
in hunc diem rerinet,& ufque ad Mundi con- 
fumationem retinebit. Terram autem falfu- 
gine fua , & fubterraneos ignes per occultos 
marini fundi meatus porofque , fpiritibus fa- 
lis fublimatis, mare perpetud imbuere , his 
oftendo experiments . 

X 2 Ex- 



Gencratio 
rerum a 
fale. 



Quomodo 
fal at] use 
ab initio 
infitusfue- 
rit. 



Quod om- 
nia iblida 
virtute fa- 
lis confti', 
terint. 



Ignis Sub- 
terraneus 
halitibus 
falinis p«r 
fundum 
marium 
evipiratis 
falfugine 
mareim- 
buit 



164 



LIBER TERTIUS 



EXPERIMENTUM I. 




Quomodo 
aqua falfe- 
dine fua 
imbuatur. 



Ignis fub- 
terraneus 
fpiritus ia- 
linosmi- 
fcet mari. 



t^aomodo 
aqua {alia 
in hydra- 
gogiscana- 
libtisdul- 
cefcat , 8c 
porui apta 
fiat. 



Fiat ex Talis foffilis laminis vas quadratum 
ABC, cujus commifTuras pice aliave materia 

exadiflime claudan- 
tur ; & hoc fado in- 
fufam aquam dulcem 
aliquandiu relinquas 
confiftere , & aquam 
dulcem inter breve 
tempus totam in fal- 
fedinem verfam inve- 
mes , attrahente aqua 
dulci ad fe falfedinem invafe confiftentem, 
tantoque aquam futuram falfiorem, quanto 
illam vehementius in vafe*agitaveris. Ex hoc 
experimento innotefcit clare , quomodo 
aqua dulcis falfugine attrada. fiat falfa. Ex- 
perientiam quoque turn in Sicilia turn Melitas 
fecimus,in terra qualibet, pingui tamen,non 
arenofa mari proxima , intra cujus foffam ar- 
tificiose excavatam aqua dulcis infufa ftatim 
in falfedinem verfa fuit . Contra fi in certas 
dulccs cretaceas & arenofas glebas aquam 
marinam infuderis , infufam aliquot diebus 
reliqueris ; aquam falfedine fua exutam 
reperics , Terra fuapte natura fal ipfi debi- 
tum attrahente j Cujus quidem rei caufa 
alia non eft , nifi diverfitas terreftrium gle- 
barum , qualium alia; fale copiofo , alias vix 
fenfibili pollent. Hinc fit , ut gleba fale gra- 
vida , aquae dulci falfedinem fuam communi- 
cet , naturali quodam &reciproco attradu; 
contra gleba pauciori pollens fale , a marina 
attradum falem tanquam nutrimentum fibi 
confentaneum in fe derivet , unde aquam fa- 
le volatili deftitutam , dulcem fieri necef- 
feeft. 

Pari pado cum Mari fieri cenfendum. 
Communicat Tellus falfedinem fuam Ocea- 
no per univerfas terreni corporis fibras dif- 
fufam i & ne littora tantumfalfedinem.com- 
municarevideantur, ignis fubterraneus per 
cribrofum maris fundum perpetua falinorum 
fpirituum fublimatione , adeo univerfas femi- 
tasmariumimbuit, utaccedente maris agi- 
tatione perpetua , perfeda tandem fiat aqua- 
rum cum falfuginofis fpiritibus commiftio. 
Sunt enim , uti experti fumus , fpiritus falini 
ade6 potentes , ut vel exigua hujus fpiritus 
quantitas, tanta videlicet, quantam cochlear 
capere poteft , ingens dolium aqua dulci ple- 
num in falfuginem facile vertat. 

Venio jam ad alterius dubii folutionem, 
quomodo videlicet aqua in fubterraneis inci- 
libus dulcefcat , five quomodb in iis depofita 
falfugine in dulcem , uti fontes & flumina a- 
pertedemonftrant, aquam vertatur. 

Dico , id prim6 fieri decodione aquarumj 
Cum enim vifcera Terras ignibus fubterra- 
neis referta fint , fit ut aquarum inciles five 
meatus fyphonum in morem propagati, dum 
pyrophylacia tranfeunt, volatiles aquas falfas 
concodas jam & digeftas fpiritus mox fubli- 



mentur , fublimati & in maximam fubtilita- 
tem attenuati , per intimas Terras fibras {efc 
infinuent, &ubi frigore condenfati fuerint 
denu6 in falem revertantur , adeo que Terras 
reftituant illud , quod ab ea abftraxerant, 
Terra naturali attradu id , quod fuum erat, 
repetente. Accedit quoque , utaquaallam- 
bens latera meatuum gleba dulci refertorum, 
ibi percolatum falfum humorem pari modo 
Terra naturali quodam attradu in fe derivat 
id , quod primo mari dederat , juxtaexperi- 
menta pauio ante adduda;unde fontes & flu- 
mina , quas ex mari primum falfa per meatus 
fundi maris fubierant,ob addudas caufas de- 
pofita falfugine per extrema orificia aqua 
dulci referta , exeunt fluuntque , donee mari 
reddita denu6 falefcant , durante perpetub 
hac rerum pericyclofi . trasterea cum Sol 
perpetuo ingentem ex mari copiam attrahat 
vaporum , fit ut illi frigore medias regionis 
aerias condenfati depofito fale volatili in plu- 
vias , grandines, nivefque refolvanturj quas 
inter altiffimorum montium vertices recepta, 
colliquatione partim extrinfecis , partim in- 
ternis hydrophylaciis infinuata, aquam au-* 
geant & dulcedine fua dulciorem reddant, 
Sed de his fuCus in fequenti Tradatu de Oru 
gmeFontium. Mirumeft, quod in littoribus 
Freti Mamertini five Siculi olim obfervavi. 
Littora arenofa funt, & plena fabulo, in quas 
fi quis foffam fecerit , ftatim aquam dulciffi- 
mam reperiet , etiamfi a ripa maris non nifi 
duobus aut tribus pedibus diftet j imo quod 
admiratione dignius, in ipfo curvo portus 
Meffanenfis brachio , quod intra portus & 
Freti aquas medium interjicitur , fi quis fof. 
fam dido modo fecerit,is pariter aquam dul- 
cem reperiet. Idem accidit ad Littus Cala- 
brias juxta Rhegium , ubi aquam dulcem me 
reperiffe memini in foffa arenacea , non nifi 
duobus palmis ab aqua maris diflita , & foas 
ibidem ad ripam maris in ufum publicum ex- 
trudus fat oftendit. 

Quasritur tarn exotici effedus caufa,quam 
triplicem ego hoc loco adducere conabor. 
Prima effe poteft , arena natura fua ficcior, 
quas in fe falfuginem attradu quodam natu- 
rali derivat , uti in prascedenti experimento 
potuit. Altera caufa effe poteft , quodrivuli 
ex Peloro promontorio , quod Freto immi- 
net, emanantes, littus fabulofum occultoflu- 
xu percurrentes , antequam Freto fe infi- 
nuant , dulces ubique aquas fuppeditent. 
Quod idem de littoribus Rheginis dicendum 
eft, inquas-fefe exmontibus Calabrias qui 
Fretum cingunt, turn aperti, turn occultirivi 
arenam fubterlabentes eandem aquam dul- 
cem , antequam in mare fefc exonerent , ubi- 
que exhibent. Unde ver5 aqua dulcis in por- 
tus Meflanenfis brachio, inter utrumque ma- 
re a natura curvato , aqua dulcis proveniat, 
aliam haud dubie caufam habet, cum rivulos 
ex montibus participare non poilit. Ergo di- 
cendum , vel Terram lftiufmodi nativa pro- 
• . prie- 



Quomo 

aqua fall 
inpluvi;! 
eduifta I 
dulcefcsi 



Experi- | 
mentu 
inlitto 
bus Fe 
Siculi. 



HYDROGRAPHICUS. 



prietate , aquam maris colatam in dulcedi- 
nemmodo fuperius didto convertere,vel cer- 
te ex lacu aut flumine quopiam Sicilian autCa- 
labriae per fubterraneum fyphonem infra 
fundum maris porredhim , quod in hoc Por- 
tus brachio exitum dum reperit , aquam per 
didtum tradtum diffufam dulcem reddere. 
TradiMt enim Hifroru Nautic* , in multis 
locis turn in fundo , turn in nonnullis maris 



*J 



fcopulis aquam dulcem in fontis morem pro= 
filientem reperiri , uti dicetur de fontibus 
fubmarinis fiio loco. Habes hie Lector cau- 
fam triplicem aqusedulcis inlittoribus fca- 
turientis , quam pro libitu tuo earn cum pri- 
mis , quse ingenio tuo majorem fatisfadlio- 
nem dabit, feligere poteris $ aliam enim pra- 
ter didtas non facile reperies. 



C A i> u T IV. 



%Jtrum aquatti Jit <£\£ar is falfedo per'univerf as Qceanijemitas dtjperfa, 



in 

Jofal- 

]it,an 

rfi- 



HOc dubium uti magni momenti eft,ita 
exadte difcutiendum duximus. "No- 
tandum itaqueprimb, hancdifficul- 
tatem multipliciter intelligi pofle. Primo. 
Utrum mare in fundo falfius fit , •quam in fu- 
perficie. Secundd. Num in littore, an in me- 
dio. Tertio an in Locis Zonae torridse fub- 
jedtis , an in Septentrionalibus plagis falfius. 
Notandum fecund6 , aquam marinam in- 
tense frigidam minus falfam effe , quam a- 
quam falfam calidam . "Notandum tertio; 
Terram fundum & littora maris , uti variis 
proprietatibus qualitatibufque pollent, ita 
quoque mire variari ; His praemiflis 

Quseritur primO : An Mare in fundo, 
an in fuperficie falfius fit- > Dico cum fun- 
dus maris aliter & aliter {eft in diverfis O- 
ceani mariumque diftridtibus habeat , di- 
verfifque proprietatibus viribufque in diver- 
fis fum fundi , turn littorum locis pro ratione 
& difpofitione terreftrium portionum , pol- 
leat , non folum ratio , fed & fenfata expe- 
rientia docuit, mare fubinde in fundo fal- 
fius , quam in fuperficie , nonnunquam in lit- 
toribus , quam in fundo aut medio Oceano, 
majori falfedine abundare. Si mare tranfive- 
rit per mineram fale refertam , aut hiatum 
fpiritibus volatilibus falis ab ignibus fubter- 
raneis fublimatis pervium invenerit,tum cer- 
tum eft, mare in fundo quam in fuperficie fal- 
fius effe , cum eidem immediate a fubjedtis 
falis venis perpetu6 copiofa falfugo commu- 
nicetur. Idem dicendum eft de littoribus ma- 
Nam ubi vicinam falis mineram mare 



ns 



continuis fuis fludtibus allamberit , idfalfu- 
gine in littore , quam in medio Intenfius im- 
bui , neceffe eft ; & falinas , quae ad ripas ma- 
ris, magno mortalium emolumento inftruun- 
tur , fat teftantur. 

Dico fecund6 . Cum fal fixum ipfa aqua 
gravius fit , certum eft , id in fuperficie confi- 
ftere non poffe , fed deorfum tendere verfus 
fundum ; falem tamen volatilem utpote cujus 
levitatem fpiritofam nihil impedire valeat, 
univerfum maris corpus ufque ad fuperfi- 
ciem pervadere , mariqueperfedta mixtione, 
ex continua fludtuum concitatione contem- 
perare,poteft tamen falfedo marina turn fun- 
do marino , turn in littoribus , multis modis 



impediri , ne acrior fit , quam in fuperficie; 
quorum primus eft fluminum , rivorum , fon- Fontcs in 
tium, per meatus fubterraneos in fundo ma- fundoma - 

. r r • -i . ns erum- 

ns lele exonerantium ; quibus aqua marina pen tesa- 
mirum in modum attemperatur , & fublata quam fub- 
falfedine ita dulcefcit , ut fcaturigo per me- cem fup- 
dium maris penetrans,in ipfa fuperficie Nau- peditant.' 
tis fubinde magno fpatio aquam dulcem 
prsebeat, ficuti referunt de nonnullis locis 
Maris Pacifici ad littus Americas Auftralis, & 
de Sinu Perfico juxta Ormutium , quod etfi 
omnium marium ex circumfitis falinis monti- 
bus , falfiflimum fit, in ipfa tamen Maris fu- 
perficie dulcis aquse fcaturigo ebullirefer- 
tur , fummo Nautarum caeterorumque torri- 
diflima^ Infulse Incolarum Accolarumque 
fo\atio & emolumento . Item contingere 
poteft in fundo maris , aut littoribus falfugi- 
ne non ita refertis , aut in iis locis , in quibus 
vaftiffimorum amniumafHuxu, admulta mil- 
liaria mare dulcefcere comperitur. Quse 
cum notiora fint , quam ut memorari me-* 
reantur , libens omitto ; quemadmodum . 
enim non omnis fert omnia tellus , diverfiffi- turami- 
mseque fint terreftrium partium conftitutio- rum in 
nes , ratione quarum maris natura mirum in ™ t ° ra "™ 
modum variatur , dum non idem in omnibus pro difpo- 
locis , fed pro diverfitate proprietatum ter- f^^ 
rarum quas allambit, alia & alia femper pro- littorum. 
ducit, de quibus fuo loco. Pari padto,Mare 
in uno loco ob didtas caufas falfius eft, quam 
in altero ; fit tamen perpetua maris agitatione, 
ut falfedo perfedta dilutione diffufa asquabi- 
lem fere ubique lqcorum, ubi dulcedinis fca- 
turigines non attingit, faporis temperiemac- 
quirat. Alteram dubium eft,utrum mare fub An mare 
Zona torrida falfius fit , quam fub Zona tern- fub ^ 0I £ 
perata autfrigida > Refpondeo , fub Zona c ms fit, 
torrida id cseteris paribus falfius effe j Quo- quam rub 
niam enim Sol radifefuis perpendicularibus gid^aut 1 " 
id perpetuo ferit , fit utfpiritus volatiles falis temperata. 
una cum vaporibus calore Solis attradti , pri- 
mum in nubes , quse ventorum agitatione in 
diverfas Mundi partes difpulfae ; partim in fri- 
gidioribns montanarum regionum partibus 
condenfatae, volatilique fale frequenti agita- 
tione folutas in pluvias aquarumque dulcimn 
imbres copiofiflimos , refolv 7 antur , partim in 
nives condenfentur ; unde mare fale fixo &c 
X ; calore 



66 



LIBER TERTIUS 



Sal calore 
Solis exco- 
quitur. 



Cur in 
Iflandia 
mare adeo 
ialfum fit, 
non in gla- 
ciali. 



Cur glacies 

marina 

dukisfit. 



calore aeftuque Solis incumbentis excitato, 
rnirumin modum falefcit : fiquidem expe- 
rientia conftat , cibos falitos , mox ubi aqua 
fervida incaluerint,mult6 falfiores efle,quam 
frigidos ; cujus rei ratio haec eft , quod calo- 
re corpufcula falina , quae fpiritibus non om- 
nino deftituuntur , rarefa&a , & ab invicera 
feparata fummam mari acredinem ex hujuf 
modi refolutione corpufculorum concilient, 
& quotidiana conftat experientia , in littori- 
bus Siciliae , Calabriae caeterifque Mediterra- 
nei maris littoribus , aquam marinam in cer- 
tas areolas derivatam, paucorum dierum fpa- 
tio in candidiflimum falem calore Solis con- 
coqui.Melitae quoque in faxofis littorum fof 
fis , in quas ventorum impetu mare diffundi- 
tur, nulla artis induftria fuapte fponte in fa- 
lem copiofum magno incolarum emolumen- 
to concrefcit. Idem in omnibus Zonae tor- 
ridae mbjedtis littoribus evenire referunt, 
quotquot ea loca adierunt; quod tamenin 
Septentrionalibus partibus non fit. Luculen- 
tiffimum fignum,aquam marinam quanto ve- 
hementioribus radiis verberatur, tantoco- 
piofiorem falem producere , atque adeo fal- 
fius fieri. In Septentrionalibus vero partibus 
mare infulfius effe experientia notum eft,non 
quod aequa portione falis non imbutum fit, 
fed quod fal fixum frigoris vehementia irre- 
folubile fit j In Iflandia tamen falfiffimuni 
efle teftantur Hijloridt Nautica , cujus rei ra- 
tio alia non eft , nifi ignis fubterraneus dictae 
Infulae dominans , qui uti per montis , quern 
Hecla vocant , radices , fale , fulphure , bitu- 
mine feu Nephta omnia circum circa implet; 
ita fpiritus falini per maris fundiim irrumpen- 
tes Oceanum nativa falfugine adeo tingunt, 
ut cum falfedine Zonae torridae certare pof 
fit , quae tamen cum glaciali mari vicino mix- 
ta , falfedinis acrimonia cum tempore exui- 
tur. 

Dico itaque, in ultimo Septentrione mare 
etiamfi falecopiofo polleat, ob frigoris ta- 
men intenfiflimi efficaciam refolvi non pofTe. 
Accedit , ob continuas pluvias , nives peren- 
nes , & grandines , quae nullo tempore in di- 
esis locis defunt,mare quadantenus augeri,& 
mole & dulcedine;fk}uidem aqua falfa uti per 
fal fixum gravior eft , ita fundo quoque vici- 
nius haeret , aqua dulci utpbte leviori , illi fu- 
pernatante, quae cum tenuis & fubtilis fit, fa- 
cile frigore circumftante , falfugine depofita 
in glaciem concrefcit. Cur vero glacies maris 
dulcis fit,ratio eft,quod aqua faliior conden- 
fata frigore, gravitate fua fubfidat, dulcis ve- 
rb exuta falfedine, & pluviis nivibufque con- 
tinuo aucta, uti levitate fua,graviori fuperna- 
tat , ita circumfito gelu facile conftringatur: 
Nam ut experientia docet , aqua falfa ob 
craffitiem & pinguedinem tantb in glaciem, 
difficilius, quantb dulcis ob levitatem fa^ilius 
convertitur. 



COROLLARIUM I. 

Hinc patet , cur in littoribus marium, Aquama 
quae ab altiffimis montibus cinguntur , aqua ris ad ra( 
dulcior fit,quam in medio ; quia videlicet co- morum 
piofiffimi imbres, quibus ftatis temporibus montiun 
montani tradtus perpluuntur, dum fluminum ^amin 
inftar per montium convallia decurrdd > at- medio. 
que una aquae marinae commixti, illud in dul- 
cedinem aliquoufque convertunt, uti in lit- 
toribus Oceani Malabarici , ad Montem Ga- 
tis, Zeilanum,& in littoribus Americae Occi- 
duis, quae Andibus mbtenduntur , tempore 
imbrium , contingere folet; qui quidem efFe- 
clus omnibus amnibus in mare fefe exone- 
rantibus , communis eft: 

COROLLARIUM II. 

Patet quoque , cur in Septentrionalibus CurSe- 
partibus, nullus in littoribus, aeftivo tempore, ^J^ 
f al concrefcat ; fubZonaver6 torrida, vel- nesmarit 
eidem vicinis regionibus copiofiflimus repe- S*T im 
riatur; quia videlicet in illis propter obliquif- fint. 
fimos Solis radios corpora falina frigore con- 
creta , neque refolvi , neque defectu caloris 
Solaris concoqui poffunt . Secus fit in hifce 
aeftu Solis caliaiffimis locis , in quibus calore 
falina corpufcula refoluta & aquis fuperficia- 
libus mixta, dum in littora effunduntur , co- 
piofum falem Sole coquo producunt. 

Tertium Dubium eft, cur aqua marina vir- Curaqm 
tute Solis per vapores elevata exuta falfedi- n ? anna ' 

1 i r r pluvias 

ne, in duicem aquam convertaturj contra eduda 
aquamarina per Alembicum diftillata femger dulcc ^ 
in recipients potationi minime apta reperia-* 
tur ; neque fieri poffit, ut ab invicem prorfus 
feparentur ? 

Refpondeo , aquas marinas calore Solis 
elevatas in duicem degenerare : Prim6, vel 
quia fpiritus falini , quos fecum evehit a va- 
pore feparati mediam regionem aeris tranf 
cendunt , vel frigore condenfati fubfident, 
vel rofcido aere mixti praedominante aquae 
elemento , abforbentur . Secundo vel ob li- 
berrimum in aere motum nubium, quo in va- 
rios diftra&i tra&us, tandem ita debilitantur 
& difuniuntur , ut nullum amplius falis vefti- 
gium in vapore attraclo relinquant -, unde 
fpiritus hi diesis modis feparati , aquam dui- 
cem ut relinquant necefle eft. In Alembico 
ver6 ob conclufum undique receptaculum, 
fpiritus per ignem feparati fublimatique , uti 
exitum non reperiunt,ita aquae commifti, pe- 
nitus feparari non pojlunt , unde aqua a fixo 
fale nonnihil libera , fpiritibus tamen volati- 
libus mixta , etiamfi tantam falfedinem non 
contineat , nefcio tamen quid amariufculi &c 
ingrati faporis admiftum habeat , quo & po- 
tui inepta redditur. 

XJtrumautem aqua marina faepius repetita Utruma- 
diftillatione , ut in quinta effentia vini fieri ^dTftut 
folet, tandem ab omni falfedine fualiberari tlone'dul- 
poflit, cum experimentum ejus non nonfece- cis | eri 






rim. 



poflit. 



hydro.gr 

rim, affeverare quoque non pofliim ; videtur 
tamen verifimile, etfi in minima portione, fe- 
pararipofle. Ego hoc pa&o rem tentandam 
putem. 




Fiat Syphon in helicem contortus , cujus 
vas aqua marina refertum fit A , helix fit 



A P H I C U S. 167 

B C D,recipiens E. Subjecto itaque igne van* 
A , fpintus falini calore refoluti pet helices 
afcendere incipient , fed cum inter tot gy- 
ros condenfati ingentem in exaltationis mc- 
tu remoram inveniant , ab afcenfu ampliori 
eos cefTare necefle eft , praefertim fi fyphon 
tortuofus fazpius aqua frigid! afpergatur; 
aqua vero dulcis tenuitate fua per fumos ex- 
altata in operculum F , & hinc in aquas refb- 
luta in Cyathum E fe diffiindet , quam ego 
multis rationibus conviclus , dulcem effe de- 
bere exiftimo , quia fpiritus falini , vel ad pri- 
mumfrigus condenfati fubfidere notumeft, 
vapor ver6 nubium inftar viam fuam per tor. 
tuofas femitas carpens , tandem in operculo 
F refolutus , in E vas , a falfedine liber gut- 
tatim fe effandet : Sale volatili conden-fato 
intra Syphonis meatus remanente , foliata 
propagine in lateribus helicis concreta -, cu- 
jus rei Chimicos experientiam fumere defi- 
derarem , & forfan , quod dixi , verum repe- 
rient ; cum enim in aliis operationibus hujuk 
modi Syphone ufus fim,dici vix poteft, quan- 
tum hoc artificio ab omnibus fsecibus & 
phlegmatis depuratara aquam reperias. Ve- 
rum de aliis ab aqua falfa dulcem feparandi 
modis in Oclavo hujus Libro fuse tracl:a- 
bitur . Quare hlc finem imponemus huic 
fectioni , a primo totius naturse principio, 
quam aquam die imus adfecundum procedi« 
mus, qui ignis eft. 




MUNDI 




i68 

MUNDI SUBTERRANEI 

LIBER QJJ A R T U S 

nxporPAoiKos, 

V E 

IGNIS SUBTERRANEI, 

Ventorum, Fluminum,Fontiumque 

origine. 

S E C T I O I. 

%)e 3\(atura Ignis Subterr ami, ejus Jttu &* operationibus* 

PR£FATIO. 

1 Uemadmodum Divinae potentiae altitudo in Mundo Coelefti duo con- 
ftituitLuminaria,Solem& Lunam, quorum ilium, igneae fubftantiae, 
hancaquea>eiTevoluit, eo fine, utSolis ardoreshumidoLunxeffluvio 
' temperarentur, humiditas nimia Luna: excefliva ignei Solis flccitate co- 
hibcretur^atquehocpadogenuina rerum omnium in fuperficie Terra? 
Utife ha- g e nerabilium principia efle poffint. Quae naturae adminicula adeo neceuaria fue- 
bent soi & runt,utakerutrodeficiente, Mundus confervari non potuerit. Quamvis vero hxc 
cceio, na fc turn aqueum Maris elementum., turn Terreni corporis molem fiiperficialem potenter 
invSm ad gencrationes rerum follicitent , fieri tamen non potuit , ut ad intimum terreftrium 
aquaM)- vifcerum meditullium virtute fua influxiva pertingerent, cum Sphxram habeant adri- 
vitatis mx determinatam & limitibus fuis definitam. Hinc ne Terreni globi pro- 
muscondus interior, frigoris inclementia obrigefceret , & ad interiores naturae a&io- 
nes in mineralium metallorumque generatione inutilis foret, fummo Divinae fapien- 
tiae confilio factum eft , ut ignis una cum aqua in co conftituerentur , quae ellent veluti 
Sol quidam fubterraneus & Luna fubterranea , quorum ope mutua, & difcordi qua- 
dam reciprocal a&ionis concordia , omnia naturae femina Terraqueo globo congeni^ 
ta, in earn rerum tiim multitudinem, turn varietatem animarentur , quam turn intra in- 
timaTerrae vifcera,tum in externa ejufdem fuperficie cumadmirationeintuemur. 
Reftat itaque , ut quis ille fit ignis fubterraneus ? quid operetur ? Ubinam locorum 
fubterreftrium collocatus fit? quomodo aut quo alimento perennia lftiufmodi ignium 
incendianutriantur ? oftendamus. 

Caput I. 
T>e nece 'fit ate &- e/fentia Ignis Subterraneij&utrurn verum 

elementum fit. 

DAri ignem Subterraneum ade5 cer- ( titiidinem & varietatem ubique paflim loco- 
tum eft , ut eum nemo nifi vefanse j rum obviam confiderarit , is haud dubie hos 
mentis philofophus negare poffit . | ignes, hos calores, haec ingentium Vulcanio- 
Quifquis enim ignivomos montes , mlphu- i rum craterum seftuaria , non in aere , non in 
reos ignes non ex terra tantum, fed & vel ex aqua , fed inipfis intimis Terrae penetralibus 
if>fo mari prorumpentes - 3 Thermarum raul- j natales fuos habere , afTerere vel invitus co- 

getur. 



terranea. 



LIBER IV. Sect. I. IGNIS SUBTERRANEUS. 



Sub- 
leus 
ibus 
; col- 
li*. 



: nul- 
aixH. 



it rum 
hLntad 

n a iub- 
riiieum. 

. ;tius. 



»l»ilius. 



ill fit 
Sub- 



ncus. 



getur. Quomodb enim fieri poflet , ut ubi- 
que locorum tanta mineraliura , tanta ful- 
phuris , biturninis, naphtae copia dum ubique 
occurrit, ea fine igne, fine ullo naturae calen- 
tis asftu, frigidiffimis illis caliginis carceribus, 
ab omni Solariinfluxu remotiflimis, folius ae- 
ris & huraidi conflictu enata concipi queat? 
Neceflarius itaque fuit internee Telluris Oe- 
conomiae ignis Subterraneus . Certe Plato, 
dum haec omnia altius contemplaretur , pe- 
rennium flammarum , incredibilem aquarum 
turn calidarum turn frigidarum, plurimofque 
aquae & ignis ingentes amnes in Phddro a- 
gnovit ; quin & vel ipfe Arijloteles, ab obler- 
vatis ignis efle&ibus , quos inter admirandas 
olim recenfuerat auditiones , Terram /. de 
Mundo. c .4. uti aquae, ita ampliflimas fpiritus 
ignifque fcaturigines continere docuit ; quae 
deinde lib. de Meteoris , dum ventorum in 
Terra; motus caufas fcrutatur, replicavit. 

Notarunt & Plinius, Vitruvius, Cicero, hoc 
naturae arcanum ; dum enim Terras fcrutan- 
tur vifcera, caloris obfervant opifices ibi de- 
litefcentes : Siquidem maximae mundi partes 
calorefultae fuftinentur; lapidum conflictu 
& attritu ignem elici videmus, & recenti for- 
done Terram fumare calentem , atque etiam 
ex puteis , jugibus aquam calidam trahi, & id 
maxime hybernis fieri temporibus, quod ma- 
gna vis Terra; cavernis contineatur caloris. 
Poetis quoque adeb perfuafus eft hie ignis 
Subterraneus,ut omnes de Vulcano, Vejla, Cy- 
clopias , fabulae ad ilium alludere videantur. 
Audiamus Lueretium hifce verbis canentem: 
Principio Tellus habet infe corpora prima, 
XJnde mare immenfum , volventes Jiumina 

fontes 
AJsidue renovent; habet ignes, unde oriuntur. 
Nam multis [uccenfa locis ardent fi la Terra. 
Ex imis verofurit ignibus impetus zJLtna. 
Manilius in Aftronomicis : 

Stmtautem cuncJis permifli part ibus ignes, 
Jgui gravidas habitant fabricantes fulmina 

nubes, 
Et penetrant Terras , uEtnxque minantur 

Olympo, 
Et calidas reddunt ipfis in font ibus undas. 
Quis ergo , & quid proprie ignis ille Subter- 
raneus fit.paucis accipe. Ignis Subterraneus 
eft portio ignis elementaris non puri , fed va- 
ria combuftibilium rerum mifcella contami- 
nate, intra Terrae cavernas feu Pyrophyla- 
cia, a Deo Opt. Max. ab ipfo Mundi exordio 
ad fublunaris naturae tutelam , confervatio- 
nem & rerum omnium proventum conclufa. 
Dicitur primb , portio ignis elementaris non 
puri , fedmifti, ad eorum excludendam fen- 
tentiam & opinionem , qui ignem hujufhiodi 
fpecie ab elementari igne diftinclum , incor- 
poreum & invifibilem dicebant, id fane prae- 
terquam quod Ecclefiae , San&orum Patrum 
fancliionibus , ( qui vel ipfum infernalem 
ignem, non incorporenm & fpiritualem, fed 
materialem , corporeum, & ejufdem cum ar- 



169 

tificiaii igne five elementari mifto , fpcciei 
efTe paflim afferunt ) naturae quoque legibus, 
omniumque pene Philofophorum decretis 
repugnat, cum ignem incorporeum , nullam 
potentiam , nullam ad in corpoream fubftan- 
tiam agendum proportionem habere notius 
fit, quamutdici poflitaut debeat. Dicitur 
fecundb. Ignem Subterrancum efle portio- 
nem ignis elementaris mifti,ad reprobandam 
eorum fententiam,qui ignem ilium Subterra- 
ncum non corporeum,uon a&ualem, fed vir- 
tualemfeu eminentialem ( cujufmodi eft in 
ftomacho, ) vi decocliva pollentem , quod 
in Itinerario nojiro Extatico fuse refutatum 
eft ; & poftea ralfitatem aperte oftendemus. 
Democrttus ne a&ualem ignem concedere Democri- 
videretur, dixit , calorem fubterraneum fieri J 1 ,/ 6111611 " 
ex calce & cinere , per antipenltafin, quo ni- 
hil ineptius dici poteft ; Si enim calx & cinis 
funt intra Terram abfeondita, j am j ure quaeri 
polTet , quifnam calcem & cinerem in hujuf- 
modi confiftentiam deduxerit > Cum calcem 
& cinerem fine igne fieri impoflibile fit : Ac- 
cedit, univerfum terreftris Mundi globum ex 
calce & cinere compofitum efle debere,cum Non fit ex 
nullus fere in toto Orbe locus fit , ut poftea ^ &a " 
oftendetur, qui non hujus caloris effe&us 
prodat. Quod pariter uti fenfatse repugnat 
experiential, ita opinionem non rationibus, 
ledfannis muliercularum explodendam ve- 
rius relinquimus. Neque antiperiftafeos ope 
calorem ilium in fubterreftribus locis fieri, 
ratio dicl:at ; Cum enim antiperiftafis , Philo- Nonante- 
fopho tefte , nil aliud , quam contrariorum P eriftafi - 
calidi & frigidi ludta fitiludta autem ifta,quia 
nullum violentum perpetuum,perenni confli- 
cl:u durare non poteft •, fi durare non potent, 
utique omnes pariter thermae jam dudum 
ceflaflent, fcrobes Vulcaniae, Montefque 
flammivomi jam dudum extin<3:i fuiflent, 
quod pariter ex perientiae reclamat ; Cum uti 
durarunt ab exordio rerum , ita & in hunc 
ufque diem calorem fuum continuare non 
ceflant. Accedit, quod fi per antiperiftafin 
calorille accendatur, jamhauddubie calor 
ille primb extiterit, cum antiperiftafi actualis 
& fimultanea contrariorum pofitio requira- 
tur. Quod fi ita ; Quaero igitur , undenam 
hie calor praevius fit produd:us ? Certe non 
a frigore, cum per duo frigida in fummo gra- 
du antiperiftafin fieri impoflibile fit ; ageret 
enimfimileinfimile, quod eft contra com- 
mune Philofophorum axioma ; Neque a ca- Non eft 
lore in Terras vifceribus eminentercontento; EJ-^JJi 
cum hie frigori elementari a nemine fenfato 
Philofopho opponi concedatur, neque vir- 
tualis feu potentialis tantum efle potefti cum 
ignis acl:ualis tantum proprietates , vel juxta 
ipforum adverfariorum opinionem, in fe con- 
tineat. Quidquid itaque dixerint , quocun- 
que fe verterint , aliud quo fe ex hoc limo 
evolvant, non invenient, nifi calorem fonna- 
lem ab a&uali igne in vifceribusTerrae laten- 
te excitatum aflerant. 

Y Dixi, 



eminen- 
tialis. 



170 LIBER Q U A R T U ? ^ e c t. I. 

Dixi , Ignem Subterraneum ignis elemen- i ufualem live cuhnarem eleraentum ignis efle 
taris non puri , fed varia combuftibilium re- putant. Verum utquoraodo elementum ignis 
rum mifcella tindfci portionem effe,ad eorum j hoc loco fumamus, luculentius innotefcar,de 
excludendam opinionem, qui ornnem ignem j eo paul6 alterius ordiri vifum eft. 

Caput II. 
Quodnamjtt verum Ignis elementum, &• ubinam proprius ipjius locus fa. 




Eteres Philofophi, Trijmegiftus , Zo- 
roafter , Orpheus , Mundum univer- 
fum quatuor elementis , igne , aere, 
aqua , terra compofitum ftatueruntj ubi per 
ignem non certum locum, fed univerii a?the- 
ris fubftantiam intellexerunt, quem & ignem 
Vans fen- vivificum appellant; Orpheus verb omnia ex 
terurt. ^^ ac l ua > Terra, & omnia nutriente a?there 
ab Opifice conftituta hifce docet: tcv oAak 
xso-fioy iK7rj^og x, baa,T@* %«}%$ it tikvtu - tgotpx 
cufyrit. Ocellus Pythagora auditor primus o- 
mnium ignem infra Lunam , & fupra aerem 
ftatuit; atque hoc pa6to,ejus placito Univer- 
fum quinque elementis terra , aqua , aere, 
igne & a?there conftituitur; quorum quatuor 
priora perpetuo corruptionis & generations 
motui fubjedta ; Lunam verb effe quafi fe- 
pem & interftitium inter incorruptibilia cor- 
ruptibiliaque docuit . iSfjus yap d&earacrUg k. 
yivitrE@* Kj vfe* rtjjv ctXyvriv tfyoju,®*. Seps enim 
eft immortalitatis ejr generationis cur (us is, 
qui Luna eft , id eft , mobilis Luna orbita. Et 

paillO poll ait : To (jSQ civ 7W^ , tl rj yyj KK^O. to 

<$. v$oq Kj ct*jp panryiTis. Ignis quidem & Terra 
extremafunt , aqua vero ejr aer medietates. 

Hanc fententiam Empedocles , & poft eum 
Hippocrates eft fecutus : Peripatus verb Magi- 
ftrum fuum perperam intelligens , propaga- 
vit. Nos cum nemine contendere volumus, 
fed veritatis avidi , hoc loco , dum genuinus 
ignis locus nobis definiendus eft, ignis Spha?- 
ram fub concavo Luna; conftitui non pofle, 
vel ex ipfo Ariftotele demonftrare conabi- 
mur. Verum ne inconfultius textum confi- 
derafTe videar , ipfa fapientiflimi Do&oris 
verba adducere vifum fuit, at quid ex mente 
ejus tenendum fit , patefiat. Sic autem dicit 
Ariftot. 1. r. Ariftotele s lib. i . Met. 1 4. In medio kitur , & 

Met. c.14. J j. n .2 , -.^il^. 

ctrca medium eft gravijsimum ejr frigidifimum 
fegregatum, Terra & Aqua ; Circa hac autem <jr 
atttgua his ejr aer , & q uo d propter confuetudi- 
nem vocamus ignem, non eft autem ignis, exccjjus 
enim eft calidi ac veluti fervor ignis . Sed oportet 
intelligere difli a nobis aer is id, quod eH circa 
t err am <vcluti humidum cjr calidum eJJe,propter- 
ca quod vapores ejr exhalationes habeat terra. 
Js>uod autem fuper hoc , calidum jam ejrftccum. 
EH enim vaporis natura humidum & calidum, 
& est vap or quidem potent 1 a velutiaqua ; exha- 
latio autem potentia,<veluti ignis. Ex hifce aper- 
te patet , nil aliud hoc loco docere Ariftote- 
lem,m6. quod feparata exhalatione a craffiori- 
bus aqua; vaporibus,fe in ultimam elementa- 
ris Mundi fupremamque regionem recipiat, 
qua; uti tenuiflimis & fubtiliffimis partibus, 



Ariftotelis 

fententia 

cxpomtur. 



calidis & ficcis conftat , ita ignis vicinior, 
quoad naturam eft , utpote ad inflammatio- 
nem concipiendam oppido difpofita. Has au- 
tem tenuiores & fubtiliores aeris partes dicit 
Ariftoteles, vocari confuevifTe ignem ; prote- 
ftatur tamen exprefse,non effe verum ignem, 
& evidentem reddit rationem , quia ignis eft 
quidam exceffus caloris & quidam fervor ; at 
verb ilia halituofa fupremae regionis aereae 
fubftantia non eft fervida , nee talem habet 
caloris exceffum. Quare cum alibi dicat Ar'u 
ftoteles,\gnem effe in Concavo Luna?, intelli- 
gendus eft, cumhacexplicatione, quodvo- 
cetur per confuetudinem ignis, non quod re- 
vera fit. At Se&atores Ariftotelis hoc loco, 
ex perperam intelleclo textuin coordinatio- 
ne elementorum,propriam & genuinam ignis 
Sphasram omnibus modis , etiam contra Ma- 
giftri mentem fuis fiiadere conantur. 

Dum ergo ignem fub Concavo Luna? po- 
nit, tantum abeft, ut ilium purum ignem, aut 
verum ignis reale elementum dicatur , ut po- 
tius neque ilium , quem nos ignem vulgb vo- 
camus, ibi ponendum doceat j ait enim textu 
1 8 . Terra a Sole calefadta fieri exhalationem 
fpirituofam, fumofam, & qua? fitipfius tei'ra? 
exiftentis ficca? , & propter earn calorem di- 
cit fupereminere vapori ; & de eadem intel- 
ligi, quod fubdit immediate : Sub circulari la- Arta' 
tione eft calidum cjrftccum, quod, inquit, dicimus 
ignem: innomin at um enim eft &communc in omni 
fumofa difgregatione ; attamen quia maxime na- 
turn eft, tale corpus exuri , ita necejfum eft uti no- 
minibus. Vides Philofophum hoc loco nil a- 
liud quam fupremam aeris regionem defcri- 
bere , quam cum a coelorum motu & incale- 
fcat & uratur modo v7rUKctvjnu , five exhala- 
tionem, aut fiimme attenuatum aerem, unde 
modb non ignem, 8t in potentia ignem vocat, 
ignem inquam non revera,fed qui ex confue- 
tudine dicitur ignis. Affecla? verb ne & fe & 
Magiftrum ex hac pyrotechnia,ridiculos faci- 
ant,ibi realem ignis elementaris Spha?ram et- 
jam contra Magiftri mentem pro aris & focis 
adftruentes derendere non verecundantur. 

Porrb fi ignis ex confuetudine tantum ibi 
effe dicatur , ut ex verbis ejus conftat - cum 
hominum cogitationes aut appellationes ni- 
hil in natura conftituant,certe ignem illic, u- 
bi non eft.conftituere non poterunt. Si verb 
fubtiliflimam puriflimamque aeris portio- 
nem ibi ftabulantem , elementum ignis dixe- 
rit,jam fpecie ab aere elementum diftin&um 
non conftituent.Diu fane multumque,fateor, 
verba Gra?ci textus , ut unum verum , reale 



1- 
ii Sub 
rem. 



s ignis 
ies. 



IGNIS SUBT 

& fenfibile ibidem ignis elementum poneret, 
'oteles ftiidio fummo expendi j fed tantum abeft, 
ut nientem fuam explicatam invenerim , ut 
potiusdubium & ancipitem in omnibus, nunc 
hoc , nunc illo modo ignem in ditto loco 
confiftentem mira obfcuritate defcribentem 
repcrerim ; tandem incidi in verba , quibus 
tres ignis fpecies defcribit : Quae cum verita- 
tienucleandae, & imaginariae Sphaerae ignis 
Tub Concav§ Lunae confutandae aptiflima 
reperirem , hie ea.ex textu fmcere deprom- 
pta adjunoenda duxi, fie enim ait : g peg iw 
tv etd@» & vru^og z-npov ya,^ i?i -rep etoqttWpcifc , *, 
<pXo£ , vi (pa; , iKct$vv coutuv 7w^ gv. %a,ha\Ti^ im & 
■nvpeg n hi^jofitoi^XTiiv ; ^cniofizpi^ov yAftw ts 
(bug % av6pa.K<&> , s£ rfg (pKoyog. Non enim, 
inquit , una csijpccies ignis , aliud enim est /pe- 
cie carbo, ejr fiamma ejr lux , unumquodque eo- 
rum ignis eft , quemadmodum , quod in ignefub- 
lilifimum eft , id eft , fubtilifimarum part turn ; 
fubtiliorum enim partium esl lux ejr carbonis ejr 
flamma. 

Tres itaque ignis fpecies in rerumnatura 
hie ponit : Carbonem accenfum, Flammam, 
& Lucem ; has tamen fub una luce Sc carbo- 
nis & flammae , quae fubtiliffimis partibus 
conftat, comprehendit. Flanc quidem fen- 
tentiam ex Timdo Platonis excerptam , quam 
utpote fuse de elemento ignis opinioni con- 
trariam, confultius omittere, quam adftruere 
debebat, hlc dif cutiendam, & an ea cum fen- 
tentia illius fub Luna ignis confiftere poffit, 
explicandam duximus. 

Dico itaque primo , fi tres tantum ignis 
fpecies funt: Carbo, Fiamma, Lux, certe 
aperta in Sublunari concavo fuae exiftentiae 
figna praeberent ; fed nulla praebent. Ergo. 
Neque enim hie loquimur de elemento ignis 
inviiibilis , potentialis & virtualis , quam & 
halituofam fubftantiam dicit, aut aerem atte- 
nuatum , fed de fenfibili , reali & acliu exi- 
Cnfutatio ftente. Sic ergo argumentor. Si in concavo 
' Lunae ignis foret, is vel anthrax, vel fiamma, 
vel lux foret , aliae enim ignis fpecies non 
dantur , ipfo Philofipho fatente ; fed primo 
non eft ibi anthrax feu carbo ; fi enim carbo 
ibi fit , is neceffario ent accenfus , extinclus 
enim,ignis dici nequit ; lucet enim fna natura 
ignis oranis ; fi lucebit , lumen quoque de fe 
diffundit ; fi diffundet , ergo infenora illumi- 
nabit ; At nemo hucufque a condito Mundo 
fub Luna & fuper aerem fphaeram caloris 
fuccenfi vidit unquam, neque lucerequic- 
quam intuitus eft. Sipraeterea carbo illelu- 
ceret , utique & caleret in fe , & calefaceret 
proximum fibi aerem , aquam, deindeTer- 
ram ; & quia duratio caloys iftiufmodi eft 
perpetua , perpetuo quoque calefaceret pro- 
xima fibi fubjedta elementa ; Aer erg6 nun- 
quam frigidus foret , at faepe intolerabili fri- 
gore ita in omnia vicina elementa faevit , ut 
omnia in glaciem convertat . Carbo itaque 
fuccenfus ignis elementum Sublunare dici 
non poteft : Si enim daretur talis carbo, jam 



ERRANEUS. i;r 

de nobis actum foret , cum omnia in cineres 
& favillas jam dudum rcdigifIct,quod Anjlo- 
teles olim lis , qui Ccelum .ignem efle conten- 
debant } iifdem pene verbis objiciebat. Ne- 
que fiamma efle poteft ignis elementum fub- 
lunare ; fi enim fiamma foret , •neceffario ar- 
deret,fi ardcret, neceffario lucefet,fi luceret, 
una cum calore ad nos diffunderetur , & ex 
confequenti , a tot jam feculis flammamtam 
immenfim, cujufmodi Sphasra ignis eft, Sole 
multis millionibus partium majorem , incen- 
dio fuo non dicam elementa vicina , fed 8c 
univerfum Telluris globum jam dudum una 
cum omnibus iis inexiftentibus confumpfif. 
fet. Sedquidpiam horum contigiffe , uti non 
conftat , ita quoque Concavum Lunae flam- 
meum efle , a nemine hucufque obfervatum 
fait ; neque quifquam ejus aut lumen, aut ca- 
lorem fenfit unquam i fiamma itaque ibi effe 
non poteft. 

Sed dices forfan , flammam hanc ob fitm- 
mam raritatem, utpote aethereae naturae, eda- 
cem non effe . Si aethereae naturae , ergb jam 
duo erunt aetheres,fuperior & inferiorifi hoc, 
erg6 vel ignis erit,velnon: Si prius dicatjam 
fibi aperte contradicit,dumCcelum feuiEthe- 
ra ignem minime dici poffe aftruit ; ait enim 
fi Ccelum effet ignisjam omnia combufta fo- 
rent ; fi non eft ignis,habemus intentum. 

Neque tertia fpecies ignis,quam lucem di- 
cit,in concavo Lunae locum proprium habere 
poteft j Luceret enim , & lumine fuo diffufo 
nos llluminaret, & cum fupremae regioni ae- 
ris contigua effe dicatur Sphaera ignis , nulla 
aeri obfeuritas, nulla nox meffe ei poflet, at- 
que adeo femper nodu diuque in perpetua 
luce verfaremur , quod quam abfurdum fit, 
quis non videt. Nulla igitur aerem lux ambit 
nocftu , nullus infra Lunam ignis lucet , ergo 
nulla ibi ignis lux eft. Non fuccenfeat mini 
hie Peripatus , quod in operibns meis lu- 
cem paffim fubftantiam & corpus afferuerim, 
id enim vel ab ipfo ^Arijlotele perfuafus af- 
fervi , qui hoc loco lucem ignis corporei fpe- 
ciem ponit * nulla fada quahtatis mentio- 
ne . Sed haec imfaym . Accedamus ad id, 
quod primo intenderamus , & videamus, 
utrum lllud , quod fub concavo Lunae ponit 
Peripatus , vere & proprie elementum effe 
poffit. 

Elementa ab Arifiotele dicuntnr ea, in quae Ignis fub 
ultima cprpus refolvitur , vel ex quibus pri- ^JjgJJ, 
mo inexiftentibus res ipfae conftarit , quae ne- turn. ' 
mo Fhilofophorum negavit ; Si ergo Sphae- 
ricus ille ignis fub Luna conftituitur , vel is 
erit elementum , vel non ; fi elementum, jam 
hauddubie is inferiorum rerum compofitio- 
nem ingredietur , & aliis affociatus demen- 
tis, miftorum omnium conftitutionem ingre- 
dietur, veluti pars principalis & caeteris adi- 
vior 3 Defcendere ergo hunc ad compofitio- 
nesconftituendasneceffeeft; fed defcenfus 
hujufmodi ignis neque vifus eft unquam, nee 
a quopiam vel Fhilofopho vel Aftronomo 
Y 2 unquam 



172 LIBER QJJ A 

unquam deprehenfiis eft j fienim defcende- 
ret , vol praeter naturam , vel natura eum ur- 
gente defcenderet ; Si natura ducCnte , jam 
ignem duobus contrariis motibus inftru&um 
aflerere cogemur,afcenfu naturali,& defcen- 
fu piteternaturali , quod contra Penpatum 
eft , qui uniusfimplicis corporis unum limpli- 
cem motum efle aflerit. Si defcendit praeter 
naturara , ergo violento motu miftionem in- 
greditur omnem ; ergo omnis miftio non na- 
turalis , fed praeter naturam erit , & conie- 
quenter invita natura , atque ade6 nunquam 
perpetua,quod communi Philofophorum de- 
creto repugnat. Si vero quis hunc defcenfum 
a natura fieri dixerit, is jam ignem natura fua 
gravem neceflari6 aflerere cogetur -, cum 
omne quod naturali motu verfus Centrum 
Terra; tendit, grave fit 5 Afcendet itaque hie 
ignis uti gravis , & afcendit ut levis , ergo & 
gravis fimul & levis erit , quod implicat con- 
tradi&ionem. Si vero dixeris, eum perpetuo 
natura fua afcendere, ergo nil unquam cum 
mferionbus commercii habebit. Si denique 
motu Cceli Lunse eum defcendere dixeris; 
ille motus erit vel per motum Cceli impellen- 
ts, vel jacientis,vel attrahentis vel vecl:antis ; 
hifce enim motibus, non alri's, vel a feipfo,vei 
a fuperis , vel ab inferis omnis res movetur. 
At non video , quomodo Ccelum fuo fphaeri- 
co motu ignem re&a deorfum impeliat; Im- 
pellens enim impulfum corpus fequi necefle 
fbret i Ccelum ergo ignem fequetur deor- 
fum , quo quid abfurdius efle poflit , non vi- 
deo : eadem abfurda fequentur , fi eum ja&u 
aut ve&atione infra detrudi dixeris -, neque 
trahi poteft a vicino aere ■> vel enim trahere- 
tur totus, vel ejus aliquse partes : Si pnusjam 
toto avulfo vacuum relinqui necefle foret, 
quod non admittiturin Scholis. Ex his omni- 
bus tandem concludimus , ignem ilium con- 
cavum Lunaeinhabitantem , cum a nullo ho- 
mmum fit confpe&us , nullo fenfu cognitus, 
nullo ratiocinio colligatur , nullius ufus , ne- 
que ad compofitionem Mundi , multo minus 
ad miftionem rerum , uti demonftratum eft, 
concurrat, falvoperitiorumjudicio, admitti 
minime pofle. 
rinodnam Qupdnam autem verum fit ignis elemen- 
feSdS tum ' J am oftendere conabimur. 

Et Suppono quidem primo , quemadmo- 
dum alibi docuimus , D e u m Opt. Max. Sa- 
pientiflimum conditorem omnia ex quatuor 
elementis,quae in Chaotica mafia virtute con 
tinebantur , Ccelum , Aftra, Terrain creafle, 
ut in Itinerario Extatico fuse ex Sanctis Patri- 
busoftendimus. 

Suppono fecundo . Nullum elementum 
purum in natura rerum proprie loquendo, 
dari pofTe , imo omnia elementa in fingulis 
convoluta jacere , atque ade6 non proprie 
elementa pura,fed mifta feu elementata efle, 
quia nullum elementum purum per fe fubfi- 
ftere , nee vifu aut fenfu ullo percipi poffe, 
uberi ratiocinio turn in prascedentibus , tum 



mentum. 



RTUS, Sect. I 

in Secundo Itinerario Terrefiri demonftratum 
fuit. 

His pofitis dicimus , quod etiamfi nullum 
purum elementum dari poflit , latet tamen 
ahquid in elemento mifto , veluti in intimo 
fubftantiae elementaris centro , quod veri 
elementi nomine triumphet , & quod ele- 
mento det efle fpecie a cseteris diftinclum 
elementum , forma & veluti anima quaedam 
elementi , cujus tamen index fit elementum 
illud , quod juxta propria? form* requifitio- 
nem fenfibus fe oggerit; Dum enim videmus 
ignem , dicimus illud elementum , non quod 
revera proprie tale fit ; eft enim elementum 
materiale tantum , fumo ardente veluti ami- 
(2u quodam veftitum ; Elementum ver6 ef- 
fentialeintuslatef, quod perlucem indica- 
tur , calidum videlicet illud primigenium & 
innatum , omnibufque rebus tarn cceleftibus 
quam fublunarium rerum miftis inexiftens; 
atque hoc efle verum illud elementum, quod 
ad omnium corporum compofitionem con- 
currit , inde deducitur , quod cum ignis hie 
ufualis , uti ex fe & fua natura deftru&ivus 
eft, ita tantum abeft , ut compofitionem re- 
rum ingrediatur, ut potius compofita jam de- 
ftruat; aliud itaque elementum verum & pro- 
pnum aflignan debet miftionis conftituti- 
vum ; non uftivum illud extrinfecum , fed in- 
trinfecum, quam lucem feu calidum innatum 
dicimus ■, hoc enim uti omnibus rebus inexi- 
ftit , in lucidis tamen corporibus potiflimum 
virtutem fuam exerit, atque in Sole primum, 
veluti in propria lucis ignifque fpha^ra federri 
fuam pofuit fub luce puriflima , in intimis ve- 
rb Terrae thalamis fub luce obfeura & varia 
rerum combnftibilium mifcella tincfta , in fu- 
prema regione aeris fub halituofa fubftantia; 
In reliquis vero opacis corporibus veluti ex- 
crementitiis elementorum fsecibus fopitum 
jaceti quod tamen arte Chimica abiisfepa- 
ratum , igneae naturae indolem protinus vel 
ad proximam alterius ignis applicationem 
exerit lucido jam ami&u veftitum. 

Vides igitur, quid nos proprie per elemen- 
tum ignis,quod ad corporum conftitutionem 
concurrit;quid per elementum lucis ignifque 
cortice circundatum , quern vulgo ignem ar- 
tificialemmixtum , aut quem Anftoteles <W- 
pa.T(& fyppS fyrnv , fpintus ficci accenfionem, 
five quod idem eft, exhalationem feufumum 
accenfumdicit, intelligamus. Unde patet, 
non incongrue ignis elementum ex confue- 
tudine longa ufuque introdu(2a,vocari omne 
flammeum , accenfum & lucidum corpus, in 
cujus tamen Centro verum illud, quod vim 
flammas &r. omni lucido corpori tribuit , ele- 
mentum continetur ex fe & natura fua quafi 
incorruptibile, in nonnullisper lucem,in qui- 
bufdam per calorem tantum luce in corpore . 
fupprefsa,manifeftum;.quod neque gravium JEST, 
neque levium legibus fubjicitur , fed ex fe & s ravis non 
natura fua ad omnem fitum indifFerens eft, SS 
uti in fulmine, fulgure , & maximein pulverc ad omnen3 



nitrato 



fitum. 



IGNIS SUBTERRANEUS. 



ta. 



mcare- 

rilnetallis 
vlemen- 
tilexcan- 
dcat. 



nitrato & aureo patet , quorum illud natura 
fua furfum , hoc deorfum miro impetu ver- 
git, pro ratione videlicet materia, cuijun- 
gitur. Atque hoc pac-to Artftotclis fententia, 
qua ignis elementum fub concavo Luna po- 
nit , non quidem tanquam in propria fphara 
contentum , fed tanquam portio ignis , qua 
uti in omnibus , ita etiam in aereo illo cor- 
pore Sublunari latet , intelligi poteft & de- 
bet . Hoc enim polito , nulla circa ignis ele- 
mentum difficultas moven poteft , qua non 
folvatur per ea, qua jam adduximus. 

COROLLARIUM I. 

Ex didtis hucufque patet,quomodb per at- 
tritionem generetur calor in corporum duro- 
rum collifione , ut dum ferrum fnpra incu- 
dem tutuderis , ferrum lima polivens,duo li- 
gna attritione tertii inflammam fuccenderis; 
quomodo terebra, qua quidpiam perforatur, 
tantopere effervefcat ; quomodb denique 
ignis efilice eliciatur; quomodb in nubibus 
fulmen &fulgor, incorporibus verb viven- 
tium advalidum exercitium calor nafcatur, 
& fimilia , qua quotidiano conftant experi- 
mento . Dico itaque horum omnium ratio- 
nem aliam non elfe nili elementum ignis,five 
calidum illud innatum &" primigenium , ful- 
phuri quiddam haud ablimile , in intimo re- 
rum naturalium Centro conclufum, fopitum 
quidem & a terreftribus facum quifquiliis 
opprefTum,atpoft collifbrum corporum per- 
fridtionem attritionemque fpirituum agita- 
tioneanimatum,illos quos dixi Calores fufci- 
tat i ufque dum fegregatis humidions natura 
corpufculis , fpiritibufque fulphureis & hali- 
tuofis in unum conjun&is , tandem igneo 
flammeoque veftitu amiclum prodeat.quam- 
vis enim omnia corpora mixta in fe hujufmo- 
di fulphureos igneofque fpiritus in fe con- 
clufos habeant , quemadmodum ex illorum 
per Spagincam artem diflblutione pateat, at- 
que hoc paclo omnia ex attritionis motu in- 
calefcant , flint tamen alia aliis aptiora , fci- 
licet, qua majorem fulphuris fixi copiam, 
partefque fpiritofas vel copiofiorcs,vel magis 
compactas obtinuerint. Hinc ferrum utpote 
copiofiori adufti fulphuris copia turgens, pra 
ceteris metallis maxime incalefcere experi- 
mur , non item plumbum , cuprum , aunchal- 
cum, argentum, aurum , utpote in quibus hu- 
mido copiofo refiftente non tam facile ex at- 
tritione congragentur fpiritus llli ignei , qui 
in primigenio cahdo latent . Cur verb ferra 
dum lignum fecat , tantopere incalefcat , mi- 
nime lignum; rationem damus, quod fulphu- 
rei in ligno fpiritus utpote diffolutiores ex- 
fpirent , in ferra verb dura compadtiores , & 
ex pradominio fulphuris conftipatiores lint, 
hinc fit , utii in ferro ex attritu facilius quam 
in ligno accendantur; In nubibus verb nafci- 
tur fulmen &fulgur ex fulphureis corpufcu- 
lis, una cum vapore infublime attra&is , qua 



173 



cum fpiritibus igneis nitrofifque referta fint, 
ex vehementi nubium confli&u agitata dc at- 
trita facile in ignem coalefcunt, qui majorem 
ex rarefa&ionc aeris locum requirentes, 
dum ex conftipatis nubium repagulis exitum 
non inveniunt , violento quodam motu , qua 
data porta ruunt, ea ftrage, quam quot annis 
experimur. 

COROLLARIUM II. 

Hinc patet quoqiie , cur hyeme tota vege- Curhye- 
tantis natura Oeconomia trifti facie fqua- ^jjf^ 
leat; viror omnis ab arboribus plantifque de- vufcum En- 
pereat , quia videlicet Sol remotior fpiritus duant ' fe " 
illos igneos & halituofos utpote frigore op- fate, 
preflbs diflblvere & attenuare non poteft, 
mox tamen ac iEquinoctialem fupergreffus 
calorisfui incrementum flifceperit, ecce fpi- 
ritus , qui latuerant eb ufque fyngenei illis 
novo caloris hofpite animati , ac veluti inte- 
rioris indolis latitia tripudiantes dilatatique 
in ramos, foria,flores, fru&us luxuriant. Cur 
verb illo motu non incalefcant , aut inflam- 
mentur, ratio eft tumhumidi, quopollent, 
copiofiflimi refiftentia,tum blandus ille Sola- 
ris caloris affluxus ; quo fpiritus ignei mifti 
humidis ad generationem neceflarii , ita at- 
temperantur , ut in ignem erumpere non va- 
leant ; atque hoc eft calidum illud & humi- 
dum, quo tefte Philofiphi bmnis perficitur 
generatio , omnia vigent confervanturque. 
Atque hifce noftris principiis pofitis appli- 
catifque,nullus tam exoticus effectus in natu- 
ra rerum occurret , cujus rationem dare non 
poflis. 

COROLLARIUM III. 

Hinc patet , quomodo flamma , qua nil Flamma 
aliud quam ignis rluens eft,extinguatur ; v.g. '^ nisfluens 
in candela , qua cum humido pingui & vi- 
fcofo polleat , & cui cum plurimi f ulphurei 
fpiritus infint, fit ut accenfum elychniura fta- 
tim & fpiritus ignem concipientes una in 
flammam accendantur 5 atque adeb ob pin- 
guis humidi copiam fluere incipiant ; fpiriti- 
bus verb feinvicem follicitantibus,& ad fluo- 
rem excitantibus , tam diu flamma duret, 
quam dm fluxus ille in radice pabuli durave- 
rit ; fluor verb ceffet , mox ac fluxus ille a 
pabulo abftra&us fuerit , & fpiritibus ful- 
phureis perturbatis , impeditis fufFocatif 
que , vel per flatum vehementiorem , vel a£. 
rafo humido , vel prefllira , neque pafci am- 
plius, neque fluere poflit. In carbone verb Quomodo 
etiamfi flamma non fit , lux tamen eft, igneo carl ? oni 
adhucfervore aftuans, unde ad conferva- lgms 
tionem fui , auxiliares copias advocantes 
vicinas carbonis ficci hinc inde particulas 
ad igmtionem difpofitas arripiunt , atque iis 
acceptis , prafertim fi flatu juvetur , invale- 
fcant in maximum ignis incrementum ; fi 
verb externa adjutrix defuerit,quantum pof. 

• Y 3 funt. 



Lux ignis 
pro diver- 
litate fo- 
jnitis di- 
vcrlaeft. 



Terra tota 
cavernoia 
eft. 



Ignis Sc 
aquae intra 
Terrain 
conjugium 



174 LIBER QUART 

funt, fe concentrant, donee tandem ambien- 
tis f rigore enervati extin&iqne & a luce &c 
ab ardore cedent. 

Sed ut tandem ad Subterranei ignis inftitu- 
tum revertamur . Recte in defimtione dixi- 
mus , portionem elTe ignis elementaris non 
puri , fed varia fubtcrreftrium combuftibi- 
lium rerum mifcella tin&i -, tingitur autem 
ille ignis pro diverfa fomitis natura , fi ful- 
phuri purojungatur, candicat ; fi bitumini, 
• fufca flamma moeret ; fi bitumini una cum ae- 
rugine, viretj rubet, fi minio aut fimilibus 
rubri colon's mineralibus jungatur j fi arfeni- 
co , ochrae , fandai acae , flavet ; fi uliginofae 
materiae pingui & oleaginofae applicetur, 
omni fere luce deftituitur , fumo tantum in- 
dolem fuam prodensj Quae omnia experien- 
tia docebit , fi ex di&is materiis oleo com- 
mixtis in lucerna lychnum accenderis.Atque 
hinc eft , quod ignis elementum etiamfi in 
omnibus rebus idem ipecie fit, pro combufti- 
bilium tamen rerum natura , fpecie difFerre 
videatur. 

Huj ufmodi itaque ignem Terrae vifcenbus 
ad Sublunaris naturae tutelam , rerumque 
omnium proventiim inclufum efle definitio 
afferit •. Terrain cavernofam efTe in praece- 
denti Libro ample oftenfum fuit, ubi & Ter- 
renum globum immenfa intra propria vifce- 
ra fpacia , concameratas fpeluncas , tractus 
immenfos, abyffos impenetrabiles eife expo- 
fuimus. Nam ut Seneca de Agro Puteolano re- 
fert , funt ibij}ecm vafti ,funt ingentes recejfus 
drjpacia , fujpenfis hinc inde montibus faxa , fi- 
mul abrupt 1 in infinitum hiatus, quifapeillapfas 
receperunt , ejr ingentem in alto ruinam condide- 
runt -, & ut dicebat Corn. Severus in oJEtna. 

£)uacunque immenfus Terra feporrigitOrbis, 

Extremique maris curvis incingitur undis : 

Non tot urn eftfolidum, defit namque omnis 
hiatu. 

Facta eft omnis humus penitufque cavata la- 
tebris, 

Exiles fufpenfa vias agit. 
Quibus fubfcribit Plinius , oAJlianus , Lucre- 
tius, caeterique rerum naturalium Scriptores; 
. Habitant in differentibus longe lateque pa- 
tentibus cryptis,fummo amicitiae fcedere jun- 
cta ignis & aqua ; quae earn moliuntur rerum 
varietatem, quam metalla , mineralia , fucci, 
glebae , fontium falebrae nobis patefaciunt : 
Nam ut recSte Manillas. 

Sunt autem cunclis permiftipartibus i^nes, 

£>ui gravidas habitant fabricantes fulmina 
nubes } 

Et penetrant terras aJLthrdque minantur 
Olympo, 

Et calidas reddunt ipfis infontibus undas. 
Ut proinde vel hinc admiranda ignis Subter- 
reftris vis & potcntia eluceat , dum ordinato 
impetu afcendens furfum , & quae fuperat, 
facit afcendere , crefcit in multiplicata ana- 
logia fere in infinitum , corrumpit & trans- 
mittal quodcunque occurrit in fui fubftan- 



ratus. 



US S E C T. I. 

tiam , neque unqnam dempta ex eo parte di- 
minuitur ; fiquidem in cavernis Terras con- i gn i sSl 
clufus {tfc agitans, ubi invenerit aditum , pe- terr *nei: 
netrat ad exitum ad plura centena milliapaf- Sj a | 
fuum etiam fubter mare & invios Terras 
anfradtus , uti in Trolegomenis tanquam o- 
mnium oculatus infpecfor, docuimus I Et 
dum maj ores jugiter acquirit vires , terras, 
quae occurrunt, & vel ipfa faxa montefque in 
mum convertit pabulum , ut nifi ambitu O- 
ceani, 6c omnipotent Numinisjuffucohi- 
beretur . univerfamelementaris naturae mo- 
lem in inextinguibile traheret incendium ; 
neque minim eft , tantam ignis vim in terris 
a natura conftitutam ; cum ab hujufmodi 
ignibus univerfa Sublunaris naturae lalus de- 
pendeat ; neque enim in iis rebus praefertim 
confervandis , quae five neceffitatem , five 
diuturnitatem fpe&es ', ignis adminiculo ca- 
rere non poffunt , natura parca , angufta & 
manca, fed prorfus liberalis & magnifica effe 
debuit 5 Quemadmodum enim Ccelnm im- 
menfo ambitu , quod cuncla comprehende- 
ret, conftituit , valtamque difpofuit elemen- 
torum molem , & maris immenfnm pelagus, 
unde in univerfi Geocofmi venas indefic'ien- 
tem aquarum copiam diftnbueret j ita Divi- ingcm 
nae providentiae proportione fervata , ma- ignis ia 

iiv • l L . ventrete 

gnum valde in ventre naturae , ignis appara-rxapp*.' 
turn fecifle confentaneum foitj unde per lon- 
giflimos veluti caminos infinitum diffunde- 
retfervorem ad neceffariarum rerum ufnm, 
Telluris , hominum , animantiumque emolu- 
mentum; & ficuti aquis fuos ftatuit terminos, 
quos praeterire non liceat , ita hanc ignis na- 
turam tarn admirabili diltributione , tanto 
ordine & fymmetriae proportione in abditis 
Subterreftris naturae femitis attemperavit,ne 
ab ambientis Oceani undis longe lateque in- 
finuatis fuffocaretur , neque a praefcripto fibi 
termino exorbitaret ; fecus enim motu fuo 
liberrimo foras prorumpens omnia fufque 
deque verteret in apertam Terrx hominum- 
que ruinam ; quod in ilia temporis plenitu- 
dinefuturum exiftimo, quando ruptis fero- 
cientis naturae fraenis , & apertis ignium Sub- 
terraneorum cataradis , Divinae potentiae 
imperio,non Tellus tantum, fed & elementa 
calore folventur , cum totius Mundi ruina & 
interitu ; ut quemadmodum in univerfali illo 
cataclyfmo apertis cataradtis Cceli , abyflb- 
rumque barathris , Mundum aquarum mun- 
datione perdidit, ita & ultimis temporibus 
eundem ignium inundatione fit perditurns. 
Quam quis neget futuram ,.fi aeftuantem in 
Terris perpetuum ignem afpexerit , fi vafta 
provinciarum incendia, manifeftum denique 
tantae fimul materiae fulphurifque appara- 
tum , quern vel uno eructat hiatu , quin non 
certum fateatur , id fpecimen eife ac cvidens 
fignum praeparationis ad praefcriptam illam 
a Divina Sapientia conflagrationem . 



Caput 




tffiiuj centralis A ,u/iJtp et tinD-tp per pj-rajiycv canafeJ ex'-Aafatieines /J.u'ri'iuaj ianete^iffiinlit; tms fijZh-vpfiyJacip- imjiacht^iarhm in tfiernuu -Hi/nan It- narlim in jwevres dttemi® 
ijiu eoiicniyiittn atitrnriini Jvrntcibuj i/Tut , fr acre fed comkivah in aanas^enip re&ftctt, 'Antes ri'i'twyj aen&m4rtr;jia,rtim in a/i'ij- Oirerj-fi-um inin era'fiu in sneots -fcetaJ mdlnc" 
foniMti tn in eta tltc a corpora co-afesennt, ant in ncram comftuj-titifis materia; fxtiintin aD ianur n ittriinenht in ^efrt'ti anhtr. 'TTies n"t'e auaaj auaino^o.f/are vtntis et tens Iff' 

* *■ » Jim 



Vertwti m metal/ica car^ra c^alesci/nt, aut in noj'am camtiuhh/is material fxtuntin ao ianir n u trim en him fafiitia/ihtr. O^Des hie auaa 3 i/uonio^o.t/are vtntis etrae 
ve/aftwmirtutn, aauas iterjyJterrniieoj- cunintfa-j- in aftijftmn nnmlium ifi9ro/j/ivfieia ej^tcufetur . Jel tyttra te % eft us Tore fit- omnia , attain eM-fiJttnj,&u -vt-rfcr nm . 
ytdes jttapJuMrnitneitm Ortem, m extinntjiiper/icie terra, mare ranyajj ftt&n-pii,e three ae'rem, nti Jcfieina r lhcet-;Jlefia tut exaction eoc infa ojwu Qw enftione et~ rati 'actnt 'o- jytte 






IGNIS SUBTERRANEUS. 

Caput III. 
T)e Igne Subterrdneoper omnia diffufo ; &• cur in nonnullis locis 

fit perpetuus , in aim non ? 



171 



^^V Uemadmodum in corpore humano 
figuis M 1 Microcofino calor per omnes totius 
Ijhtuofus ^s^^ corp0 ris meatus diffufus , fpiritibus 
Hmno, fiiis omnia ammat, vivincat, lnitaurat, agitat, 
hkft igms un ^ cum h um0 rum mafla conjunctuS , ita & 
Jsinve- Naturae Opifex nonminoriprovidentiaGeo- 
wTcrrx. co fmum conftituit , ignibus copiofiflimis & 
uberrimis ilium pro tantae molis ratione in- 
ftruens, ne alicubi abeflet , quod naturalibus 
operationibus tantopere enet neceflarium. 
Eft corpus humanum , id eft , Microcofmus 
acre , igneis fpiritibus , & humoribus refer- 
tum ; eft & Geocofinus ; ficuti enim in cor- 
pore humano inflidto quocunque loco vul- 
nere,ftatim fanguis erumpit , & ad minimam 
agitationem effervefcit , fudorem ex tota 
porofae cutis fubftania expellens ; ita vix lo- 
cus eft in Terra , qui praevia foffione non 
abundantes praebeat aquarum latices , vel 
fponte , vel argillaceae terrae attra&u fu- 
cl:uque, non calidos tantum , fed & tepi- 
dos , fervidos , & intolerabili caloris vi ae- 
ftuantes eru&et . Quomodo enim aqua fine 
igne, aut hie fine aqua confifteret ? certe fi- 
ne igne omnia perpetuo gelu damnata in a- 
pertam naturae perniciem jamdudumabo- 
mni generabilium rerum propagatione ce£ 
faflent ; fine aqua verb omnia jam dudum in- 
numerorum aeftuariorum fubterreftnum in- 
J >eo1ub- cendiis corrfumpta , univerfam quoque Geo- 
^o-e pof- cofmi fabricam in cineres & favillas reduxif. 
fent . Vides igitur quanta providentia haec 
duo elementa , & quam admiranda quadam 
naturae arte ita fint conjun&a , ut unum al- 
teri reciproco quodam commercio , necef- 
farium praeberet nutrimentum , unum alte- 
riusimpetum infringeret; atquehoc pa&o 
benigno fcedere fociata intentos a natura ef- 
fectus praeftarent , cujus luculenta indicia 
nobis efle pofliint , dum videmus Tellurem 
benignam rerum altricem , omnium fcilicet 
in vifceribus fuis feminaria continere, aquam, 
aerem , ignem proportione quadam admira- 
bili, qua fubitb cun&is inferviant operibus, 
fubit6 praefto fint ad quamcunque rerum ge- 
nerationem. Hinc e terra immenfam fpec~ta- 
mus humorum vim perenni fluxu ernanare, 
perpetuos efflari halitus , infinitas aquarum 
emanationes , perennes fubfiftentis ignis ca- 
minos, immenfos aeftuariorum promoscon- 
dos , ac manifeftos ineis aeterniieniseffe- 
cms, iumum , nammam , fervores , aquarum 
bullientium faiebras,& quae vafta divulfis ca- 
minis fucceflu teraporum excitantur incen- 
dia ; quae in univerfo Orbe terra marique vi- 
funtur paflim , certam praebent rationem de 
reliquis caloribus & aeftibus , qui per varios 



lis fine 

: a u, ne- 



iit. 



terras marifque tragus difteminantur, & vel* 
uti in varios caminorum ramos deducta tan*, 
tarn ThermarumMineraliumque varietatem 
efficiunt. Sed ut haec clarius patefierent , hie 
Figuram totius apponendam duxinius.. 

Habes hie Figuram ignis Subterranci aquae 
mifti typum, quern non ea quidem fe ratione 
in terra habere aflerimus ; quis enim eum ex 
viventibus unquam vidit ? fed ad fimilitudi- 
nem quandam operands naturae , & quan- 
tum imaginatio nobis fieri debere fiiggerit ; 
fecusenim, vix humano ingenio comprehen- 
di poteft, quomodd aqua igni juncta tarn mi- 
rificos, tarn extra,quam intra terram efFe<5tus 
praeftet. Ignis Centralis fignatur litera A, py- 
rophylacia ex eo derivata , litera B. hydro- 
phylacia litera C. Canales a pyrophylaciis ad 
pirophylacia S Camini pyrogogi ; Canales 
V ab hydrophylaciis ad hydrophylacia hy- 
drogogi funt , linea verb turn ad pyrophyla- 
cium, turn hydrophylacium du&a funt fibrae, 
rimae feu fiffurae Terrae , per quas turn aqua, 
turn ignis derivatus Geocofmum , turn ad 
fontium , turn Mineralium metallorumque 
generationem difponit , & eo modo fe na- 
bent , quemadmodum capillares venae in 
corpore humano, quibus nulla etiam minima 
portio caret, uti jam fupra oftenfum eft. Di* 
fees quoque ex hoc pyrophylacia propiorem 
circa Centrum locum habere, hydrophylacia 
verb propiorem circaTerrae fuperficiem,pru- 
denti fane naturae confilioj Cacabi enim non 
infra, fed fupra ignem, ut aqua calefiat,& ad 
ufum veniat, poni debent. 

Eft autem incendium nihil aliud , quam Quid fit 
magnum quoddam in natura accidens , im* JJ-JJJJ" 
menfus quidam excefliis ignis , qui a fub*. 
terraneis fubterreftrium ignium barathris 
pinguem & combuftibilem Terrae materiem 
profecutus , vel per impetum difruptis ali- 
cubi caminis , miras ac mortalibus formi- 
dandas flammas ejaculatur , & quamvishu- 
jufmodi incendia ipfa terrarum exteriora 
non fint perpetua, Okd extemporanea , ob 
hoc tamen non tollitur ignis in fubditis py- 
rophylaciis , quin perpetuus uniformifque 
fubfiftat , uti ex Thermis eodem femper 
ftatu permanentibus patefit . Ratio verb Cur in 
cur in nonnullis locis, non femper, in qui- nonnulll 's 
bufdam perennis videatur ignis efFecl:us, petuus^ 
haec eft ; quod etiamfi ignis Subterranei >p»»fit,ia 
fubftantia in fuis receptaculis , perpetuo t empoi" m 
fomite ei conftanter adminiftrato fubfiftat, deficiunt, 
contingit tamen fubinde , ut materia com- 
buftibili terrae fuperficiei vicina vel confum- 
ta , vel meatibus ex combuftis fubterreftris 
materise glebis , foroicumque combuftorum 

rimis 



i 7 6 LIBER Q_U A 

rimis obftru&is, vel fubterranearuminunda- 
tionum diffufione caminis aqua oppletis, 
ignis propagatio impedita , veiuti induciis 
quibufdain indue'tis,multorum annorum cur- 
riculo quiefcat; donee minera meatuum fuc- 
ceffu temporis propagata , novaque combu- 
ftibilis materias fupellectile ditata denu6 fo- 
ras prorumpens , antiquas incendiorum fta- 
tiones repetat ; tantum enim incendia dura- 
re fcias , quantum combuftibilis materias fo- 
mes durat , qui fi ob diclas caufas ceflet , & 
ignem cefTare neceffe eft , in iis potiflimum 
carninorum ductibus , qui a pyrophylacio re- 
motius diftiterint ; fi verb du5be caufas non 
intervenerint, certum eft, incendia perpetub 
durare ; flamma enim ( quern vaporem ac- 
cenfum dicimus) emicatinlequiturque,quan- 
tum poteft , combuftibilis materias efcam, 
qua deficiente, & ipfa deficit ceflatque , do- 
nee novo ex jugi cum mari commercio,nova 
fubminiftrata materia , perennique intus va- 
pore ac caligine repuliulet ad fupremas mea- 
tuum fornices , quas non fecus ceu fuligo 
crafiiflima , ac incubente intus flatu a majori 
impulfu excitatum concipiat ignem , itaque 
flammas iterum edat novas. Hoc verb non 
femper uno & eodem tenore fieri poteft; na- 
tura enim in continuo motu tota eft , ac ma- 
jora minoraque neceffarib id genus acciden- 
tia pro variis difpofitiombus materia? com- 
buftibilis ac urgentis in earn flatus conditio- 
ne promit , qua: funt neceffarias horum acci- 
dentium caufas ; & quoniam materia non 
femper uno tenore & qualitate & quantitate 
eft difpofita , nee ita ad incendium in una 
parte ac in alia apta eft , propter carninorum 
vanas difpofitiones ; hinc fit , ut in aliquibus 
locis perpetua fint incendia, quiaufquead 
ipfa pyrophylacia purgatiffimos habeat ca- 
rninorum meatus ; in nonnullis locis nunc 
moriuntur , nunc poft multorum annorum 
decurfum , denub turn ob novas materia; in- 
crementum, tumob Subterraneorumvento- 
rum flatuumque vires diverfas refufcitantur ; 
qui quidem adeb huic ceconomias Vulcanias 
funt neceffarii , ut fine illis , utpote omnium 
naturas accidentium authoribus , nihil fiat. 
Qupmodo autem ii producantur , paucis ex- 
plico. 
Quomodo Cum Oceanum in Itinerario Terreftri fun- 
& conS dum habere diximus inftar cribri innumeris 
vetur ignis foraminibus pertufum , quas quidem nihil 
neuo tera a h ut ^ mnt > cmani orificia Canalium , per quos 
aqua dum impetu maris fbllicitata currit,con- 
feqiienter ventum excitat , hie per canales 
pyrophylaciorum , qui fere femper canalibus 
aquarum uniti funt, impetu fummo ruens,vel 
in ipfa pyrophylacia dedudtus , ibidem flatu 
fuo humidiflimo materiam combuftibilem 
non tantum excitat , fed & in ferventiffimas 
flammas continuo animat ; haud fecus ac fa- 
ber ferrarius flatu follium & aquas afpergi- 
ne, ignem in foco potenter inftaurat , fervo- 
res ignis congeminat , ejufque virtute & effi- 



RTUS, Sect. I. 

cacia, quod fine flatu primb nonpoterat, 
jam fui juris & arbitru factum ferrum in 
quamcunque formam figuramque tundendo 
aptat ; Flatus autem feu venti fubterranei a VentiSu 
maris commotione <Sc a quotidiana fluxus & terranei 
renuxus reciprocatione, qui lunt naturas vel- motion 
uti folles quidam, quorum perpetua fufflatio- fiunt 
ne turn aqua a man intra fuos meatus trans- 
fufa ad exonerationem follicitatur , turn ven- 
tus ex aquarum continua commotione intra 
caminos meatufque ignivomos propagatns, 
ignem perenni motu agitat ; rimas verb fif- 
furafque terras , quas aqua fecum delata va- 
na combuftibilis materias mifcella, fale , ful- 
phure, bitumine repleverat , hie ea calore & 
halitibus asftuantia pro terrenarum crypta- 
rum natura & conditione liquefacta ad i e in 
novamfomitis materiam attractam conver- 
tunt -, Sc hoc facto perpetua fit operationum 
naturas continuatio ■> atque hoc modo turn 
aquas turn ignis admiranda naturas induftria 
pericyclofis peragitur. His itaque riteexpo- 
fitisjam adhiftoricas igneorum incendiorum. 
enarrationes calamum convertamus , ut vel 
ignis Subterranei exterminatores vel fenfu 
difcant, quod intellectu non concipiunt. 

Optime verb^ab Italias partibus ordiemur, 
utpote quas plura atque manifeftiora conti- 
net fubterraneorum ignium veftigia , in qui- 
bus fundantur omnes fufcepti argumenti de» 
monftrationes;quas<midem non credidiflem, 
fi propriis oculis ea omnia varia peregrina- 
tionis meas occafione luftrata non examinafc 
fern. Sub mediocri itaque cceli temperie Ita- 
lia, cumab Alpibuslongo catenatorum mon<. 
tium tractu fit extenfa , duplicique hinc inde 
pelago claufa, utrimque ab Appennino , quo 
tota dirimitur innumeris fjj&tium fcatebris, 
lacubus , ingentiumque amnium rivis dilui- 
tur ; qui quidem omnes ab hydrophylaciis 
turn Alpium , turn Appennini originem fuam 
fumunt : Et ut videas mirum Italias fitum i 
Eft ilia, quas mari Adriatico obtenditur pars, 
quas Boream ex parte refpicit , propter Ap- 
pennini umbram opaca,fngidior,&: pauciori- 
bus pollens thermarum fontibus, crudioribus 
quamplurimis ; Ad dexteram verb,qua meri- 
diem magna ex parte refpicit , & Tyrrheno 
mariambitur, utiaprica, aperta, &obfblina- 
turam fulphuream , quam ubique prodit, fe- 
rendis ignibus apta confpicitur,ita & in variis 
adjacentibus Infulis , diverfa omni tempore 
calorum , asftuariorum , thermarumque argu- 
menta protulit ; unde Berofi tefte , a Cumis 
& Vefuvio ad Iftriam ufque olim arfifle fer- 
tur, Palenfanam proinde a Janigenis appella- 
tam fuiffe, id eft,regionem conflagratam. Et 
fi minutius rem exploremus , Italiam omnes Italia fa 
ad adeb vafta incendia difpofitiones habere * et , 

r n_- . Su 

compenemus 3 iitus angultiam , quo inter 
duo maria undarum illifione aflidue flagella- 
tur ; Subterraneos meatus 6c cavernofos an- 
fradtus ignibus & ventis pervios, ac materia: 
tandem fulphureas copiam, qua tota luxu* 

riat, 



ignibi 

bterra , 



I. 






,am- 

^igni- 

no- 



im 
ful- 



XXI 



I GN 

riat , ardetque certis locis fuper omnem ter- 
rain ; Nam m tota hac Italias parte nieridio- 
nali ab extremis Sicilian oris ufque ad Hetru- 
rias confinia , aliis in locis perpetua vifuntur 
incendia, ut in iEtna, in aliis conflagrant per 
tempora , utin iEoliis , quas Liparas vocant, 
Infulis , &eregioneNeapolis,utiniEnaria 
five Ifchia , Frochyta , Pythacufa, necnon in 
continentis terras montibus , Vefuvio , Mile- 
no , Puteolilque & Cumis , qui faspc ardent, 
ac certis in locis magna demonftrant asftua- 
ria, ignibus, fumis , vaporibus , thermis , qui- 
bus lcatent, anfradus , ut fummo ftudio ob- 
fervavi , paflim obvii , cuniculataque hiant 
ipiracula, quas ubi flatum emittunt , moxin- 
timi percipiuntur , non line formidine ad- 
ftantium ceu ardentis ignis fragores, fonituf- 
que aquarum, uti in Phlcgrasis colhbus, qua; 
Vulcanium campum, vulg6 Sulphataram cir- 
cundant, videre & audire eft ; fidem quoque 
faciunt non procul inde diftantes Sibylla: An- 
trum ad Cumas , totque horridi circa Aver- 
num hiatus recefTufque ob asftum impene- 
trabiles. Tota ubique Campania ad fuperfi- 
ciem antiqua ejufdem conflagrationis gerit 
veftigia, folo paflim arido, cineris & pumicis 
inftar, & pulvere,quodPuteolanum vocant, 
carbonibus vivo faxo conclulis . Puteolis 
tranfeamus ad Latium , quod fulphureis cra- 
teribus plenum eft , per Minturnas Sulmo- 
nem, hinc per Campos Romanos continuata 
fulphuris minera , turn pluribus in locis , turn 
potiffimum fefe exerit in lacu quodam inex- 
plorabilis profunditatis Tybure 4 mill, diffi- 
nfeena- to , nee non 1 6 Inlularum , quas Barchettas 
ausTy- vocant natabilium celeberrimo,e quo Albu- 
la fluvius lulphureus originem luam nancilci- 
tur , & olim Thermarum balneis Celebris 
fniffe videtur, de quo fuo loco. HincSub- 
terranei ignis cuniculus rene&it in Montem 
Rotundum, olim agrum Eretanum , & hinc 
in ramos deducitur , quorum una pars tendit 
in Thermas Stiglianas,& latum in media Syl- 
va turn fulphuris fcetore,tum bullientis aquas 
in modum columnar afpe&u horridum ; & 
tandem per montem vicinum , in quo & cry- 
pta ferpentum,asftuariis & caminis refertum, 
Tolfiam & Centum Cellas ufque, quae omnia 
loca fulphure & bitumine fcatent , ad mare 
terminatur. Alter ramus verfus Montem Ro- 
feum , inter quern & Roncilionem novi ful- 
phurei feie exerunt crateres , qui occulta fua 
commercia habent cum monte Cimino, 
quern Montem Verterbienfem vocant , 8c 
cum pago Vico, fulphureis fcatebris celebri, 
& fane Ciminus mons magnam adhuc ignis 
vim fovere videtur fub profundiffimis antris, 
quam ad radices litu boreali juxta Viterbium 
in totam earn planitiem dimmdit,plenam ful- 
phurofiflimo halitu, glebis paflim aridis & 
pumicofis innumerifque fontibus calidis,quos 
inter Bullicamum ob fervorem intolerabi- 
lem eft famofiflimum , cujus miram conititu- 
tionemDEo dante in nofira HetrurU fufius de- 



IS SUBTERRANEUS. i 7? 

fcribimus. Habet hie cum alio vicino lacu in- 



ter Viterbium & Montem Elafconem , ma- 
gnam communicationem, ubi aqua ex fundo 
lacus erumpens , miros cxercet tumultus , &:, 
quod mirum didtu , duo limul hie fontes fpe- Duofon- 
d:antur , vix uno difliti paffu , quorum unus l " V1C1,U 
fervidiflima, gelidiffima alter aqua tripudiat, unusfrigfc 



mx. 



1 iculi 

ig s Sub- 

cinciin 

•;• :>s ra- 

di- 

dun- 



de quo fuo loco. Hinc ignis Subterranei cu- dl ' s , alter fl 

. \ r TT ° . calidusdW 

niculus in univerlam Hetrunam, in ramos m- 
numerabiles fefe diffundens, vix ullum lo- 
cum Thermis, fulphureis crateribus,aquifque 
minerahbus immunem relinquit : fiquidem 
Hetruria , qua mare Tyrrhenum refpicit in 
Iluam Infulam ufque,tota ubique Tellus ca- 
lentibus fcatet aquis , vcl ferri asrifque , vel 
fulphureis luxuriat fodinis. Quo nomine rac- 
morabiles fane funt Lacunas Volaterranas, 
fervidis & falientibus aquis refertas , & fodi- 
nas fulphuris optimi ad Caftrum , quod Lib- 
bianum vocant , de quibus uberrime a&um 
vide in noftr a Hetruria. 

Ex altera parte verfiis Orientem , cunicu- 
lus ignis longd lateque diftenfus potiffimum 
fefe. exerit fub monte , quern Vivum appel- 
lant, ubi celeberrimas S.Cafiani, 8c S.Philip- 
pi thermas caufat ; 8c hinc fefe extendit ver- 
fus balnea , quas Avenionenfia vocantur , in 
Montem Politianum ufque, ubi ad S.Albi- 
num copiofa mineralium aquarimi cum fum- 
mo fcetore copia fcaturit, 8c hinc ex una tan- 
dem ufque ad ipfum Appeninum asftuariis 
refertum fe porrigit , ex altera Senas vicinaf. 
que mari adjacentes partes , 8c ad Ligurias 
ufque contermina loca , Lucenfemque a- 
grum, quas tot abundant metaIlis,tot fulphu- 
reis fodinis , aquarumque calidarum ac fervi- 
darum fontibus, quot forte non habet uni- 
verfa Italia . Maxime tamen Subterranei ignis Sub 
ignis fpiracula fefe exerunt in Appennino ad T™™ 
Petram malam eique vicinis locis,ubi acrno- adPetr 
(5tu fcintillat , diuque ceu ex ardente fubtus maIam 
fornace caligat ac fumat, injecl:afque calefa- 
cit aquas ac incendit ftipulas. Videtur autem 
hie fons venas habere continuas ufque ad 
Porretanas aquas in Agro Bononienfi , qua- 
rum undique colles nodtu fcintillant, & hinc 
fundi videtur in Agrum Mutinenfem, ubi bi- 
tuminis liquor atque ignis mirum in modum 
exasftuat , & hinc ufque in Iftriam continuat 
fui fomitis incendia - 3 Hos enim colles Eu- 
ganeos , telle Berofo , circa Aponi balnea ar- 
lilTe olim, turn collium falebrofi trad:us cine- 
refque & pumicofa facies, turn carbones, la- 
pidumque, qui vel ipfas aquas intercurrentes 
caiefaciunt, fervor,fat oftendunt. Quas cum 
ita fe habeant, verum profecl:6 nobis argu- 
mentum efle polTunt , univerlam Italiam ju- 
gi intus materia fulphuris refertam efle , cu- 
jus cuniculus uti ubi plus aut minus longe 
lateque ramos fuos protendit , ita fub mari 
quoque in adjacentes extendit Infulas , 8c 
juxta fingularem mixturas attemperatio- 
nem virtutemque caloris , quern fub diver- 
fo venarum traclu habet , varios eftectus 
7i. parit, 



;uxa 
ad Pet ram 



ij3 LIBER 

parit , rairanda certis temporibus incen- 
dia caufat. Concludimus itaque , quod Ita- 
lia incendiorum altrix , uti tota ignibus 
Subterraneis refertaeft, qui alibi perpetuo, 
nonnullibi per tempora ardent , ita ohm tan- 
ta fuifle fulphurum incrementa , tantam 
ignium coacervationem , ut fi non tota , fal- 



QUARTUS, Sect. I. 

tern Berofo telle magna fui pars conflagra- 
verit , nee minus credendum , fore aliquan- 
d6 tempus , ut ftantibus hifce naturae pnn- 
cipiis conflagratura fit iterum atque iterum, 
ufque ad finalem totius Univerfiinteritum 6c 
confumationem. 



Caput IV. 



T>e Tblegrceo campo in Agro Tuteolano. 



A 



Nno 1 6 3 8 Neapolim tranfiens , non 
potui praetermittere , quin omnibus 
feculis celeberrimos Campos fulphu- 
reos, quosVeteres Phlegrseosvocant, infpi- 
cerem ; Superato itaque fubterraneo meatu, 
quern U Crotta vulgo vocant, quam alibi di- 
fcripfimus,intra montem Paufilippum , exca- 
vatum , non procul Puteolis , inter fauces 
montium planities longe latdque exporre&a 
in confpe&um fe dat, locus omnino horrore 
& formidine plenus , longam dicunt pedibus 
1200, latam iooo , quem Plimus Campos 
pHcgreo- Phlegrseos a flammis & ardore vocari fcri- 
pommde- P^ i Cornelius autem Strabo forum Valeani 
fcripdo. appellat, locum ubi & ab Hermle fuperatos 
gygantes quidam fabulantur , Colles ibi pa£ 
fim flagrare fundo fpe&antur in imo : Nam 
magnos ubique cum odore fulphureo per 
plura foramina femper exhalant fumos , qui 
per omnem vicinam regionem Ventis etiam 
Neapolim ufq; deferuntur.Circundatur tota 
haec planities collibus five rupibus praecelfis, 
quorum vertex quondam praealtus, perpetuis 
tandem ignibus depaftus , in vallem profun- 
dam fubfedifle , ex ipfa loci forma colligitur; 
Itaque qui quondam vertex , nunc ingens in 
plana valleforTa eft,quae coftae, vel latera mon- 
tis olini , modb fcopulorum ac rupium cacu- 
mina funt ; Et hi olim quidem Dione Capo 
tefte, majori copia ignes flammafque evome- 
bant , montes quoque vicini continu6 arde- 
bant, & veluti e fornacibus fumos ejiciebant 
fpifTos,& aquas igneasjNunc temporis autem 
ipfa planities non fecus ac colles Phlegraei 
flammis perpetuis exhaufti foraminibus infi- 
nitis cavernofi funt , & materia coloreque 
fulphureo flavent ubiquejfolum quoque cum 
tangitur a fupra ambulantibus , quafi tympa- 
num propter concavitates refonat crepitat- 
que, fentiafque non fine ftupore fub pedibus 
ferventes aquas , fumofque denfos & ignitos 
fibilare, ac fluere hinc inde cummagnofra- 
gore per tubos atque cavernas fubterraneas 
vi exhalationum fa&as j quae quanta fit , ex- 
perieris , fi foramen aliquod obtures vel gra- 
vi lapide , eundem mox impetum fumi eru- 
dtare videbis. 

WA. In S e " s tamen in eadem planitie Lacu- 
na me fumma admiratione affecit s reperi- 
tur eniin haec femper aquis bullientibus 8c 






nigrore fuo formidinem incutientibus ple« 
na : Cacabum diceres pice & refina bullien- 
tem , quae fubinde locum mutat , ac indu- 
refcentibus aquis in margine lebetis ar&atur 
vel ampliatur fimul cum exhalarionis impetu 
majori vel minori. Mirum & illud, voragi- 
nemillam aquas ultra humanam ftaturamad 
8 vel io pedes in altum ejicere, inmoduru 
pyramidis , eafque pingues ac luteas fulphu- 
reique fere coloris , quod vel ipfi Puteolani 
non diffitentur -, qui perhibent , ad 1 6 , aut 
etiam 24 palmos quandoque has aquas ebul- 
lientes in altum evibrari , & hoc praefertim, 
cum mare aeftuat, non item,quando quiefcit. 
Luculentifiimumfane indicium,hofce mirifi- 
cos exaltati liquoris effectus aliunde non 
procedere nifi a mari; ventorum quippe pro- 
cellis agitatum , dum per Subterraneos mea- 
tus liquefa&ae hujus materiae promum con- 
dum follicitat, mirum non eft , hquorem fuis Vism{ 
anguftiis contineri nefemm , ultra a natura S 
fibi conftitutos limites in altum ejaculari , 
tanto quidem violentius , quantb majori vio- 
lentia maris impetuofus affiuxus illud ex- 
truferit , quin & diverfns tunc temporis 
aquarum color ex varia marinas aquae cum 
varia mineralium fuccorum mifcella com- 
pofitus , nimirum quas ex profundioribus 
terrae fcatebris Subterranei vend marinis ae- 
ftibus agitati , & inter flammas invalefcentes 
erudant, aperte docet ; Mari verb quiefcen- 
te nihil horum fentitur , fed aqua; in lacunas 
faucibus pingues ac nigra fuligine fqualidas 
tantum una cum effervefcentia quadam fpe- 
cl:antur. Quid dicam de montibus & fcopu- 
hs 3 quibus Vulcaniushic campus ftipatur;Spe- 
dantur in hifce caminorum dudibus fpira- 
cula non pauca, quorum aliqua perpetuum impf • 
ventum formidabili cum fonitu & fra<^ore e- hali r mi ' 

rj. . ~ , O per ipir; 

ruaant, tanto cum impetu, ut filapidem inje- cuiacap 
ceris 3 eum mox denuo repercuflum magna vi k^ 10, 
foras projectum recipias ; nonnulla fumum 
flammis mixtum ejaculantur , in inferno te 
conftitutum diceres , ubi omnia horrida, lu- 
duofa ac formidanda rerum flicie , fulphuhs 
quoque,bituminis, naphtas ahorumque mine- 
ralium fcetore non tanrtm exanimeris. Et ta- 
metfi locus adeb horridus fit , multum tamen 
inde emolumenti captant ii , qui fulphuri, ni- 
tro , vitriolo conficiendo operam dant; 

Qupmo- 









IGNIS SUBTERRANEUS. 



*79 



Quomodb verb ea pracparentur , diccturin j ponimus eorura guos defcripfimus Campo, 
fequentibus fuo loco, f igurara loci hie ap- 1 rum. 




C A !> U T V. 



aZKfontes Ignivomi in externa TeUuris fuperficie JfieBabiles Tenant 

plenum igtiihiis ejje ,fatis demonflrant. 



SI ex ullo figno Ignis Subterranei veri- 
tatem cognofcere poffumus , certe ex 
Montibus flammivomis aliifque fulphu- 
reis crateribus, quos Vulcanios vocant , earn 
ita luculenter fpectamus, uti qui earn negare 
voluerit, omnium opinione temerarius , ne 
dicam vefanus & ftoudus exiftimari deb eat j 
cum eorum multitudo & varietas tanta fit, 
ut nulla fere fit in Orbe regio , quae non illos 
exhibeat, uti aperte oftendimus in Mappa no- 
fir a univerfali. Et ut a notioribus incipiamus. 
Eft in Siciha iEtna omnium turn Poetarum, 
turn Hiftoricorum monumentis celeberri- 
mus , cujus arcanam conftitutionem in fe- 
quentibus defcribam , utpote cwwnlijg teftis, 
& didti montis explorato'r . 

Ab iEtna i j-o mill. pafT. diflitae funt Infil- 
ls Liparitanae five iEoliae , aut Hepheftiae a 
Graecis di&ae, aLatinis Vulcanise, &funt 
feptem , videlicet Strongylus, Liparis, Hiera 
hodie Vulcano ; Hicefia vel Salona j Ericufa 
vel Alicur ; Phenicufa velPhelicur , Ecconi- 
mus , a Ptolomeo dida Iftica & Dydima , 
quae olim telle rlinio omnes arfifle feruntur ; 
hodie Strongylus folus ex feptem , incendiis 
faevit , non inferioribus JEtnaeis aut Velii- 



vianis , Strabone telle , olim una cum monti- 
bus & mare totum arfifle dicuntur. 

Anno 1^38 cum occafione triremium Me- 
litenfiumhafce praeterveherer, defcenfione 
facta inter alias , Vulcanum & Strangylum 
examinandum duxij&Strangylus quidem ob 
ignium , quos continub evomebat , omnem 
acceffum intercludebatsVulcanus verb indu- 
ces cum aeftuariis fa&is , praeter fumum nil 
aliud monftrabat , habet tamen adjunctam 
Infulam, quam Vulcmellum vocant, Vulcano 
adnexam , quam ex rejectamentis montis ex 
ultimo incendio erudtatis natam ferunt j O- 
mneslnfulae fulphure,nitro,bitumine fcatent, 
quin & fundum maris cavernis innumeris 
pertufum eiTe , turn vortices, turn exeuntium 
ventorum mare mirnm in moduminflantinm 
frequentia indicat ; ut proinde minime ab iis 
diffentire queam, qui ajunt, minas Sc cunicu- 
losfubmarinoscumiEtna,& deinde continua- Montes' 
tis perdorfiAppennini concavaducTibus cum J^j 1 "" 
Vefiivio correfpondere ; quod veriffimum effe talis, 
anno 1638 ,quoCalabria in ultimam pene rui- 
nam terraemotuum fae vitie redacla fuit , prac- 
fens & oculatus teftis comperi. Vide quae de 
hifce in prsefat.hujus Operisfufiflime tfadidi. 
Z z Eft 



i8o 



LIBER QJJ ARTUS, Sect. I 



Germanise 

Vulcanii 

crateres, 

ca:tera- 

rumque 

partium 

Septen- 

triona- 

lis. 



Gioenlan- 
disc Vul- 
caniui 
mons. 



Mira de 
Monafte- 
rio D. Tho- 
rn a in 
Grunlan- 
dia. 



Eft in Campania Vesuvius, cujus hiftoriam 
vide,fi placet, Lector, in prolegomenis hujus 
operisihos enim recenfitos montes cum anno 
1 6 3 8 afcendiilem, cundfcaque non fine raani- 
fefto vitae periculo obfervaffem, oblervata in 
iis oranem fidem fuperantia,tantumin me po- 
tneruntjiit vel hinc praefentis hujus operis au- 
fpicandi occafionem & originemfiimpferim. 

Habet & Hetruria ardentem in Appenni- 
no Montem , in Felfina five Bononienfi agro 
alterum ; non defunt praeterea inter Pifto- 
rium & Petram malam lacunae & antra per- 
petuos nodtu praefertim , flammarum globos 
erucT:antia. Notantur & in Mutinenli agro 
duo famofa plena incendiis loca, de quibus 
in praecedentibus. Venio ad Germaniam, 
Galliam, Hifpaniam j in quibus etiamfi mon- 
recenfitis fimiles non fpedlentur, frequentes 
tamen turn fulphurei crateres & lacunas fu- 
mura llammafque evomentes , turn innume- 
rabilis ubique locorum thermarum rnultitu- 
do, de quibus fuo loco , Subterranei ignis in- 
tra eorum hydrophylacia ferpentis , luculen- 
tiffima prasbent veftigia. In Mifhia Carbo- 
num mons fubinde fumo & igne faevit. In 
Lappia montes praecelfbs in iEtnae fimilitu- 
dinem flammas erudfcare Olam narrat. In 
Iflandia quis nefcit Heclam montem incen- 
diis omnium Geographorum relatione famo- 
fiflimum, cujus ad miracula naturae accedere 
videtur, quod vertex ejus perpetua nive can- 
deat, radix inextinguibilibus incendiis fla- 
grans voraginumque abditarum frequentia 
nulli ad plurima etiam ftadia aditum prae- 
beat , faxorum cinerumque erudtatione o- 
mnes circumlitos Campos in fterilitatem una 
cum formidabili fbnitu & fragore dcducat ; 
quern dumaudiuntincolae, animas impiorum 
cum ejulatu miferabili ibidem torqueri , fu- 
perftitiofius credunt. Vide Olaum Magnum, 
caeterofque Geographos in defcriptione hu- 
jus Infulae. Et ne ultimam Septentrionis pla- 
gam perenni frigoris glacieique inclementia 
damnatam fine ullo caloris remedio natura 
reliquifle videatur , in Infula , quam Gron- 
landiam vocant , Polo proxima ingentem 
conftituit Vulcanium Montem , ad cujus ra- 
dices Monalterium Ord. Praedicatorum, 
quodZX Thorn*, vocant, tophaceis lapidibus 
ex montium rejectamentis conftrudtum eft j 
de quo plurima admiratione digniffima re- 
fert , omnium harum memorabilium rerum 
infpeclor Bartholomews Zenetm Venetus , in 
easoras, nefcioquocafiiconjedtus. Verba 
ejus funt : Hie vifitur Momjlerium S.Thomas 
Dominicanorum , & ab eo non procul Mons igni- 
vomus, ex cujtu pede fons Ignitus erumpit ; Hu- 
jus fontis acquis per tubos derivatis , non modo 
cmnes celU Monachorum injlar hypocaujlorum 
ealefiunt , fed etiam cibi, imo & ipfe panis coqui- 
tur • tophumfeu pumicem mons cvomit , ex quo 
to turn eft (Iruttum ccenobium, tophi enim hi aqua 
ilia per fuf, quafi adhibit o bitumine conglutinan- 
tur . Hie item horti puleherrimi aqua fervent i 



rigatijn quibus fores ejrfrutfuS omnis generis ; 
Hac autem aqua ubiper hortos decurrit , cadit in 
vicinumfinum feu port um , quo fit , utnunquam 
gelu concrefcat, ideoque appellunt pifces ejr volu- 
cres innumeri, quibus incoU adfatietatem vicJi- 
tant. Sic fcribit , qui vidit & oram detexit 
ArchithalafTus Regis Daniae , Nicolaus Zene- 
tus Venetus. 

Verifimile autem eft , Heclam Iflandia? 8c 
Groenlandiae Vulcanum per occultos cuni- 
culos correfpondere , & aeUiigoris glacie- 
rumque vehementiam domandam per abdi- 
ta seftuaria perpetub negotiari ; Undecon- innoa 
cluditur & ratio, cur in nonnullis Septentrio- ["JjJ 
nalibus Infulis & Norwegian , Finmarchiae, gio3 
Biarmiae , Lappise , httoribus , in una parte "^ refi 
mare facillime congeletur , in altera nulla d3 
frigoris niviumquevi concrefcat; Item in non- '° J 
nullis littoribus abundantiftima pafcua una 
cum arboribus & agris fcecundiffimis repe- 
riantur - 3 in aliis, ut in Nova Zembla, neque 
gramen,neque arbores, neque quicquam nu- 
trimento hominis proficuum , obvium fiat, 
terra perpetuae ftenlitati fubjecta; quia vide- 
licet seftuaria, quibus locis fubduntur,eadem 
calore quoque fuo rerum copia beat ; contra 
fit iis in locis , fubter quae aeftuaria non fe dif- s 
fundunt. 

Afia pluribus paflim Regionibus monti- Montf 
bus abundat ignivomis ; In Ocmuzio Perfici Vul< ?J 
Sinus Infula, omnia plena funt ignibus Sub- mM 
terraneis, unde feptem annis continuo arfifle 
dicitur ; erudtat adhuc quotidie ex falinis 
montibus , quibus Infula fcatet, flammarum 
globos , quibus fere ad vaftitatem redactum 
eft totius Orientis celeberrimum emporium. 
In Perfide ipfa paflim inveniuntur fulphurei 
crateres, qui non fine itinerantjum horrore 
nodu diuque fumant & ardent. Cophantus 
in Badrianorum regione incendiis fuis omni- 
bus eum intuentibus formidinem incutit. 

In Media Sufis ad Turrim , quam vocant In Medi 
Albam ignis ex quindecim caminis erumpit, 
fonitu ade6 vehementi , ut circum vicinis po- 
pulis ibidem inferni oftia effe perfuadeat. 

In SeptentrionalisTartariaslittoribusMofl in Tart 
cis referrentibus , non infrequentes fpe&an- rk 
tur hujufmodi Vulcani officinse. 

InRegnis Indoftan, Mogor, Tibet, Cam- inregn, 
boia,pafhm hujufmodi montes,uti & in vaftif. Smarun 
fimo Sinarum regno reperiuntur,uti P. Marti, 
nus Martinius in, fuo Atlante Sinico notat. 

In Japonia prae caeteris Infulis Vulcanus In J a P°' 
infignem officinarUm nocl:u diuque fumum 
cum igne evomentium copiam conftituifle 
videtur j quae uti a Firando celebri urbe 70 
miliiaribus diftant , ita no&u taedarum adin- 
ftar totam illuminantregionem,cum admira- 
tione fpecl:antium. 

Sunt & Infulss Japoniae vicinae , quas Se. 
ptemforores vocant, quarum una Vulcanum 
infignem e regioneUrbisTanaxumaexhibet. 

Infulae Philippinae & univerfus S.Lazari InInfu ! 
Archipelagus ita fcatet Vulcaniis locis,ut vix l^ w 

fit ' 









"^5^*" 



Sy sterna Id e ale 

Pyrophylaciorum 




tprtmrt Ca!oiis fii'-ej-diiu /uaar,jvf a 1100 idem e/r,pn-aphrfaeta per ttniivrfa tteocoxmi Viscera a&mtrdii)aJ}c~J ati'tpcia, I'arie'o VA-v Hit hi ne alictitt oecsfet a no) can/eivaha/it Ceocafnu 

U t" r $ nec esfanam , ■ lie ma autemfih ' pei-fiuiaea^Jyneni tvivra hoc pacta a uajc/tcma referh,conftiHitiun ef/e ; eaag prarfits ara % ine'~aixpaftt.i cr/tnana , iieauaai/am . Quts en'im neec akse-ithtint- / 

p?, c p-tneiramt ana nam eaa novvinimu : 'J/ac ifctaj Scnemafe/afi/mina'a x a ofteitaen vo'utmuj- ,-fcfftisrij vlrcera plena effe ecj-hiaiiis et prrep/tr/acits ,fij>e ea jam Hoc matt-a , five 

iuptfd lttt //"■*'• ^ co'tit- ia-ihir jfjpnem per ainnej Suaterreftrir mitiiat Je -mi his ttfp ad itt/a-j eactenaris J'tiperftctei inatrteJ 2 % iifcamas 'cheatucimiu ; Jynir Cenira/ij sidhtutiir 

e >'<i- Jie/iaua junr ceftnaria Tfotwra. , ft y n a ta B . CtmaHer pi-rad-oai C- minnnt vera run- fit nt fisfiirce -J^rt\e, per a inu Janei fptritiu 



/' 



zer3'a%nrr-. 



IGNIS SUBTERRANEUS. 



181 



ava 
i ids Pa- 
ities. 



lis Pi- 
nTi- 

Iniu- 



a Jma- 



[ is igni- 
ius in 
'lute 

r la ejus 
:v 



Ii /lauri- 
c:Iniiilis. 



Mari 
Irifico, 
vgo del 



■ r. 



ontes 

ulcanii 

Africa. 



fit Infula, quae fi non in montibus , faltem in 
crateribus fcrobibufque Charonticis conce- 
ptos Veftae foetus patefaciat. 

Mons in Java Infula non procul ab Urbe 
Panacura j hie cum antea multis annis non 
arfiffet, anno i?86. primiim difruptus vio- 
lenta flagrantis fulphuris eruptione adeo fx- 
viit , ut ad decern millia hominum in fubje- 
<Stis agris interiifle dicantnr; tribuscontinuis 
diebus ingentium faxorum ejaculatione fae- 
viendo in dictam UrbemPanacuram,tantam 
fumo caliginem induxit,ut St Sole tedtodiem 
in tenebras converteret. 

Erat & alius in Timor Infula Mons Picus 
nomine, tantae altitudinis , utper 300 milia- 
ria flammeus in mari vertex fe confpicien- 
dum praeberet ; hie anno 16 3 8 concuffisper 
horrendum terrasmotum fundamentis una 
cum Infula abfbrptus , nil praeter ingentem 
lacum poft fe reliquit. Ita referunt Annates 
Soc. Jesu. 

Mons Gounapi in una Bandanarum Infu- 
larum anno 1 f&6,po&. continua 1 7 annorum 
incendia tandem difruptus tantam faxorum, 
cinerum , fulphureo - bituminoforum pumi- 
cum copiam emilit , ut mare iis pene tectum, 
totum ardere videretur , cum omnium pi- 
fcium animantiumque interitu. 

In Sumatra ingens Vulcanus confpicitur, 
Balalvanus , ab ingenti ignium copia , quam 
evomit, fie patria lingua diclus. 

In Ternate Infula una ex Malaccis , Mons 
tefte P.Maffeio in nubes aflurgit excelfus & 
arduus , cujus inferiora denlis conftipantur 
nemoribus, fuperiora incendiis continuis de- 
foedata glabrefcunt. In vertice craterem ha- 
bet hiatu vafto in plures circulos , ex majori- 
bus in minores ad inftar Amphitheatri cir- 
cumdu&um : Hie Sole aequino&ia fubeunte 
potiffimum Borealium ventorum afflatu fu- 
mo & flammis faeviens omnia circumvicina 
loca cineribus obdu&a in vaftitatem redigit. 

Mauricae Infulae , tefte P. Turfellino in Vi- 
ta S. Xaverii , tanta Subterraneorum ignium 
in pollent , ut totae ardere vldeantur ; unde 
frequentes terraemotus , tantum e cavernis 
& montis Thola vertice flammarum , cine- 
rum,faxorumque, arborum magnitudini non 
cedentium ejicit , ut inferni prorfus fpeciem 
exhibere videatur. Vide citatum Aufforem. 

In Nova Guinea obfervati funt ab Hol- 
landis , uti & in Terra Auftralihujufmodi 
montes magno horrore nautarum. Similes 
vifi funt in vafto illo Oceano Auftrali, vulgb 
CMari delZur, fed line nomine. 

In Oceano Indico paffim montes deferti 
& fcopulofi fuos memftrant fumofos Vulca- 
ni caminos , quos omues tibi Mappa Univer- 
falis exhibet. 

Accedimus paulatim relicto Oceano Infu- 
lifque, ad Africam, in quao&o Vulcani cele- 
bres obfervantur ; in Monomotapa duo ; in 
Angolas Congi & Guineas quatuor; in Lybia 
unus j In Abaffia unus , praeter innumeros 



Crateres & antra fulphureanbique paffim ob- 
via ; quorum nonnulli confumpta materia 
combuitibili , induciifque veluti conftitutis 
faevire ceffarunt , fuo tempore denuo matu- 
rata ignium materia faevituri. 

Mare Atlanticum aded ignibus Subter- 
raneis fcatet , ut Terra ilia Platoms quam At- 
lantida vocat, non alia de caufa , niii horum 
ignium faevitia & terraemotuum hinc confe- 
quente frequentia abforpta interiifle videa- 
tur , & in nunc ufque diem marium tractus 
quidam, flammis & ignibus ex pyrophylaciis 
emergentibus infefti affatim oftendunt, quo- 
rum faevitiem turn Columbus , turn Vefpuc* 
cim magno fuo periculo experti funt , ut in 
Biftona noui Orbit detecii legitur. Neque de- 
funt hujus rei veftigia. 

Infulae quas Terzeras vocant 3 vix ob 
ignium vehementiam habitari pofTunt. Ca- 
nariae Infulae j & in iis Picus mons immenfae 
altitudinis, ignem in hunc ufque diem, uti & 
Infularum circumjacentium plana eructant, 
fulphure & bitumine referta. Vide quae in 
Tertio Libro plura de horribili terraemotu, 
qui accidit anno 1 6 3 8 , in Infula S. Micha'elis 
una ex Terzeris, & de mirandis eventibus, 
qui ex eo confecuti funt, adduximus. 

Infulae S.Helenae & Afcenfionis , eas olim 
arfifle turn combuftas montium rupes , turn 
cineres lythanthracumque copia fatis fuper* 
que demonftrant. 

Accingimus tandem nos ad Americam, 
quam fi Vulcani dicam Regnum , non impe- 
rite dicam. In Soiis Andibus, quam a conca- 
tenatione montium Hifpani Cordillera vo- 
cant , quibus Regnum Chilenfe fubditur, 
1 5- Vulcani , tefte P. Alphonfo A Ovale mdige- 
na, qui & in Mappa illos expreffit , obfervan- 
tur ; quorum aliqui ignium fcetibus tumidi, 
tantas eidem regno anno i<J4f pepererunt 
calami tates, ad quas explicandas vix fufficiat 
calamus , integf is paffim Urbibus turn abfor- 
ptis, turn everfis. Vide Annales nofirorum Pa- 
trum ad citatum annum. Hifce adjungimus 
Vulcanos , qui ex Auftrali Maris Magellanici 
parte , vulg6 Terra del Fuego 3 obfervati 
funt. 

In Peruano Regno fex quoque inaccefTae 
altitudinis reperiuntur Vulcani ■, tres in An- 
dibus praeter innumeras Vulcanias fcrobes. 

In Carrapa provincia Popayana Mons eft, 
tempore fereno potiffimum fumo flammifc 
quefaeviens. 

Paraquipa Urbs 90 leucis Lima diftans, 
montem vicinum habetfulphureum,quicon- 
tinub ignes ejaculari nonceflat, magno po- 
pulorum metu , ne quandoque ruptus extre- 
mam Regioni perniciem adferat. 

Ad Vallem Peruviae , quae Mulahallo dici- 
tur , a Quito Urbe y o leucis diffitam Vulca- 
nus alius fe fpectandum exhibet , continua 
ignium flammarumque erudtatione ultra ci- 
traque populis etiam remotis folitas calami- 
tatesminatur. 

Z 2 In 



Mare AN 
lanticum, 
ignibus 
Subterra- 
neis fcatet- 



Picus in 
Canariis. 



Infula 
S. Helen*. 



Montes 
Vulcanii 
in Ameri- 



Terr.% del 
Fuego, ad 
Fretum 
Magellani* 
cum. 

In Peru. 



America: 
Septen- 
trionalis 
5 Vulcani. 



Ubi Vul- 
canus, ibi 
pyrophila- 
cium fub- 
tuseft. 



,82 LIBER QJJ A 

In America Septentrionali,quinque obfer- 
vati funt , partim in Nova Hifpania , partim 
in Nova Granata, partim in California? aliif- 
que interioris Mexicani Regni meditulliis. 

In Nicaragua triginta quinque leucis ab 
Urbe Leon , mons pra?celfus tanta copia 
flammas ejicit, ut ad decern millia pafluum 
videantur. 

Alter non procul ab Aquapulco fimilis fe- 
rocia? comperitur. 

Ad California? continentem tres j & in 
Mediterraneis duo alii , de quibus vide 
P.Andream Perez, Mexicanas hiftoria? fcripto- 
rem. 

Vidimus igitur flammivomos Montes, per 
quadripartitas Terraquei globi Europa? , A- 
fia?, Africa? , America? portiones , terra ma- 
rique a provida natura conftitutosjnon quod 
in incognitis adhuc Mundi partibus non fint, 
aut efle poffint , fed iftos qui hifce feculis in 
tarn frequentibus circa Orbem terrarum na- 
vigationibus , itineribufque terra marique 
fufceptis obfervati fuerunt, & ut difmfionem 
Ignis Subterranei per univerfas Terra? femi- 
tas melius 3 intelligas , hie Figuram apponen- 
dam cenfui , qua mentem meam intentio- 
nemque penitius comprehendes . 

C O R O L L A R I U M. 

Hinc patet, univerfam Telluris intima? of- 
ficinam innumeris pyrophylaciis inftrud:am 
efle, & eo ab Authore natura? aqueoele- 
mentojun&amefleconfortio, ut Mundum 
potius perire necefle lit , quam ut unum ab 
altero iejungatur j Ubicunque enim Vulca- 
nus eft , ibi fiibtus pyrophylacium efle , tam 
certum eft, quam ceitum, camino fubeflevel 
culinam,vel fornacem,aut cacabum,vel fimi- 
le quid. Quemadmodum autem pyrophyla- 
cia per innumerabiles terra? rimas , fifliiras, 
meatus , haud fecus ac fpiritus per univerfi 
Microcofmi intimas mufculorum nervo- 
rumque fibras penetrant , ita & hydrophyla- 
cia haud fecus ac fanguis in humano corpore 
per capillares venas , univerfo fe communi- 
catTelluris globo perincomprehenfos quo£ 
dam meatus undiquaque diffufos. Atque hinc 
tot in omnibus Mundi partibus thermarum 
multitudo & varietas , de quibus fuo loco & 
tempore. Neque femper necefle eft, ut mon- 
tes caminorum folummodo officio fungan- 
tur , fed infra ipfam mare a?que atque in ter- 
reftribus regionibus camini fubmnt & pyro- 
phylacia , qua? fi quandoque incendiis corri- 
piantur , ex inclufi aeris vehementia fufque 
deque vertunt omnia , uti paflim in prasce- 
dentibus di<5tum fuit. Atque hujufmodi py- 
rophylacia quoque in Europa fubfunr Archi- 
pelago ; quod ut oftendatur , hie Coronidis 
loco apponam defcriptionem P.Francifci Ric- 
cardi Soc. J e s u , qui occafione formidabilis 
terra?motus , qui accidit anno 164.9. m I nm - 
la Santerinio , cui & praefatus Pater prafens 



R T U S, Sect. I. 

omnia oculis fuisvidit, & Roma? totius rei 
eventum oretenus mihi poftmodum retuiit, 
& fequenti teftimonio pofteritati notnm efle 
voluit, quod & tanquam inftituto meo valde 
oportunum hlc inferendum duxi. 

(fielatio T. Franafci ^kcard't^ 

De Subterraneis ignibus, qnieximope- 

lagi erupere anno 1 6?o. prope Santori- \ 
nium Infulam in Archipelago. 

QUamvis nonnulli Plinium mendacii ar- 
guant, quodjlupenda qmdam ejr prater ho- 
minum captum refer at ; Veruntamen quotidie 
ip/a duce ejr magijlra experientia difcimm , in 
multis vera locutum fuijje : maxime cum hifto- 
ria fuae libris recenfet multas InfuUs , quaefuc- 
cejfu temporis ex imo pelagi erupere , ejr inter 
alias Theram Olimpiade 1 3 5, quam ejr Califtam 
ejr Philotheram diet am fuijje novimus. Jam 
•verb a Sanffa Irene infigni Virgine ejr Marty- 
re , qua ibi colitur\ Santerinium appellatun 
Nam in fuis annalibus Bcclefiafiicis ad annum 
726, ipfebaroniusftdemfecijje Plinio videtur, 
cum ibific loquitur : Vapor ex Camino ignis vi- 
fus ebullire inter Theram ejr Therafiam infula* 
ex pro fun do maris per aliquot dies, quo paulatim 
condenfato ejr dilatato igniti &jlui incendio, totu-s 
fumus ignem monftrabatur . Porrb r vajiitudine 
terrene fubJlant'iA petrinos pumices grandes ejr 
cumulos quofdam tranfmifit per tot am Jjiam, ejr 
Lesbum ejr Abydum ejr maritima Macedonia, ita 
ut tot a fuperficies maris, his pumicibus ejfet re- 
pleta ; in medio autem tanti ignis infula ex terra 
conger ie facia, InfuU, qu£ Sacra dicitur , copula- 
taeft, nondum prim exijlens. £>uod idem con- 
tigijje anno 1 45-7 . didicimus ex quibufdam Ver- 
fibus marmori ad perpetuam memoriam infcul- 
ptis , quijuxta port am Cajlelli Scari ejufdem In- 
fuUfic leguntur : 

Magnanime Francifce, Heroum certiflima 
proles, 

Crifpe vides oculis clades,qua? mira dedere, 

Quinquies undenos iftis jungendo duobus, 

Septimo Kalendas Decembris murmure 
vafto 

Vaftus Therefinus immanis faxa Camena? 

Cum gemit avulfit , fcopulufque a flu&ibus 
imis 

Apparet,magnum gignet memorabile mon- 
ftrum. 
Rurfum alteram Infulam huic proximam forma- Magna 
tam fuifle con (i at anno 1 f7o. non minor i Santi- 'g" 1 " 1 ^ 

J r JJ J , . vis mo 

renenjium terror e, cum per annum auravertt in- Archip< 
cendium,ut tejlantur adhuc quidam Seniores,qui la 2°- 
i/lud oculis confpexere^Jn medio autem hujus 
modicx InfuU , quae mono fxtx.^ xappivri vaca- 
tur , in hodiernum ufque die?n fojja in^ens ejr 
profunda confpicitur, quae infer ius angufia , pau- 
latim infundibuli infiar in rotundumfe explicat, 
ex qua tanquam ex camino er umpeb ant ingentia 
ilia faxa ejrjcopuli , qui cine rib us comtnixti mo- 
Um ill am imdis pro eminent em confiruxere. 

Nunquam 



IGNIS SUBTERRANEUS. 



18: 



i rendx 
eibelta- 



Ntmquam autem extingui Subterraneos illos 
ignes , qui e bitumine ejrfalphuris copiafoven- 
titr , ejr inter dum impetu maximo erumpunt, 
conjlat ex calidtfimis aquis , qua ad Ittt as maris 
in extrema Aujlr alt parte InfuU reperiuntur, ejr 
quibm ut thermis faluberrimis utuntur incola,ad 
mo r bos exjrigore ortos expellendos. 

Vcrumfi unquam ignes illi conclufi in Terr a 
vifceribus vimfuam exercuerunt , turn maxime, 
quandoanno i6fo 3 vigeflmo quarto Sept embr is 
ujque adnonum Oclobris , tot ingenttbui ejr tarn 
jrequentibus terramotibus infulam illam con- 
cufferunt , ut Santertnenfcs ruinam proximam 
fibi metuentes diu noSluque arts fuppltces advol- 
verentur . At dici nee expltcaripotejl , quantus 
timor omnes invaferit , cum ruptis obicibus vi- 
clrices HU flamma viam ftbt facer c per medias 
aquoris undas contender unt,quatuor circiter mil- 
liaribus ab Injula Santerenenfiverfus Orientem, 
ftquidem repenie mare intumutt ad trigintafur- 
Jum cubit os , latequeper vicinas Terras fe ext en- 
dens obvia quaque evertit, adeo ut in ipfo Candia 
portu , qui tamen 8 o milliaribus diflat , ejr trire- 
hor- mes ejr naves repentino impetu conjregerit. Aer 
'nibus ver ° vaporibus tilts maleolentibus ejr fulphureis 
infecJus ejr obtenebrefcere ejr innumerat ccepit in-: 
duere - 3 hinc lances igneas ejr enfes jlammivomos 
vibrari , illinc corufcantes fagittas emitti ; hinc 
velut terribiles ferpentes ejr dracones volitare > 
illinc fulmina ejr fulgura ciere vidifjes. 

S$uanquam ejr videre vix concejfum , adeo 
enim lajl fuere acribm illis ejr fulphureis vapo- 
rous intuentium oculi , ut illo triduo exciferme 
omnes effetti , non modo nihil cernere ,fed tanto 
tamque gravi dolor e correpti fuere , ut miferam 
fuamfortem continuo deferent ■> ubi autem oculos 
aperuere , vidcrunt omnia fua argentea ejr au- 



mi- 
s 
infe- 



rea , turn vafa turn vefies , omnefque picluras 
fulvo colore ob duel as . T ant am autem pumicum P um icum 
multitudinem ignea ilia vorago evomutt , at to- geftdrum 
tarn pelagifuperfictem contegerent, it a ut vixna- mulucutio ' 
vigto incedere poJJ'et altquis ; Smyrnas ufque ejr 
Conftantinopoltm dclatos fuijfe , littoraq-.te omnia 
complevijje ccrtifsimum ejl. Vis autem hujus in- 
cendii primis duobus menfibus erat maxima, 
quandoquidem ejr bullirc vicinum mare injlar 
ferventis olla videbatur , ejr diu nocluque ingen- 
tes fiammarum globi fumique denfiftmi acervi 
enter geb ant. 

Jgutfi aliquando adverfb vento defercbantur 
ad viciniora loca , prater fator em gravifiimum, 
inter it um ejr avibui ejr animantibus,imo ejr ipfis 
hominib us infer cbant ; ut accidit 9 Gclobris ejr Avuim 

1 ■ . . . anima- 

4 Novemvr is prater tnnumeram avium, ovium, liumque 
boum,aftnorum multitudinem quinquagint a. agri- intcn tu*- 
coUfumo illofuffocati mifere periere. idem acci- 
dit novem nautis , qui nociu navigio iliac tranf 
euntes , pojl tres dies invent i funt omnes femi- 
combufti, ejr in Io Infulafunt fepulti. 

Reliquis autem quatuor menfibus, quamvis de Nova: in- 
vigor e ejr ardore multum remiferit tar tare us ille L 
focus , vixquefe att oiler e ex undis potuerit , ni- 
hilominus ejr pumices ejicere ejr td nova Infula 
formationem elaborare vifus eft , qua quamvis 
necdum undis promineat , obfervatur tamen 
tranquillo mari vadum , ejy vix ad oclo cubitos 
aqua illifupernatant. £>uod ft quaratur , num 
jam omnino confopittfmt ignes Hit ? Rejpondebi- 
tur videri aliquando revivifcere,fquidem anim- 
adverfum ejl , multoties illic ?nare fervefcere, 
fumumque cum undis attollere , maxim} autem 
hoc anno 16 f 6, die undecimo lanuaritejr tribus 
fequentibus diebus. 



nut id 



Caput VI. 



T)e perenni duratione ignis y &■ pabulofeufomento ejufdem. 



MUndi Opifex & Univerfae Naturse 
Legiflator cum Terram fundaflfet, 
fimulque rcliqua Sublunaris Regie 
nis elementa produxiflet , ineffabili fapientia 
difpofitam elementorum congeriem iecuit, 
fe&amque in membra redegit.Hinc Univerfi 
confiilens decori,nec non viventium, eorum- 
que prascipue , qui Terram incolunt 3 indem- 
nitati, elementorum portionem intulitccelo, 
& aftra exorta funt ; partem Terras junxit, 
ea concordia , ut a fe invicem feparari non 
ub< poffint fine totius interitu 3 & ignem quidem 
tcmeus vifceribus intimis centroqueconclufit, tan- 
Bnaai < l uam P rmci P ium quoddam a&ivum , quod 
vi iom- "omnia reliqua informaret , animaretque, 
aquas tanquam principio paffivo ade6 ftrictis 
amicitiae legibus junctum , & etiamli contra- 
ria videantur , unum tamen ab altero fejungi 
nonpoffit, utpote quorum reciproco com- 
mercio tumipfa, turn omnia qua; ex ipfis 
oriuntur, conferventur. Deus itaque Opt. 



Hffl. 



Max. ignis Subterranei uti omnium aliorum 
efficiens caufa eft ; Quoniam igitur opus na- 
ture , opus intelligentia; eft ex infita ei pro- 
videntia. , utique rerum eidem necefTariarum 
fubfidio carere non voluit ; cum qui dat efle, 
dat & accidentia ad efle : Cum itaque prima 
Mundi principia efTent, ilia certe perennes 
operationes , nedecurfuteroporis cum totius 
natura; interitu deficerent, habere debue- 
runtiunde nafcitur perennis ilia operationum P»ennjtas 
naturalium elementorumque duratio & per- 
petuitas , quam uti nulla ars aut humana in- 
duftria imitari poteft , ita fbli divinse artis 
omnipotentias funt propria , quorum partes 
tametfi perire videantur , nullum tamen fe- 
cundum totale fui efle 3 cum legis naturae di- 
(Stamini fubftent, perire aut perdi poteft. 
Hinc quoque nafcitur perpetua ilia aftrorum 
conftanti femper & inviolabili quadam lege 
procedentium a tot myriadibus annorum in- 
deficiens vertigo ; hinc elementorum motus 

.in 



motus in 
natura. 



184 



LIBER QJJ A R T U S, Sect. I. 



Pericyclo- 
fis reruin. 



Tgnis nu- 
tnmcn- 
tum per- 
petuum. 



Cur ignis 
Subterra- 
neus non 
9,volet. 



in ftimma varietate rerum femper invariabi- 
lis. Hinc perpetua aquarum turn intra turn 
circa Terram pericyclofis ; 8c quemadmo- 
dum telle Sapient e , omnia flumina intrant in 
raare , 8c ex mari revertuntur , unde fluere 
coeperant; evacuat Sol mare per vapores, va- 
pores in pluvias refbluti, mari , unde extradti 
luerant , mox reftituuntur. Mirantur multi, 
dum JEtnam tot millibus annorum ardentem 
confpiciunt , nee capiunt , quomodb mons 
tarn diuturnis incendiis necdum confumptus 
fit neque ignis extin&us. 

Vidimus undantcm ruptis fornacibus oJE- 

tnam 
Ignivomofque globos liquefatfaque solvere 
faxa. 
Hi certe fi cyclicas naturae operationes intel- 
ligerent , non tantopere mirarentur , cum 
nullo unquam tempore pabulum ei ad perpe- 
tuanda incendia , at poftea demonftrabimus, 
defit. Incendia adurunt montes , & materia? 
combnftibilis mifcellam in cineres conver- 
tunt , ex cineribus aquas miltis nafcitur no- 
vum perennis ignis pabulum , uti poftea de- 
rnonitrabitur , lie 

Omnia continuo rapidos vertuntur in orbes 
Naturd mot ips perpetuantefuos. 
Fuerant complures ex Peripato , qui dum 
hujic perpetuum ignem concipere nequirent, 
ilium non vere & realiter prasexiftere opinati 
funt ; fed nova femper 8c nova generatione 
ex fpiritu in montium antris agitato nafci; 
perperam^fpiritus namque qui e motis diffra- 
<5tiiquecontingitaquis 3 frigidus femper hu- 
midufqueeft, hincque peregrina aer quali- 
rate afficitur , qua? ignitioni maxime contra- 
ria eft ; validiflimo quoque Boreas flatu aer 
tantum abeft , utignefcat, ut potius hyberno 
tempore vel ad primum afflatum congele- 
fcat , neque tenuillima fubftantia, cujufmodi 
aer eft, atteri poteft , nifi a duriflimis corpo- 
ribus inter ihfc validiffime collifis j fieri ergb 
non poteft , ut fpiritus tenuis, frigidus & hu- 
midus ignem excitet in materia quantumvis 
apparatiffima. EfTe itaque in vifceribus Ter- 
ras tantorum incendtorum asftuumque cau- 
fam ex prascedentibus patuit , quern nos 
ignem Subterraneum dicimus , cujus actione 
metalla digerantur , foffilia& mineraliama- 
turentur , & fi quid aliud Tellus profert re- 
rum combuftibilium hinc originem fuam 
nancifcatur .. Dico tamen fpiritu ab aquis 
commotis excitato, ignem Subterraneum ve- 
luti ventilabro quodam excitari. 

ideoque extollere flammas 

Saxaque fubvectare & arena t oiler e nimbos. 
Sunt porrb alii ex Peripato, qui mirantur, cur 
iguis Subterraneus in infimis Terras recepta- 
culis feu pyrophylaciis difpofitus , illinc non 
avolet , altiorefque atque naturales regiones 
petat. Hifce refpondemus , D e u m Mun- 
dum tanta corporum fubordinatione 6c con- 
tinuo eorundem nexu condidilfe,ut fieri non 
poffitunum ab altero diftrahi fine tptius na- 



turae ruina , ex hac enim diftractione , uti u- 
num corpus alteri fine vacui formidine , quo 
naturas nil magis contrarium eft , fuccedere 
nequit, ita aer, aqua 8c ignis, adeo rigide fuas 
jurifdi&ionis territoria contra communem 
naturas hoftem , tuentur ; ut faiva natura a fe 
invicem qualicuiique violentia ieparari 8c 
avelli non poffint.Nil fortuitum, ubi Sapien- 
tia fumma cundta compofuit ; nil violentum, 
ubi pofthabitis particularis naturae legibus 
res fuapte fponte obfequuntur. 

Audio obmurmurantem mihi hoc loco Pe- 
ripatum , hoc argumento : Ubicunque eft 
contrarium , ibi corruptionem unius inter- 
venire necelfe eft : Ignis perpetu6 jungitur 
Terraqueo globo fuo contrario ; erg6 necef. 
fario aqua extinguet ignem , vel hie confu- 
met aquam . Ratio patet ex Philofopho : 
Qiiandocunque fimulfuerint adtivum & pa£ 
fivum , necefie eft , ut unum femper agat, al- 
terum femper patiatur j ignis fe habet per 
modum principii a&ivi , 8c Terraqueus glo- 
bus per modum principii paffivi , ergo ex re- 
ciproco rerum motu tranfmutationem oriri 
necefie eft, Refpondeo, fi hsec elementa in 
fummo 8c asquali intenfionis gradu fpe&en- 
tur, verum id efle ; fi verb in difparato gradu 
juxta prasdominium unius in alteram confi- 
derentur, falfum efTe; Ex prima fiquidem 
pofitione fequeretur , omnia femper corru- 
ptum iri, nil generari, nil vincere,atque adeb 
univerfa hasc Mundi machina jam dudum 
defiiflet. Quapropter cum cal or frigori, ignis 
Terras praspolleat, femper ignis aclivitate 
fua contra terram 6c aquam praspollebit ; 8c 
ne tot continuis incendiis totus tandem illa- 
baturOrbis, natura rerum pro vida femper 
denovo &: novo fomite illiprovidit, itaut 
quantum ignis depafcitur , tantum illi de no- 
vo fubmittit Terraqueus globus, cui inclufus 
eft, neque periculum eft, ut aliquandb extin- 
guatur , cui natura tot caminos ad refpiran- 
dum , tot itinera occultafque meatuum lemi- 
tas ad novum attrahendum comeatum af- 
fignavit ; Quomodb autem hasc pabula & 
fomites perenni circulatione durent , expo- 
nendum duximus. 

Diximus in prascedentibustotum Geocof- 
mum fale tanquam proprio elemento con- 
ftare , ex Terra verb mare illud undique & 
undique ab initio rerum in fui veluti nutri- 
mentum attrahere ; ex fale verb terra man- 
que pingue illud nafci, quo omnia turn extra 
turn intra Terram contenta vivunt , aluntur, 
confervantur j Eft enim hoc veluti gluten 
quoddam & balfamum naturas , fine quo ni- 
hil coalefceret, nulla rerum heterogenea- 
rum in unam coagularetur fubftantiam. Hoc 
itaque terre